Kêşeyên soraniya nivîskî

 

Husein Muhammed

husein muhammed

Klîşeyek derbarê zimanê kurdî heye ku hem ji aliyê kurdên nezimannas ve û heta hem ji hêla zimannasên kurd û biyanî ve jî tê dubarekirin: “Soranî standard bûye lê kurmancî hê standard nebûye yan jî hê li ser rêya standardbûnê ye.”

Di zimannasiyê de gotina ”zimanê standard” dikare bi gelek awayan were fehmkirin. Mebesta van idiakerên ”soraniya standard” awayekî nivîsîna zimanî ya lihevkirî ye. Anku ”soraniya standard” li gor wan tê wê maneyê ku soranînivîs dizanin ka nivîsîna peyv, gotin û hevokan çawa rast e û ew hemû hema-hema wek hev dinivîsin tevî ku li gor devokên soranî gelek awayên cuda yên heman peyv û gotinan hebin jî.

Heman idiaker yekser idia dikin an jî di nav rêzikan de didin fehmkirin ku lehceyên din yên kurdî (kurmancî, hewramî, zazakî, devokên kurdiya başûrî anku feylî, kelhurî û kirmaşanî) nebûne standard anku lihevkirinek li ser rastnivîsîna wan peyda nabe.

Tevî ku ez pir dixwazim jî, mixabin nikarim bawer bikim ku ti lihevkirineke giştî di warê rastnivîsîna soranî de peyda bûbe. Di vê kurtevekolînê de em ê hewl bidin hin ji pirsgirêk û lihevnekirinên di nivîsîna soranî de berçav bikin.

Armanca vê nivîsarê bi ti awayî ne dijîtîkirina soranî yan ti zarekî din yê kurdî ye. Soranî jî parek ji zimanê kurdî ye ku zaroktiya xwe ve aşiq û şeydayê hemû lehceyên vî zimanî me. Rêzkirina van lihevnekirin, pirsgirêk û gengeşiyên nivîsîna soranî bi merema fehmkirina rewşa heyî û herwiha bi mexseda peydakirina çareyan bo wan tên destnîşankirin.

 

Çavkaniyên rastnivîsînê û otorîte kêm in

Li destpêka sedsala 20an hem kurmancî û hem jî soranî xwedî hin pêşengên daneriya zimanê nivîskî bû. Di kurmancî de ew ritbe û stêrk bêyî ti dudiliyê li ser milên Celadet Bedirxan e. Wî hem alfabeyeke nû ya li ser bingehê alfabeya latînî bo kurdî çêkir û hem jî berhemên wî yên rêzimanî û rojnamevanî bo kurmanciya nivîskî heta niha jî nimûne û otorîte ne.

Mirov dikare di soranî de jî bi taybetî navê Tewfîq Wehbî bide ber navê Celadet Bedirxan di kurmancî de. Lê tevî ku Wehbî gelek xebatên hêja pêk anîn jî, karê wî ne wek yê Celadet Bedirxanî sîstematîk bû û herwiha ti caran jî otorîteya ku Celadet di kurmancî de wergirtiye, ti caran nebûye para Wehbî.

Li nîveka duyem ya sedsala 20an hejmara berhemên bi soranî nivîsandî û çapkirî ji ya berhemên heman demê bi kurmancî belavkirî gelek zêdetir e. Lê dîsa jî di kurmancî hewlên bi zanetî yên danîna bingehên rastnivîsînê hatine dan û berê wan jî ji yên soranî biberekettir bûye.

Di soranî de ne berê û ne jî niha ti hewlên cidî yên çareserkirina gelek kêşeyên bingehîn yên rastnivîsînê nehatine dayîn yan jî ew hewl bi ser neketine. Yan çendîn mijarên serekî qet nehatine behskirin yan jî ti encameke lihevkirinê ji wan derneketiye ji ber ku piraniya soranînivîsan di wan meseleyan de her kes li gor dilê xwe yan devoka xwe dike.

Mirov dikare van pirsgirêkan wiha parve bike:

  • standardnebûna nivîsînê
  • standardnebûna çemandinê (tewandinê)
  • standardnebûna pêkve- yan cudanivîsînê
  • standardnebûna peyvan
  • standardnebûna xalbendiyê

 

Standardnebûna nivîsînê

Di warê lihev(ne)kirina nivîsîna soranî ya bi alfabeya kurdî-erebî[1] de çendîn kêşe û arîşeyên bingehîn û cidî hene.

 

U / Û

Wek prensîp, dengê ”u” bi kurdî-erebî bi و û dengê ”û” jî wek   ووanku bi du و-an tê nivîsîn. Lê di pratîkê de gelek caran tenê و-yek li cihê ”û” jî tê nivîsîn. Sebebên van şaşiyan ew in ku adeten ti herfên din yên alfabeya kurdî-erebî li pey xwe dubare nabe û ti dengek jî bi dubarekirina heman herfê nayê nivîsîn (berevajî alfabeya kurdî-latînî ku hin caran dengê R-ya şidandî bi du R-yan dinivîse, wek ”pirr, şerr”). Sebebê din yê serekî ew e ku و-yek (gava ku vokal be) di kurdî de dengê ”u” dide lê di farisî û erebî de dengê ”û” dide.

Mesele ne tenê di nivîsîna peyvên nadir û kêmnas de heye lê heta di peyvên herî sade de jî peyda dibe. Bo nimûne, heta lihevkirineke giştî di nivîsîna peyvên  anku ”bûn, kirdû, kirduwe بوون، کردوو، کردووه‌” (”bûn, kirî, kiriye” anku ”tiştê ku hatiye kirin”) de jî nîne ji ber ku gelek caran ew wek ”bun, kirdu, kirdwe بون، کردو، کردوه‌” tên dîtin.

Herwiha lihevkirin li ser wê jî nîne ka du و dikarin li destpêkê hebin yan na. Loma hin kes dinivîsin ”wutin, wurç, wurd ووتن، وورچ، وورد” (gotin, hirç, hûr) û hin jî wan wek ”witin, wirç, wird وتن، ورچ، ورد” dinivîsin.

 

ڕ / ر

Wek prensîp R-ya nerm / sist herdem di alfabeya kurdî-erebî de bi ر tê nivîsîn û R-ya şidandî / req jî bi herfa ڕ tê diyarkirin. Wek teorî, ev ji tekane R-ya alfabeya kurdî-latînî çêtir e. Lê di pratîkê de ev herdu R tevliheviyeke mezin peyda dikin.

Di hin nivîsan de tenê ر tê bikaranîn ji ber sebebên teknîkî anku ji ber ku ڕ di gelek kîbord û klavyeyan de peyda nabe ji ber ku di erebî û farisî de ne li kar e. Gelek ji ber ”jibîrkirinê” yan ”bêsexbêriyê” ر li cihê ڕ tê nivîsîn.

Lê herwiha lihevnekirineke bi zanetî jî li ser bikaranîna van herdu R-yan heye: hin kes li ser wê qenaetê ne ku madem ku R di kurdî de ji xwe li destpêkê herdem şidandî ye, ne hewce ye ku ”şidandîtiya” wê bi ”nizmeka” bin ر anku wek ڕ were diyarkirin. Ew kes dixwazin ku ڕ tenê bo şidandina ne-destpêkî were bikaranîn.

Piranî li ser wê baweriyê ye ku R-ya şidandî herdem bi ڕ were nivîsîn. Lê bo nimûne mezintirîn medyaya kurdî, tora medyayî ya Rûdawê berevajî wê dike.

 

Vokal li destpêka beşa duyem ya peyvên pêkhatî

Eger peyvek ji du peyvan pêk hatibe û li destpêka peyva duyem vokalek hebe, lihevkirinek li ser hindê nîne ku ew vokal bi yan bê ”hemze” (ئ) were nivîsîn:

  • bêhemze: سه‌ره‌نجام، گوله‌ندام، بێاو
  • bihemze: سه‌رئه‌نجام، گولئه‌ندام، بێئاو

anku ”serencam, gulendam, bêaw” (bêav).

 

Herfa li cihê kesreya erebî

Li cihê dengê ”i” yê peyvên erebî û ewropî carinan wek ”i” dimîne (ku di alfabeya kurdî-erebî de nayê nivîsîn) û carinan jî bi ”î” tê diyarkirin:

  • şahid / şahîd, Tahir/ Tahîr, hizb / hîzb (partî, rêkxistina siyasî)
  • televizyon, televîzyon

 

Nivîsîna ”-iy-”

Di alfabeya kurdî-erebî de herfa dengê ”i” nayê nivîsîn. Li cihê komherfên ”-iye”, lihevnekirineke cidî heye ka ew wek ”-y- -ی- yan jî -یی-. Bo nimûne:

  • wek –y-: nye, çye, dyariyek نیه‌، چیه،‌ دیاریه‌ک (nîne, çi ye, diyariyek)
  • wek –îy-: dyarîyek, nîye, çîye دیارییه‌ک ، نییه‌، چییه‌

Herwiha lihevnekirin li ser wê jî heye ka gelo sê ی dikarin li pey hev peyda bibin yan bi zerûrî divê tenê du bên nivîsîn:

  • şayîyek شایییه‌ک yan şayiyek شاییه‌ک bi maneya ”şahiyek, cejnek”

 

Raveka ”y” li pey ”î”

Li cihê ravekên kurmancî ”-ya” (mê) û ”-yê” (nêr) di soranî de raveka ”-y” ya bêcins yan ducins li kar e:

  • rojname-y kurdî (rojname-ya kurdî)
  • xanû-y kon (xani-yê kevn)

Lê gava ku peyva raveber bi Î bi dawî tê, lihevnekirineke berçav heye ka Y ya ravekê jî were zêdekirin yan na. Ev heta di navê lehceyê bi xwe de jî berçav e. Anku lihevkirinek li ser wê nîne ka kîjan ji van herdu forman bi maneya ”kurdiya soranî” rast e:

  • kurdî-y soranî کوردیی سۆرانی
  • kurdî soranî کوردی سۆرانی

Gelek rêzimannivîs dê sond bixwin ku forma jortir rast e lê di rastiyê de forma jêrtir serdest e û zêdetir tê dîtin li gel ku ti ji herdu forman ne yek awayên nivîsîna rast in.

 

Standardnebûna çemandinê

Di warê pêşgir û paşgirên herî bingehîn yênb çemandinê anku tewandinê de standardnebûn û lihevnekirineke berçav di soraniya nivîskî de serdest e ku kurmanciya nivîskî y abi alfabeya latînî ji zû ve xwe jê safî kiriye.

Bo nimûne, li cihê pêşgira herî berbelav ya lêkeran ya kurmancî ”di-” (wek di-bêjin, di-got, di-kin, di-kir”) de di soranî de lihevkirin nîne. Gelek kes wê wek ”de-” dinivîsin (de-łên, de-gut, de-ken, de-kird) lê gelek kes jî wek ”e-” (e-łên, e-gut, e-ken, e-kird).

Li cihê paşgira nediyariyê ya kurmancî ”-ek” di soranî de hin kes dinivin ”-êk” û hin jî ”-ek” û hin kes jî tenê ”-ê”:

  • rojêk, rojek, rojê

Di warê paşgira kesî ya kesê sêyem yê yekhejmar de lihevkirinek di soranî de nîne ka T li dawiya wê heye yan na:

  • ew deka, dełê (ew dike, dibêje)
  • ew dekat, dełêt

Anku li ser awayê standard yê peyvên herî sade yên zimanî jî lihevkirinek tine ye. Loma li cihê peyvên kurmanciya nivîskî ”ew dike” û ”ew dibêje” mirov dikare van çar varyantan bibîne ku her kes li gor dilê xwe yekê ji wan dinivîse:

  • ew deka, dekat, eka, ekat (ew dike)
  • ew dełê, dełêt, ełê, ełêt (ew dibêje)

Helbet ji bilî van çend formên devokî jî hene. Bo nimûne bi hewlêrî: ”ew derê, ew derêt, ew derêtin” (ew dibêje) yan ”ew dekatin” (ew dike). Formên devokî helbet di kurmancî de jî hene, wek ”ew dibêjit, ew dibêjê, ew dibêjît, ew dibêjitin, ew dibêjîtin, ew dibê, ew dibêt, ew dibêtin”. Lê cudahiya kurmancî û soranî ew e ku bi kurmanciya nivîskî ya bi alfabeya latînî hema-hema her kes dinivîse ”ew dibêje”. Ti standardiyeke wisa di soranî de ne diyar e.

 

Nivîsîna bi hev re yan ji hev cuda?

Belkî mezintirîn kêşeya standardnebûna nivîsîna soranî ew e ku ti lihevkirinek derbarê nivîsîna peyvan ji hev cuda yan jî bi hev re nîne. Em ê li vê derê tenê çend mijarên jêrî vê meseleyê berçav bikin û hewl jî nedin behsa hemû pirsgirêkê bikin.

 

Nivîsîna lêkerên sivik: Di nivîsîna lêkerên sivik û lêkerên biwêjî de lihevnekirinek zîq û beloq li meydanê ye. Bo nimûne, heman gotin dikarin wiha bi du awayên ji hev cuda yan jî bi hev re nivîsandî bên dîtin:

  • kurt kird, kurtkird کورت کرد، کورتکرد (kurt kir)
  • gewre bû, gewrebû گه‌وره‌ بوو، گه‌وره‌بوو (mezin bû)
  • kotayî hat, kotayîhat کۆتایی هات، کۆتاییهات (bi dawî bû, bi dawî hat)
  • be kar hêna, bekar hêna, bekarhêna  به‌ کار هێنا، به‌کار هێنا، به‌کارهێنا  (bi kar anî)

 

Nivîsîna daçekan: Di meseleya nivîsîna pêşdaçekan bi peyva pey xwe ve yan jî jê cuda de standardiyek peyda nebûye. Di meseleya paşdaçekan de jî eynî kêşe berçav e. Loma mirov dikare li cihê ”li mal, li malê” ya kurmancî van her sê awayan di berhemên soranî de bibîne:

  • le mał da, le małda, lemałda له‌ ماڵ دا، له‌ ماڵدا، له‌ماڵدا

 

Nivîsîna biwêjan: Bi taybetî jî gava ku çend peyv bi hev re maneyeke taybet didin, lihevnekirina li ser nivîsîna wan bi hev re yan ji hev cuda zelal e. Loma gotina beramberî ”di van nêzîkan de, piştî demeke kurt” di soranî de dikare bi çendîn awayên nivîsînê were dîtin:

  • له‌ ئه‌م زوویانه‌ دا، له‌م زوویانه‌ دا، له‌م زوویانه‌دا، له‌مزوویانه‌دا
  • le em zûyane da, lem zûyane da, lem zûyaneda, lemzûyaneda

Yan li cihê ”wan dest pê kir” ya kurmancî:

  • destyan pê kird, destyan pêkird, destyanpêkird ده‌ستیان پێ کرد، ده‌ستیان پێکرد، ده‌ستیانپێکرد

 

Heta lihevkirineke kafî derbarê nivîsîna pêve yan cuda ya girêdeka ”û” jî peyda nabe. Loma mirov dikare li cihê ”ez û tu” van hemû varyantan di nivîsên bi soranî de bibîne:

  • min w to, minw to, min wto من و تۆ، منو تۆ، من وتۆ

 

 

Standardnebûna gelek peyvên bingehîn

Li ser awayê standard yê hin peyvên herî sade jî lihevkirinek peyda nebûye. Bo nimûne, li cihê peyvên kurmancî ”gotin” û ”li gel, bi … re” di soranî de hin kes dinivîsin ”wutin/witin” û ”legeł” û hin kes jî ”gutin” û ”degel”.

 

Standardnebûna xalbendiyê

Di bikaranîna xalbendiyê (nuqte, bêhnok, nîvnuqte, dunuqte, dunik, kevanok û hwd.) de çendîn kêşe û lihevnekirin di nivîsên soranî de berçav in.

Yek ji diyardeyên serekî bikaranîna hevokên dirêj bêyî ti xalbendiyê yan jî tenê bi alîkariya nuqteyekê li dawiya teksteke dirêj e. Herwiha bikaranîna zêde ya du nuqteyên li pey hev (..) beloq e.

Ji ber ku di alfabeya kurdî-erebî de herfên gir (A B C…) ji herfên hûr (a b c…) nayên cudakirin, lihevnekirinek li ser awayê nivîsîna navên taybet (xaseten navên mirovan) heye. Hin kes wan bêyî ti nîşanên taybet dinivîsin, hin kes wan di kevanokan de dinivîsin û hin jî di dunikan de. Loma mirov dikare bo nimûne navê Ehmed Hesen wiha di tekstên cuda de bibîne:

  • ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن
  • (ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن)
  • “ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن”

 

Encam

Armanca vê nivîsarê ne ew e bibêje ku soranî rast nayê nivîsîn yan bi kêrî zimanê nivîskî nayê. Di her zimanî de hin standardnebûn yan dustandardî hene.

Armanca vê nivîsarê ew e ku bersiva wan idiayan bide ku dibêjin ”soraniya standard bûye lê zarên din yên kurdî ti awayên standard yên nivîskî nînin”.

Di meseleya nivîsînê de di sedsala 20an de bi soranî ji bi kurmancî zêdetir berhem hatine nivîsîn û çapkirin. Di sedsala 21 de herdu bi hev re gavan diavêjin. Lê idiaya ku dibêje soranî standard bûye û kurmancî na, idiayeke bêbingeh e.

Di herdu zarên kurdî yên serekî de hem pêşveçûneke berçav diyar e û hem jî hê kêmasiyên mezin hene. Kêmasiyên soraniya nivîskî – eger ne ji yên kurmancî pir zêdetir bin jî – bi ti awayî ne kêmtir in.

_________________________

TÊBÎNÎ

[1] Heman pirsgirêk di ”behdînî” anku kurmanciya bi alfabeya kurdî-erebî de jî serdest in.

DÎROKA (ZIR-)ETÎMOLOJIYA KURDΠ-5-

(Bo beşên pêştir binêrin: 1, 23 û 4)

Husein Muhammed

Tsabolov1

Ruslan L. Tsabolov: Этимологический словарь курдского языка

Etîmologê rûsî Ruslan L. Tsabolov (yan Çabolov) li gor zanîna min bi berhema xwe Этимологический словарь курдского языка (Ferhenga etîmolojî ya zimanê kurdî) (beşa I 2001 û beşa II 2010)[1] danerê yekem ferhenga kurdî ya etîmolojî ye.

Peyvên kurdî (kurmancî û soranî) bi alfabeya latînî (lê ne bi temamî li gor rastnivîsîna kurdî-latînî ya standard – li jêrtir binêrin) hatine pêşkêşkirin, paşî li rûsî hatine wergerandin, dû re nimûne ji zargotin an edebiyata kurdî ya nivîskî hatine dan û li dawiyê jî etîmolojiya peyvan hatiye diyarkirin (li gel şiroveyên bi rûsî).

Di ferhengê de hem peyvên kurmancî û hem jî yên soranî hatine pêşkêşkirin lê zimanê lehceya serdest di ferhengê de kurmancî ye. Eger hevreha peyva kurmancî di soranî de jî hebe lê ne bi temamî wek ya kurmancî be, danerê ferhengê berê xwandevanên xwe ji peyva soranî dide peyva kurmancî û li ber peyva kurmancî etîmolojiya wan peyvan diyar dike. Eger hevreha peyva soranî di kurmancî de tine be (yan hebe lê haya Tsabolovî jê nebûbe), hingê peyv û nimûne ji edebiyata soranî hatine berçavkirin.

Read More »

KURDISH LEXICAL MODERNIZATION AND PURIFICATION

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 6

 

EmirHesenpur

Emîr Hesenpûr

Lexical Modernization

Modernization has embraced all aspects of vocabulary, although it can be traced more conveniently in the specialized lexicons or, to use a more appropriate term, registers that have evolved especially since the 1920s. A “register” is a variety of language defined according to its use in special social situations. In Hallidayan linguistics, it is a variety characterized “according to use.’ It is distinguished from regional or social dialects, which are varieties defined according to the characteristics of the user. According to Halliday (1976:5-6), the existence of social dialects reflects the hierarchical form of the social structure. The existence of registers reflects the variety of human roles and actions and, in particular, the social division of labor.

Read More »

ZIMAN Û GRÛPΠÊTNÎKÎ

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 6

Trudgill

Nûsînî: Profêsor Peter Trudgill

Wergêřan le inglîsiyewe: Hesenî Qazî
Le Dewłete Yekgirtûwekanî Emrîka taqî kirdineweyek kira ke têyda jimareyek xełik ke wek dawer dewryan degêřa dawayan lêkira giwê le dengî dû girûpî ciyawaz bigrin ke leser kasêt aste kirabû. Zor le dawerekan biřyaryan da ew axêweraney ke le leser kasêtî yekem dengyan aste kirawe Emrîkayî Efrîqayîn, u ewaney leser kasêtî dûwem dengyan aste kirawe sipî pêstin. Ew dawerane be tewawî hełe bûn.

Ewe kasêtî yekem bû ke dengî axêweranî sipî bû, u ewî dûwemyan î reşan bû. Bełam dawerekan be şêweyekî zor çawřakêş hełe bûn. Ew axêweraney dawa le dawerekan kirabû gwê le dengyan bigrin xełkî taybetî bûn: axêwere sipiyekan ew core kesane bûn ke hemû jiyanî xoyan de nêw Emrîkayiye Efrîqayiyekanda jiyabûn, yan lew nawçane gewre bibûn ke nirxe kultûriyekanî reşpêstan zał u bandeste؛ axêwere reşekan ew core kesane bûn ke le tafî gewre bûnî xoyanda pêwendiyekî zor kemyan le geł reşpêstekanî dî hebibû u zurbey jiyanyan lew core nawçane jiya bûn ke sipiyekan têyanda bandest bûn. Rastiyeke ewe bû ke axêwere sipiyekan dengyan wekû reşan debîsitra, u axêwere reşekan wekû sipiyekan – u ew daweraney gwêyan le kasêtekan girt bew şêweye biřyaryan da.

Read More »

DI ÇAPEMENIYA KURDAN DE TECRÛBEYA NEWEPELÊ

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 6

 Rosan

nivîsîn: Roşan Lezgîn

wergerandin ji zazakî: Husein Muhammed

 

Merheba beşdarên hêja,[1]

Gava ku em dibêjin “çapemenî (bi tirkî: basın), ji hêla dîrokî ve bi kurtî, tê maneya weşana peryodîk ya çapkirî (metbû) anku rojname û kovarên ku cih didin nûçe û nivîsên fikrî. Lê niha radyo, televîzyon û Înternet jî tevî vê kategoriyê bûne.

Ji ber ku tesîra çapemeniyê li ser civatan anku gel pir zêde ye, vêca her milet, her hêz; desthilat an dijbere, heta her kes, pir pûte û giringiyê dide çapemeniyê. Mirov dişê (dikare) bibêje ku wateya nûjen ya fikra neteweyî, piştî îcadkirina çapxaneyê bi çapemeniyê şikil wergirt û pêşve çû.

Gava ku em behsa “çapemeniya kurdan” dikin, ji ber ku em miletekî bêdewlet in û welatê me bûye çar-pênc parçe, herwiha ji ber ku çend zaravayên me hene, ji ber van sebeban ne hêsan e ku mirov behsa çapemeniyeke birêkûpêk ya hevşêwe û homojen ya kurdan bike. Loma ez dixwazim bi kurtî tenê behsa “çapemeniya kirdkî” (zazakî) bikim. Di vê çarçeveyê de, ez ê hîn zêdetir behsa tecrûbeya rojnameya Newepelê bikim.

Read More »

Tewang

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 6

Fergin

Fêrgîn Melîk Aykoç

Wekî hemû zimanê Indo – Cermen di zimanê me de jî, gava navdêr di nava hevokê de tên bikaranîn, li gor rewş û bikaranînê tên tewandin, yan jî kişandin. Di vi warî de jî mirov nikane tewanga navdêrên zimanekî li gor zimanên din bikarbîne. Divê mirov her zimanî di nava têgîhîştina wî zimanî de binirxîne.

Li gel gelek zanyarên zimanê Indo-cermen, li gor Prof. Hans Krahe jî di bingehê zimanê Indo – Cermen de  heşt awayê tewangê, yanê heşt tewînek hene. Lê îro di piraniya zimanan de hin ji van tewînekan funktionên xwe wenda kirine, yan jî wekî zimanê me, hin ji van bi alîkariya daçekan tên çêkirin. Gava em van tewînekên bingehîn rêz bikin wiha ye:

 

1 – Nominativ (xwerû / radêr), 2 – Akkusativ (tewandî), 3 – Dativ (tewanga jêre), 4 – Genitiv (xwedîtî /peywendî), 5 – Ablativ (Jêve, jêder),   6 – Lokativ (cîgehî), 7 – Vokatîv (bangî), 8 – Instrumentalis (hogirî /hevrêyî).

 

Dema mirov tewînekên ku bi alikariya daçekan tên kişinadinê jî wek tewînek binirxîne, van hemû tewînekan di zimanê me de dibîne. Emê di vir de tewangê di bin sê xalan de binirxînin. Yek; tewanga dijî. Du; tewanga di nav hev de helyayî. Sê; Tewanga bi alîkariya daçekan tê çêkirin.

Read More »

Ferhengnasiye û ferhengnasiya M. Malmisanijî

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 6

 

Ehmed Kirkan

ferhengê-malmîsanijî

Ferheng, qalî vatene û qisey kerdene îfade keno.[1] Ferheng eslê xo de pehlevkî yo û yeno manaya kultur, luxat, perwerde, îlim, aqil ûsn.[2] Xusûsen na çekuye ziwanê arîyan de (Fariskî, Kurdî) kitabo ke çekuye tede kom benî îfade kena.[3] Ferhengî heme çekuyanê ziwanêk yan zî heme çekuyê ke dewrêkê ziwanî de ameyê şuxulnayene gênê xo mî- yan. Ferheng goreyê rêza alfabeyi çekuyan rêzkeno û manayê çekuyan, yan ziwanê ferhengî de (ziwano ke ferheng hadre bîyo) yan zî ziwanêko xerîb de, dano. Ferheng, xezîneya çekuyan goreyê cîya-cîya fikran tesnîf keno û eseran vejeno meydan.[4] Na çekuye cîya-cîya ziwanan de cîyacîya manayan û çekuyana îfade bena. Ferhengnasîye zî îlmê ferhengî îfade kena yan zî merdimo ke îlmê ferhengî goreyê qaydeyanê îlmîyan keno, îfade kena. Ferheng û ferhengnasîye heme ziwananê dinyayî de cayêno muhîm gênê.

Read More »

Rêzimaneke kurdî ji sala 1869

 

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 6

Nivîsara Samuel A. Rhea Brief Grammar and Vocabulary of the Kurdish Language of the Hakari District (Kurterêziman û ferhengoka zimanê kurdî yê devera Hekarî) yek ji berhemên pêşîn in ku li ser zimanê kurdî bi zimanekî ewropî, vê carê inglîzî, hatine nivîsîn. Nivîsar û ferhengok sala 1869 di Journal of the American Oriental Society (Kovara Civata Rojhilatî ya Amerîkayê) de hatiye weşandin.

Rhea

Berhem ji 35 rûpelan pêk tê ku 17 jê li ser rêzimanê ne û 18 jî ji ferhengokê pêk tên.

Rhea ne zimannas lê qeşe bû. Armanca wî vekolîna kurdî bi mebesta wergerandina Pîroznameyê (Incîl û Tewratê) li zimanê kurdî bû. Nivîsar piştî mirina Rhea hatiye ”sererastkirin” û weşandin.

Rhea hewl daye behsa rêzimana kurdî li gor birrên peyvan bike. Ew ji ”rastnivîsînê” (ortography) dest pê dike lê di rastiyê de mebesta wî dengnasî ye, ne rastnivîsîn e. Paşî ew behsa pirtikan (articles), navdêran (nouns), cînavan (pronouns), hejmarnav (numerals), lêkeran (verbs), pêşdaçekan (prepositions) û girêdekan (conjunctions) dike. Beşa berfirehtirîn li ser sinifandin, çemandin û demandina (diyarkirina li gor deman) ya lêkeran e.

Li gor şertên dema xwe, Rhea çend agahiyên balkêş pêşkêş kirine. Lê nivîser ne şarezayekî zimannasiyê û bi taybetî jî ne pisporekî zimanê kurdî bûye. Ew hin şaşiyên herî bingehîn jî dike.

Bo nimûne, Rhea idia dike ku di kurdî de (mebesta wî kurmanciya Hekariyan e ku mijara vekolîna wî ye) cinsê rêzimanî peyda nabe. Ew herwiha di beşê cînavan de dibêje ku tenê cînavên yekem û duyem formên çemandî hene lê di rastiyê de hemû cînavên kesî yên kurmancî xwedî formên cuda yên çemandî û neçemandî ne.[1]

Ev berhem ji aliyê Rojan Hazim ve bi navê Devokê Hekarîya li kurdî jî hatiye wergerandin.[2] Çapa orijînal ya bi inglîzî dikare li vê derê were xwandin:

https://archive.org/details/jstor-592123

________________________________
TÊBÎNÎ

[1] Binêrin: Husein Muhammed Cînav di kurdî de di vê hejmarê de.

[2] http://www.xweza.com/xani-bateyi.html

CÎNAVÊN KURDÎ – PEYDABÛN Û BIKARANÎNA WAN

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 6

_____________________________________________

husein muhammed

Husein Muhammed

 

  1. MIJAR Û PEYVNASIYA WÊ

 

Di zimannasî û rêzimanê de, cînav (bi inglîzî pronoun) ew peyv in ku dikarin cihê navdêran yan jî komikên navdêran. Navê cînavan jî ji vê tê: cî-nav anku cîgirên navan yanî peyvên ku cihên navan/navdêran digirin.

Cînav yek ji komên serekî yên birrên peyvan in (li gel navdêr, lêker, rengdêr û hokeran.) Cînav bi xwe ji çendîn jêrkoman pêk tên:

  • cînavên kesî (bi inglîzî personal pronouns): ez/min, tu/te, em/me, hûn/we, ew/wê, wî, wan
  • cînavê lêveger (reflexive pronouns): xwe
  • cînavên beramberiyê (reciprocal pronouns): hev, hevdu, hevûdin, yekûdu…
  • cînavên nîşander (demonstrative pronouns): ev, ew, vê, vî, van, wan…
  • cînavên pirsyarkî (interrogative pronouns): kî, çi, kîjan…
  • cînavên têkiliyê (relative pronouns): yê ku, ya ku, yên ku…
  • cînavên nediyar (indefinite pronouns): her, ti, hin, ya/yê/yên din…

Di rêzimannasiya kurmancî de çendîn formên peyva cînav hatine bikaranîn: cînav, cînavk, cihnav, cihnavk. Forma soranî bi piranî ”cênaw” e. Ji bilî van, herwiha peyva ”pronav” ji ”pro-” ya ewropî (bidin ber ”pronom” ya fransî yan ”pronoun” ya inglîzî) û ”nav” anku ”navdêr” ji aliyê Celadet Bedirxan ve hatibû çêkirin û bikaranîn û heta vê dawiyê jî hin kes bi kar tînin lê xebitandina wê ber bi kêmbûnê ve ye. Herwiha peyva ”zemîr” ya erebî (carinan di bin tesîra tirkî de bi forma ”zamîr”) jî di rêzimannivîsîna kurdî de (b taybetî di zazakî de) tê emilandin.[1]

Di vê vekolîna xwe de em ê ji van peyvan forma “cînav” bi kar bînin hem ji ber ku ew ji yên din kurttir û siviktir e û hem jî bi taybetî ji ber ku li gor lêgerînên me ew di rêzimannivîsîna kurmancî de niha ji formên din zêdetir tê bikaranîn. Bo nimûne, di lêgerînên bi alîkariya Google, mirov dikare bibîne ku ”cînav” beramberî van peyvên din di kurdî de serdest e.

Li cihê peyva “kesî” di gotina “cînavên kesî” de ji aliyê hin nivîskaran ve peyvên “kesîn” yan “kesane” jî hatine bikaranîn. Herwiha hin caran peyva erebî “şexsî” jî bi heman wateyê tê nivîsîn.

Di warê cûreyên cuda-cuda yên cînavan de termînolojiya me hê baş cihê xwe negirtiye bi taybetî jî ji ber ku – ji bilî cînavên kesî –cînavên din yên kurdî kêm hatine vekolîn. Yek ji kêm kesên ku ew bi piralî li ser parvekirina cînavan rawestiye û hewl daye navên zimannasî jî ji komên cuda yên cînavan re peyda bike, Deham Ebdulfettah e di kitêba xwe “Cînav di Zimanê Kurdî de”.[2]

Bi qasî ku mimkin be, em ê termînolojiya heyî û cihgirtî bi kar bînin. Eger navê komeke yan diyardeyeke têkilî cînavan cihê xwe negirtibe û çendîn peyvên cuda di nav rêzimannivîsên me de bên bikaranîn, em ê tê bikoşin li gor şertên peyvsazî û watenasî forma maqûl bibijêrin. Eger du yan zêdetir formên baş hebin, em ê ya zêdetir li kar bixebitînin.

Carinan hin peyv hatine çêkirin lê li gor peyvsaziya xwe yan jî watenasiya xwe, bi qenaeta me, ne di cih de ne. Hingê em ê diyar bikin ka ew çima bi kêr nayên û hewl bidin li gor zimanên din, bi taybetî li gor inglîzî, navekî nû jê re çêkin.

Read More »

“Ferhenga Termên Matematîkê”

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 6

__________________________

 

Van salên dawiyê çendîn ferhengên warên cuda-cuda yên zanistî bi kurmancî hatine weşandin.[1] Yek ji van wan jî Ferhenga Termên Matematîkê ya bi daneriya du nivîskarên bi bernavên Dilawer Zeraq û Mem Wenda ne ku sala 2015 hatiye çapkirin.

 

matematik

 

Ev ferheng 2-beşî ye. Di beşa yekem de peyv û gotinên matematîkê bi kurdî hatine rêzkirin û wergerên wan yên fransî, inglîzî, almanî û tirkî hatine pêşkêşkirin. Di beşa duyem de peyv û gotinên matematîkê bi tirkî hatine rêzkirin û wateyên wan yên kurdî hatine dan.

Herdu danerên ferhengê di çend hevpeyivînên xwe yên bi medyayê re de diyar kiriye ku armanca ferhengê ew e ku zimanê kurdî di warê matematîkê de çalak bibe û pêş bikeve. Di pêşgotin û hevpeyivînan de hatiye dubarekirin ku ferheng berhema xebateke çar salan e.

Read More »