DEVOKA PANOSÊ (AGIRÎ)

IkramBaban

Îkram Baban

DEVOK Û DEVERA WÊ

Panos navçeyeke Agiriyê ye, sînorê wê bi sê bajaran ra heye: Mûş, Wan, Bidlîs.

Devoka Dutaxa Agiriyê û Erdîşa Wanê ji sedî 99 weke ya Panosê ye. Devoka bajarokên derdorê jî gelekî nêzîkî wê ye.

NAVDÊR

Veqetandekên binavkirî

  • mê û yekjimar “-a”:
    • Diya min hat.
  • nêr û yekjimar “-ê”:
    • Bavê min hat.
  • pirjimar “-ê:
    • Du hevalê min hatin.

Veqetandekên nebinavkirî

  • mê û yekjimar “-eke” (carinan “-a”): jineke rind
  • nêr û yekjimar “-ekî: mêrekî qenc
  • pirjimar “-ine”: merivine baş

Tewandina navdêrên nêr

Bi tenê kal û pîr tewanga hundurîn (metafonî) ya navdêrên nêr bi kar tînin:

  • li welêt
  • mala Serdêr

Lê heta ciwan jî tîpa paşîn ditewînin:

  • serê çiyê (serê çiyayî)
  • mala axê

CÎNAV

Cînavkên kesane yên xwerû

  • ez, e
  • tu
  • ew
  • em
  • hûn
  • ew, ewana

Cînavkên kesane yên tewandî

  • min, mi
  • te
  • (e)wî, (e)wê
  • me
  • we
  • wan
  • wana

Cînavkên Şanîdanê

  • Nêzîk: ev, eva, evê, evî, evna, eva han(ê), evê han(ê), evnê han(ê)
  • Dûr: ew, ewa, ewê, ewî, ewna, ewê han(ê), ewa han(ê), ewnê han(ê)

Cînavkên hevberiyê

  • hev, hevdu

Cînavkên Xwedîtiyê

  • ya min (mê)
  • yê min (nêr û pirhejmar)

Cînavkên Pirsiyarî

  • kê (xwerû jî tewandî jî “kê” ye)
  • Kêjan/kîjan, Çi, Çend

Berhevdana Rengdêran

  • Sêva min ji ya te sortir e
  • Ji tesîra tirkî “en” tê gotin: Sêva en xweş (xweştirîn sêv, sêva herî xweş)

Daçek:

  • Pêşdaçek di nav axaftinê de daçek pir kêm têne bikaranîn û ber bi windabûnê diçin.
  • Paşdaçek: Da, Ra, Va

HOKER

Hinek Hokerên Şanîdanê:

  • wiha, waha, aha, hakî (bi vî awayî)
  • wisa, sa, sakî (bi wî awayî)

Hinek Hokerên Demê:

  • îro, îşev, îsal
  • duh, duhê, pêr/pêrê
  • par, parê
  • pêrar, betir pêrar

LÊKER

Kopula (lêkera “bûn” ya statîv di dema niha de)

  • Piştî konsonantan/dengdaran:
    • Ez baş im
    • Tu baş î
    • Ew Baş e
    • Em baş in
    • Hûn baş in
    • Ew baş in
  • Piştî vokalan/dengdêran:
    • Ez bajarî me
    • Tu bajarî yî
    • Ew bajarî ye
    • Em bajarî ne
    • Hûn bajarî ne
    • Ew bajarî ne
  • Dema ku li pey paşdaçekan qertafên kesandinê bên pêşî li dawiya daçekan dengdara “n”yê tê zêdekirin.
    • Ez rê da nim. (ez di rê de me.)
    • Tu rê da nî. (Tu di rê de yî.)
    • Ew rê da ne. (Ew di rê de ye.)
    • Em rê da nin. (Em di rê de ne.)
    • Hûn rê da nin. (Hûn di rê de ne.)
    • Ew rê da nin. (Ew di rê de ne.)

Herwiha em dibêjin:

  • Ev sêva sor e. (Ew sêv sor e.)
  • Ev welata sar e. (Ew welat sar e.)

Neyînîkirina kopulayê bi peyva “nîn-” e:

  • Ev der xweş nîn e.
  • Ez baş nîn im.

Dema niha û paşgirên kesî

  • Ez diçim, tu diçî, ew diçe
  • Em diçin, hûn diçin, ew diçin

Dema bê ya nêzîk

  • Ez lê me bimirim
  • tu lê bimirî
  • ew lê ye bimire
  • Em lê ne bimirin
  • hûn lê ne bimirin
  • ew lê ne bimirin

Dema borî ya dûdar

  • Te ez dîtime
  • min tu dîtiyî
  • (e)wî ew dîtiye
  • Me ew dîtine
  • we ew dîtine
  • wan ew dîtine

Ergatîvî

  • Kal, pîr û yên navsale forma klasîk bi kar tînin:
    • Min tu dîtî.
    • Te ez dîtim.

Lê zarok û gelek ciwan formeke wisa bi kar tînin ku hem biker (subje) û hem jî berkara (obje) cînav tewandî ye:

  • Min te dît.
  • Te min dît.

Lê kes nabêje “min sêvê xwar” yan “Min tiştekî dît”. Tenê

Tebatî û dankerî (pasîv û kauzatîv)

Di avaniyên tebatî û dançêkerî de lêkera alîkar qertafa -e daçekî digire û lêkera bingehîn a raderî bi piranî bi tewanga mê (-ê) tê tewandin.

  • Ew hate dîtinê.
  • Ew nehate kuştinê.

HEJMAR

Hejmarên 1-10 wiha ne:

  • yek, du/dudu, sê/sisê, çar, pênc, şeş, heft, heyşt, neh, deh

Hejmarên 11-19 bi vî awayî ne:

  • yanzde, danzde, sêzde, çarde, panzde, şanzde, huvde, huyjde, nuzde

Hejmarên dehikî wiha ne:

  • bîst, sî, çil, pîncî, şêst, heftê, heyştê, newhêd

Û hejmarên mezintir:

  • sed, hezar

Bikaranîna Hejmaran

  • Min sed carî got.
  • Min bîst cara got.
  • Ez sehet çara da hatim.

Carinan di hejmarnavên ravekên rengdêrî saz dikin de, bi taybetî di diyarkirina deman de; hemû hejmar yekhejmar têne bikaranîn.

  • Du deqe ye li vir im.
  • Bîst sal e mala me hatiye.
  • Deh car e dibêjim.

Bi hejmaran re bi piranî peyva “hev” (heb, lib, dane) tê bikaranîn:

  • Min du hev sêv anîn
  • Min 6 hev sêv xwarin

GIRÊDEK

  • Gırêdeka “û” ji bilî peyvên pêkhatî anku hevedudanî yên wek “bejnûbal, gulûgiya” wek din di hevokan de nayê bikaranîn.
  • Li dewsa wê, peyva “va” tê bikartînin yan jî tiştekî bi kar nayînin:
    • Ez va Serhat çûn.
    • Ez Serhat çûn.

DENGNASÎ

  • Komdengên “xwe-“ û “xwa-“ ji xêncî çend peyvan weke “xa” tê bikaranîn:
    • xastin (xwestin, xwastin)
    • xaş (xweş)
    • xayî (xweyî, xwedî, xudan)
  • Dengê B piştî vokalan dibe V:
    • kitav, kitêv (kitêb)
    • hev (heb, lib, dane)
    • meytev (mekteb)
  • Di peyvên weke “çav, saet, mar, dan” A dibe dengekî nêzikî “eh” (E + eyn):
    • çe’v, çehv
    • se’et, sehet
    • me’r, mehr
    • de’n, dehn

PEYVNASÎ

  • Ji bo zenkirin û texmînkirinê peyva “wetrê” tê bikaranîn:
    • Min wetrê tê werî- (Min digot qey tu ê werî. Min texmîn dikir ku tu ê werî.)

 

Binêrin herwiha:
– Reben Celikan:
Kurmanciya reşiyan (Konya)
– Têngiz Siyabendî: Kurmanciya Ermenistanê
– Sadiq Der Goyî: 
Devoka Goyan
– Oruç Sural: Devoka Xoçvanê (Erdexan)
– Amed Çeko Jiyan: 
Devoka Gurdilan (Xerzan, Sêrt)
– Fatih Aydin: Devoka Semsûrê
– Miradxan Şemzînî: 
Devoka Şemzînan
– Orhan Agirî: 
Kurmanciya herêma Agirî
– Îsmaîl Taha ŞahînDevokan hacan ji eşîra ertoşiyan
– Raman EhmedTaybetmendiyên devoka Kobankî
– Youness Sheikh Nassan:Taybetmendiyên kurmanciya Efrînê
– Husein MuhammedTaybetmendiyên kurmanciya Zaxoyê
 Qasimê XelîlîTaybetmendiyên kurmanciya Torê
– Mehdi JafarzadehKurmanciya Deregezê

 

10 thoughts on “DEVOKA PANOSÊ (AGIRÎ)

  1. […] Dîlokê/Entabê – Peyam Aghdaşî: Kurmanciya Xorasanê (gundê Kelehnû) – Îkram Baban: Devoka Panosê – Reben Celikan: Kurmanciya reşiyan (Konya) – Têngiz Siyabendî: Kurmanciya Ermenistanê […]

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s