Dengnasiya zimanê kurdî (kitêb)

Dengnasi

Em vekolîna 430 rûpelî ya Husein Muhammed li ser dengnasiya (fonolojiya) zimanê kurdî belav dikin.

Vekin û bixwînin!

 

Advertisements

Hiyatus û rêgirtina li ber wê di dengnasiya kurdî de

husein

Husein Muhammed

Di zimannasiyê de mebest ji hiyatus yan hîatus (bi inglîzî hiatus ji latînî hiatus bi wateya “kelişte, derz, şeq, kend”) tê maneya peydabûna du vokalan li pey hev yek jê li dawiya û ya din jî li destpêka du kîteyên (heceyên, syllable) li pey hev. Bo nimûne:

  • bêav
  • bş
  • neavêjin, biavêjin, na-avêjin
  • xn, idia, saet
  • îdea, teo

Gelek caran tê idiakirin ku di kurdî de du vokal nakevin pey hev. Eger bikevin pey hev jî, konsonanta Y dikeve navbera wan û rê li peydabûna du vokalan li pey hev digire.

Lê wek ku nimûneyên me yên li jor diyar dikin, hiyatus bi rastî jî di kurdî de peyda dibe anku du vokal dikarin li pey hev peyda bibin. Lê dîsa jî idiaya ku dibêje du vokal di kurdî de nakevin pey hev jî ne bi temamî bêbingeh e.

Gelo sebebê vê dijhevî û paradoksê çi ye?

Ev vekolîn dê hewl bide hem peydabûna vokalên li pey hev bide nasîn û hem jî diyar bike ka çawa di kurdî de – wek di gelek zimanên din de jî – hewl tê dan ku rê li ber peydabûna hiyatusê were girtin?

Gelo çi vokal bi hev re peyda dibin û çi rê û rêbazên rêgirtina li ber wan hene? Gelo vokalên pey hev yan jî rêgirtina li wan zêdetir biserketî ye? Gelo ji bilî Y-ya navdar, çi dengên din di rêgirtina li ber hiyatusê de li kar in?

Read More »

COTDENGIYA Ç, K, P, T – JI KÛ Û KÛ VE?

husein

Husein Muhammed

Rewşa cotdengî ya dengên Ç, K, P û T yek ji taybetmendiyên kurmancî û zazakî ye ku wan hem ji zimanên cîran erebî, tirkî û farisî hem jî ji zaravayên din yên serekî yên kurdî anku ji soranî, başûrî[1] û hewramî cuda dike.

Dengên Ç û K di kurmancî û zazakî de bi du awayên ji hev cuda tên gotin û ev cudahiya wan fonemîk anku wateguhor e: eger mirov li cihê K-ya bipif (”req”, bi inglîzî ”aspirated”), K-ya bêpif (”nerm”, unaspirated) bibêje, maneya peyvê dikare biguhere:

  • ka (bi K-ya bêpif anku ”nerm”): giyayê hişk
  • ka (bi K-ya bipif anku ”req”): li kû ye, li çi cihî ye

Hem min û hem jî gelek kesên din jî berê jî bi berfirehî li ser cotdengiya dengên Ç, K, P û T nivîsiye. Li vê derê em ê behsa hebûna cotdengiya van dengan nekin lê tenê çend girêdanên wan bidin daku xwandevanên dilxwaz bikarin xwe bigihînin wan. Armanca vê nivîsara me pirsa sebeb û dîroka peydabûna vê cotdengiyê ye û herwiha pêşbînîkirina ayindeya cotdengiyê ye.

Read More »

CUDAHIYÊN DENGNASÎ DI NAVBERA KURDÎ Û TIRKΠDE

Husein Muhammed

kurdi-tirki

Ev vekolîn dê hewl bide cudahiyên giring yên dengnasî yên di navbera kurdî (kurmancî) û tirkî de destnîşan bike. Ev vekolîn jî beşek ji berhevdana dengnasiya kurmancî û lehce û zimanên cîran e. Berî niha di nivîseke din de cudahiyên dengnasî yên kurmancî û farisî hatine miqayesekirin û di nivîsekê de jî cudahiyên kurmancî li gel zaravayên din yên serekî yên kurdî hatine rêzkirin.

Ferqa tirkî li gel farisî yan lehceyên kurdî ew e kurmancî, lehceyên din yên kurdî û farisî hemû ji eynî malbatê ne lê tirkî û kurdî ne ji heman binemalê ne. Loma di berhevdana kurmancî û lehceyên yên kurdî de yan jî di navbera kurmancî û farisî de mirov dikare ne tenê bibêje ka çi cudahî niha hene lê dikare bibêje ka ew cudahî çawa peyda bûne. Hejmareke pir mezin ya peyvên hevreh (ji eynî rehî) yên xwemalî di kurdî û farisî de hene, mirov dikare wan bide ber hev û bibêje filan deng di kurdî de hevberî bêvan dengî di farisî de ye.

Ji ber ku kurdî û tirkî ne ji eynî binemala zimanî ne, peyvên wan yên hevpar (ji bilî çend libên bi tesadifî wek hev) nikarin di herdu zimanan de xwemalî bin, bi zerûrî di yekê ji wan de – gelek caran di herduyan de – peyvên bi eslê xwe biyanî ne.

Loma berhevdana dengnasiya kurdî û tirkî dê bi zerûrî ji berhevdana kurdî û farisî yan jî berhevdana lehceyên kurdî cuda be. Lê dîsa jî berhevdana dengnasiya kurdî û tirkî jî mimkin û biber e jî. Mirov dikare:

  • deng û dengrêziyên di wan de bi giştî mimkin bide ber hev
  • guherîna peyvên bi eslê xwe biyanî di wan de bide ber hev

Read More »

Komên konsonantî di kurdî de

 

Husein Muhammed

konsonant

Di kurdî de komeke cotkonsonantan heye anku du konsonant dikarin li peyv hev di heman kîteyê (hece, bi inglîzî syllable) de peyda bibin, bo nimûne (cotkonsonant hatine qelewkirin): kurd, reng, kerb, text, evd / ebd, blok, standin…”

Hin ji van komkonsonantan dikarin hem di peyvên xwemalî û hem jî di peyvên esil-biyanî de peyda bibin. Hin ji wan tenê di peyvên esil-biyanî de hene, bo nimûne koma BD wek di peyva ”ebd” ya erebî de yan jî KR di ”krîz” ya ji zimanekî ewropî wergirtî de.

Bi tabloya li jêr em ê hewl bidin hemû komên konsonantan yên di kurdî (kurmancî) de mimkin pêşkêş bikin. Paşî em ê ji her komekê ji wan çend nimûneyan bidin. Dû re em ê van koman li ser sê beşan parve bikin: 1) komên konsonantî yên ku di peyvên kurdî-îranî de peyda dibin, 2) komên ku di peyvên îranî de peyda nabin lê di peyvên ji erebî wergirtî de hene û 3) komên ku ne di peyvên esil-îranî de û ne jî di yên esil-erebî de peyda nabin lê yên ku di hin peyvên ji zimanên ewropî wergirtî de li kar in.

Piraniya mezin ya hemû komên konsonantî di kurdî û zimanên din de ji du konsonantan pêk tên. Lê di kurdî û hin zimanên din de jî çend komên 3-konsonantî jî hene ku em ê li jêr wan jî bidin nasîn.

Read More »

Dengê Î – peydabûn û guherîna wî

Husein Muhammed

ii

Herfa Î / î di kurdî de nîşana vokala bilind ya pêşî ya ne-gilor e, bi gotineke din vokala girtî ya pêşî ya ne-girovir e. Mebest ji ” bilind” yan ” girtî” ew e ku di dema çêbûna vî dengî de ziman li bilindahiya devî ye (bi banê devî ve ye). Mexseda ”pêşî” ew e ku ziman di dema peydabûna vî dengî de li pêşiya devî ye (ne li paşiya devî ye). Merem bi ”ne-gilovir, ne-gilor” jî ew e ku lêv nayên gilor- anku girovirkirin û nayên pêşve lê pehn û li cihê xwe yê asayî dimînin. Herwiha ev vokal di kurdî de dirêj e.

Di hin berheman de li cihê jî dengî berê hin caran İ i hatine nivîsîn û li şûna I/ i yên kurdî jî I / ı yên tirkî hatine nivîsîn. Lê ne Î/î yên kurdî bi dengê xwe wek İ i yên tirkî ne û ne jî I / i hevdengên I / ı yên tirkî ne. Î / î  yên kurdî ji İ i yên tirkî dirêjtir in. Bo nimûne, vokala peyva ”bîr” (çala avê) ji ”bir” (yek, 1) ya tirkî dirêjtir e. Herwiha I i yên kurdî û I ı ne hevdeng in ji ber ku ya kurdî di devî de dengekî navendî yê ber-pêşîn e anku li navendê ye lê zêdetir nêzîkî pêşiyê ye. Herçi I ı ya tirkî ye, ew jî vokaleke navendî ye lê ver-paşîn e anku zêdetir dikeve aliyê paşiya devî.[1] Loma bo nimûne ”kirin” ya kurdî û ”kırın” (bişkînin, bişkênin!) ya tirkî ne hevdeng in.

Di piraniya zimanên ewropî de ev deng bi herfa I / i tê diyarkirin. Di tirkî de ev deng bi herfa İ i tê nivîsîn anku li ser herfa gir jî nuqte heye. Lê hem di tirkî de û hem jî di gelek zimanên din de ev deng ji ya kurdî kurttir e.

Bi alfabeya kurdî-erebî de ev deng bi herfa ی (li destpêkê ئی) tê nivîsîn. Di zimanên din jî yên erebînivîs de ev deng bi wê herfê yan jî bi tê diyarkirin. Di heman demê de ev herf li gor cihê xwe dikare nîşana dengê Y/y jî be.

Bi alfabeya kurdî-krîlî ev deng wek И (gir) û и (hûr) dihat nivîsîn.

Ev deng bi alfabeya dengnasî ya navneteweyî (IPA) bi nîşana [i] tê diyarkirin. Bo ku mirov diyar bike ku ev deng dirêj e û ne kurt e, mirov dikare di IPA-kirina kurdî de wê wek [i:] binivîse. Lê ji ber ku ev deng di kurdî de herdem dirêj e, ev cudakirin ne zerûrî ye.

Mirov dikare li vê derê guhdariya vî dengî bike:

Read More »

Dengê P – varyant, peydabûn û guherîna wî

 

Husein Muhammed

P

Di dengnasiya kurdî de P / p herfeke konsonant e ku navê wê yê dengnasî ”dulêviya seknî ya bêlerz e”. Mebest ji ”seknî”ê ew e ku di derxistina wê de lêv pêşî bi temamî girtî ne û paşî tên vekirin. Mebest ji ”dulêvî” ew e ku ku cihê derxistina vî dengî bi herdu lêvan e: lêva jorîn û lêva jêrîn di dema peydabûna vî dengî de bi hev dikevin. Merem ji ”bêlerz” jî ew e ku di dema peydabûna vî dengî de perdeyên dengî nalerizin.

Ev deng di alfabeya kurdî-latînî de – û di piraniya zimanên bi alfabeya latînî dinivîsin de – bi awayê ”P” (gir) û p (hûr) tê nivîsîn. Di alfabeya dengnasî ya navneteweyî de jî ew wek [b] tê nîşankirin. Di erebiya standard de ev deng peyda nabe û ti herf jî bo nivîsîna wî di erebî de nînin. Di kurdiya bi alfabeya kurdî-erebî û herwiha di gelek zimanên din jî yên erebînivîs de herfa پ bo nivîsîna jî dengî tê bikaranîn. Wek wek herfa ب (B) ya alfabeya erebî ye lê li şûna nuqteyekê sê nuqte li bin hene. Bi alfabeya kurdî-krîlî ew wek П (gir) û п (hûr) dihat nivîsîn.

Mirov li vê derê dikare guh bide vî dengî:
Read More »

Dengê ”i” – peydabûn û windabûna wî

Husein Muhammed

i

Di nivîsên kurmancî de”i” herfa herî mişe ye yan jî piştî herfa ”e” ya herî mişe ye. Ev vokalekî bilind û pêşî ye anku di devî de li nêzîkî banê devî û li pêşiya devî (ne li paşiya wî) tê çêkirin. Ew dengekî ne-gilor (ne-girovir) e anku lêv di dema derxistina wî de pehn in, ne dudikî ne.

Di alfabeya dengnasî ya navneteweyî (IPA) bi nîşana [ɪ]. Mirov dikare li vê derê guh bide wî dengî:

http://en.wikipedia.org/wiki/File:Near-close_near-front_unrounded_vowel.ogg

Ev deng di alfabeya kurdî-erebî de li nava peyvê nayê nivîsîn. Bo nimûne, peyvên ”kirin, bir, sifir, rind” wek ”krn, br, sfr, rnd” tên nivîsîn. Bi alfabeya kurdî-krîlî ew wek ь dihat nivîsîn.

 

Berhevdan li gel ”ɪ”ya tirkî û ”kesre” ya erebî

Dengê ”i” yê kurdî nêzîkî lê ne wek dengê ”ɪ” (i-ya bênuqte) ya tirkîye. Cudahiya wan ew e ku ”i” ya kurdî li pêşiya devî lê ”ɪ” ya tirkî li paşiya devî çêdibe. Dengê wek ”ɪ” ya tirkî bi alfabeya IPAyê wek [ɯ] tê nivîsîn. Mirov dikare li vê derê guhdariya wî bike:

Read More »

Dengê E – peydabûn û guherîna wî

Husein Muhammed

E

Herfa E / e di kurmanciya giştî û standard de[1] nîşana vokala nizm ya pêşî ya ne-gilor e, bi gotineke din vokala vekirî ya pêşî ya ne-girovir e. Mebest ji ”nizm” yan ”vekirî” ew e ku di dema çêbûna vî dengî de ziman li binê devî ye (ne bi banê devî ve ye). Mexseda ”pêşî” ew e ku ziman di dema peydabûna vî dengî de li pêşiya devî ye (ne li paşiya devî ye). Merem bi ”ne-gilovir, ne-gilor” jî ew e ku lêv nayên gilor- anku girovirkirin û nayên pêşve lê pehn û li cihê xwe yê asayî dimînin.

Bi alfabeya kurdî-erebî li nav û dawiya peyvê ew wek ە (serbixwe) yan ـە (girêdayî) tê nivîsîn. Li destpêka peyvê di kurdî de ew wek ئه‌ tê diyarkirin. Di erebî de li destpêka peyvê ev deng wek أ û farisî de ew wek ا tê nîşankirin. Lê di erebî û farisî de li nava peyvê ev deng adeten nayê nivîsîn[2] û li dawiyê jî di erebî de axlebe nayê nivîsîn. Bi alfabeya kurdî-krîlî ew wek Ә (gir) yan ә (hûr) dihat nivîsîn. Di tirkî de jî E hevdenga E-ya kurdî ye lê di gelek zimanên ewropî de dengê herfa E zêdetir nêzîkî Ê ya kurdî ye. Di hin zimanên bakurê Ewropayê de, dengê nêzîkî E ya kurdî bi herfa Ä (du nuqte li ser A) tê nivîsîn.

Ev deng bi alfabeya dengnasî ya navneteweyî (IPA) bi nîşana [æ]  (A û E bi hev) tê diyarkirin. Mirov dikare li vê derê guh bide vî dengî:

Read More »

Dengê F – peydabûn, guherîn û ketina wê

 

Husein Muhammed

F

Di dengnasiya kurdî de F / f nîşana dengê ”lêvî-didanî yê xişok yê bêlerz” e. Mebest ji ”lêvî-didanî” ew e ku di dema gotina vî dengî de didanên (diranên) jorîn dikevin ser lêva jêrîn. Merem ji ”xişok” ew e ku di dema gotina vî dengî de hewa di buhirkeke teng ya devî re derdikeve û ji ber vê tengaviyê xişînek derdikeve. Mexsed ji ”bêlerz” jî ew e ku di dema derketina vî dengî de perdeyên dengî yên di gewriyê de nalerizin.

Ev deng di alfabeya kurdî-erebî de û di zimanên din yên yên erebînivîs de bi herfa ف tê nivîsîn. Di alfabeya kurdî-krîlî de, wek di piraniya zimanên krîlînivîs de, ev deng bi herfa Ф (gir) û ф (hûr) dihat nivîsîn. Di hin zimanên navend û rojhilata Ewropayê de (bo nimûne almanî, holendî) V bo nivîsîna vî dengî li kar e û dengê V bi herfa W tê nivîsîn. Di hin zimanan de jî (bo nimûne di inglîzî de) PH bo diyarkirina vî dengî tê nivîsîn (bi taybetî di peyvên ji yûnaniya kevn wergirtî de).

Di alfabeya dengnasî ya navneteweyî de jî ev deng bi herfa [f] tê nivîsîn. Mirov dikare li vê derê guh bide vî dengî:

Read More »