ZIMAN Û ÇÎNΠKOMELAYETÎ

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 7

______________________________

Trudgill

Nûsînî: Profeser Peter Trudgill

Wergêranî: Hesenî Qazî

 

Eger miro inglîsiy ziman bê yan hêndêk sebaret be komellekanî inglîsiy ziman bizanê, detuwanê tenê be pêy em belge zimaniyaney lêre da amajeyan pê dekeyn be texmîn pile û helkewtî komellayetî em axêweraney xuwarewe helda. Axêwerî A: I done it yesterday (emin dwênê ewim kird), axêwerî B: I did it yesterday, axêwerî A: He ain’t got it (ew werî negirtuwe), axêwerî B: He hasn’t got it, axêwerî A: It was her what said it (ewe ew bû gutî), axêwerî B: It was her that said it.

Eger miro gwêy lew axêwerane, gwêy lew şitane bê, be texmîn way dadenê ke, B pile û helkewtî komellayetî le A beriztir bê, û miro be dilniyayiyewe çakî boçuwe. Ewe çone ke ême detuwanîn ew core şitane le yek bikeynewe?

Wulamî ew pirsiyare le hebûnî şêwezare zimaniyekan daye ke êsta be lehcegelî çînî – komellayetî yan, le layen hêndêk nûserewe be socîolêkt nêwzed kirawin. Le nêwan qisekirdinî ew dû axêwerane da ciyawazî rêzimanî heye û ewe serepetêke bo dirkandin û derxistinî paşxanî komellayetî ewan. Her weha eweş delwê, egerçî ewe le ser laperey çapkiraw da nîşan nedrawe, ke ew ciyawaziyane hawkat ciyawazî fonêtîkî û dengsazîşyan le nêwan dabê- wate, rawêjgelî (accents) ciyawazî çênî – komellayetîş hen. Ciyawaziyekanî nawkoyî komelle însaniyekan le zimanekanyan da reng dedenewe. Deste ciyawaze komellayetiyekan şêwezarî ciyawazî zimanî bekar dehênin û wekû endamanî be ezmûnî komellge zimaniyekan ême (û ew kese inglîsiyeke le bendî yekemî em kitêbeda) rahatûyn ke axêweran bew pêye polên bendî bikeyn.

Ciyawazêtî komellayetî boçî ew karlêkeriyey le ser ziman heye? ême dekrê amaje be le ber yek ronanî berewpêşcûnî ew şêwezare komellayetiyane û berewpêşçûnî şêwezare herêmiyekan bikeyn: le herdûk nimûnan da berhelist û mewda beruwalet xo derdexen. Lehcenasan (dialectologists ) dozîwyanetewe ke sinûrekanî lehcey herêmî zor car le tek berhelistî cugrafiyayî, yek degirnewe wekû çiya, zel û çom: bo nimûne, gişt axêweranî lehcegelî nerîtî le nawçekanî Birîtanya le serûy çomî Humber (le nêwan Lincolnşire û Yorkşire) da wûşey wekû House ( ‘hoose’ [ hu:s] ) hêşta be monophtong* derdebirn, le katêkda ew axêweraney ke xelkî lay Başûrî ew çomen bo çendîn sed sallan coreyek diphtongî**wêney [haws] yan bekarhênawe, û le Dewlete Yekgirtuwekanî Emrîka sinûrî nêwan lehcekanî Bakûrî û Nêwerast ( bo agadarî ziyatir biruwane bendî 8-î em kitêbe)le hêndêk nawçan hawterîbî çomî Ohio n. Her weha eweş rûn buwetewe ke herçendî mewday cugrafiyay nêwan dû lehcan ziyatir bê le rûy zimaniyewe ewendeş le yektirî dûr dekewnewe: bo nimûne, ew şêwezaraney inglîsiy Birîtanyayî ke le şêwey qisekirdinî London herî dûrin bêguman şêwezarekanî Bakûrî rojhelatî Scotland – Bujan in, û le Emrîkay Bakûrî ciyawazî here gewrey zimanî le nêwan şêwezare herêmiyekanî inglîsî da be berawirdkirdinî şêwey qisekirdinî Newfoundland û Mississippi be ciwanî derdekewê.

Read More »

KURDISH PERSONAL NAMES: A Sociolinguistic Perspective

JI: Kovara Kanîzar, hejmar 5

______________________

Lezgîn Baranî, Assistant Professor

Esma Bamernî, Lecturer

Dilgeş M. Şerîf, Assistant Lecturer

Department of English School of Arts University of Duhok

 

ABSTRACT

The paper tackles personal names among the Kurds in Kurdistan of Iraq and regards naming as an important aspect of the Kurdish society. The paper looks at the Kurdish names within the perspective of linguistics anthropology. It considers names as not  being arbitrary labels but sociocultural tags that have sociocultural functions and meanings. It is found out that the Kurds have always given personal naming a great deal of importance generation after generation. They borrow personal names from different cultures due to religious, political and ideological reasons ; however, they have always clothed them in the garments of their national ideology. It is also realized that the Kurdish names after the First World War became the mouthpiece of the Kurds’ call for freedom, independence and revolution. The paper discusses the typology of Kurdish names. These include (1) family names (2) rhyme and rhythmic names, (3) unique names, (4) death prevention and survival names, (5) nature and  place names (6) occupational and achievement names, (7) circumstantial names, (8) honorifics names, (9) beauty names, (10) flora and fauna names, and (11) non-Kurdish names.

Keywords: personal names, sociolinguistics, anthropology and Kurdish culture

Read More »

“Ferhenga Zanistên Civakî” ya Abdullah Kıran

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 5

________________________________

Husein Muhammed

Ferhenga Zanistên Civakî ya doçent doktor Abdullah Kıran ferhengeke tirkî-inglîzî-kurdî ya peyvên taybet yên zanistên civakî (civaknasî, siyaset, birêveberî û hwd.) ye. Ferheng ji nêzîkî 400 rûpelan pêk tê û sala 2014 ji nav Weşanên Nûbiharê derketiye.

Destpêka ferhengê li gor rêzbendiya peyvên tirkî ye. Li pey her peyva serekî ya tirkî di kevanan de hevbera wê ya inglîzî hatiye danîn. Li pey wan jî, hem hevbera kurdî û hem jî şirove- û ravekirina peyvê bi kurmancî hatine nivîsîn.

FZC

Abdullah Kıran niha serokê beşa kurdî li Zanîngeha Alparslan ya Mûşê ye. Belkî navê wî ji piraniya xwandevanên kurmancî re nenas an kêmnas be lê ew ji mêj ve di nivîsîna bi kurdî de çalak e. Sebebê kêmnasiya navê wî ew e ku wî berê bi çend bernavan dinivîsî, bi taybetî bi bernavê Felat Dilgeş wek sernivîserê kovara Gulistan.

”Ferhenga Zanistên Civakî” yek ji çendîn ferhengên şaxên zanistî ye ku vê dawiyê li Bakurê Kurdistanê yan Tirkiyê hatine çapkirin. Hinên din bo nimûne ”Ferhenga Astrofizîk û Erdnîgariyê” (kurmancî-tirkî-fransî-almanî-inglîzî) ya Abdurrahman Önen, ”Ferhenga Termên Matematîkê” (kurmancî-tirkî-inglîzî-almanî-fransî) ya mamosteyên matematîkê Dilawer Zeraq û Mem Wenda (herdu jî bernav in), ”Ferhenga Termên Kîmyewî” (kurdî-tirkî-inglîzî) ya doçent doktor Îlhan Uzun û ”Ferhenga Termên Fenî” (kurmancî-tirkî-inglîzî) ya profesor doktor Bahattin Gümgüm in.
Read More »

Kanîzar 1: Repertuara zimanî û afirandina edebî – Nirxandineke zimannasî li ser edebiyata kurmancî ya hevçerx

Ergin Öpengin

opengin

1. Destpêk

Nivîserê kurd[1] yê li Kurdistana bakur û li Tirkiyeyê xwedanê repertûareke[2] pirzarî û pirzimanî ye ku ew repertûar ji ber şertên dîrokî-civakî-siyasî di guherîneke daîmî û bilez de ye. Nivîserekî[3] kurd ê asayî bi devoka gund û herêma xwe dizane û pê emel dike, bi kurmanciya nivîskî/standard dizane û pê emel dike û herwiha bi tirkî jî dizane û pê emel dike. Lê şiyan û zanyariyên wan ên bi van du zimanan di nav têkiliyeke asîmetrîk û nayeksan de şikl digirin, lewre kurdî, wek zimanê bindest, di çarçoveyeke tengtir de tê bikaranîn û, nisbet bi tirkî, îmkanên ji bo pêşxistina wî gelek kêmtir in. Pirsa me li vir ew e ka repertûareke wiha têkel, aloz û laseng çawa tesîrê li afirandina edebî ya bi kurdî dike. Bi gotineke din, em dê bi perspektîfa zimannasiyê lê binêrin ka wate, binyad û avaniyên zimanî yên di repertûara zimanî ya nivîserê kurd de bi çi awayan li qalibê deqeke edebî werdigerin.

Me ji bo pêdaçûnê romana Otobês ya Yunus Eroğlu hilbijart, ku berhemek e ji edebiyata kurmancî ya hevçerx. Carinan ji Pêşbaziya Çîrokên Neqediyayî ya Şener Özmen û ji çend deq û berhemên din jî nimûne hatine wergirtin. Her du berhem jî di nav deh salên dawî de hatine nivîsîn û repertûara zimanî ya nivîseran, ji bilî zar û devokên kurdî, bi kêmî ji kurdî, tirkî û îngilîzî şikl girtiye û nivîser di heman demê de karê wergêranê jî dikin.

Hemû nivîsarê bixwînin.

Read More »

Kanîzar 1: Ziman û çande

George Yule

ji inglîzî: Dilyar Amûdî

Dilyar

wêne: wergêr Dilyar Amûdî

Quaker an jî komeleya hevalan qebûl nake ku mirov peyva “hûn: you” wek awayekî rêzgirtinê bi kar bîne lê “tu; thou” tercîh dike ku ew jî jidilî û wekheviyê nîşan dide. ber bikarnehanîna peyva “you” wek awayekî rêzgirtinê, kesên dî ev reftara wan wek bêrêzî nirxand û bû sedema dûrketinê.  Encamên tiştên wisa ne jirêzê gelek caran ji bo hin Quakeran giran bûn wek gava ku Richard Davis ku qala meseleyeke xwe kir gava bangî bermaliyekê kir û got “thou” bê çawa jinikê rahişt darekî û di serê wî yê rût de lêxist û serê wî bi awayekî xerab werimand. Gelekî hêrs bûbû û heta sûnd xwar ku dê wî bikuje.” Romaine (2000)

Çande

Em hemû raman û qebûlên derbarê surişta tişt û mirovan de ku mirov hîn dibe gava ku dibe endamê komên civakî, wek çandeyê bi nav dikin.  Herwiha em dikarin wê wek “zanîna bi civakîbûnê tê bidestxistin” jî binasînin. Ev zanînên wisa yên wek zimanê mirovî yê pêşî, bê ku mirov hay ji xwe hebe hîn dibe anku hayê mirovî ji çandeya wê çêdibe tenê piştî ku zimanê wî bi pêş ve diçe. Zimanekî ku em di rêya pêvajoya guhestina çandeyî de hîn dibin, bi kêmasî di destpêkê de, pergaleke amadekirî dide me û ew pergal ji bo kategorîzekirinê dinyaya derdora me û serpêhatiyên me pê re hatiye amadekirin.

Read More »