Close

ÇEMANDIN Û GIRÊDANA NAVDÊRAN

Husein Muhammed

Husein

Çemandina navdêrên mê

Navdêrên kurmancî li gor bi çend awayan, li gor çend paradîgman diçemin anku ditewin[1]. Mebest ji çemîna yan çemandina peyvan ew e ku peyv di hevokê de li gor hin şertan diguherin bêyî ku maneya wê biguhere.

–          Wê sêvê bide min!

–          Tu ji sêvan hez dikî?

–          Ez ê sêvekê bixwim.

Di kurmancî de navdêr (ism, substantîv, bi inglîzî ”noun”) li gor hejmarê (yek yan zêdetir), cinsî / zayendê (mê yan nêr) û diyarî yan nediyariyê (”wê sêvê”, ”sêvekê”) diçemin. Forma yekhejmar ya navdêrên mê di rewşa çemandî û diyar de herfa ”-ê” digire:

–          Wê kitêbê bide min!

–          Ew li malê ye!

Heke peyv di rewşa xwe ya xwerû de bi ”e” bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ”-yê” lê tê zêdekirin lê bi devkî ”e” dikeve û ”ê” tê cihê wê. Di hin devokan de jî Y realîze nabe:

–          rojname > rojname, di rojname de (nivîskî)

–          rojname > rojnamê, di rojnamê da (devkî)

–          rojname-ê (devkî, realîzenebûna Y)

Heke peyv bi ”a, î, o” bi dawî bibe, hingê ”-yê” dikare bikeve dawiya wê lê ne hewce ye. Di hin devokan de jî Y realîze nabe:

–          Ew bîra(yê) vedixwin.

–          Amerîka > Ez çû Amerîka(yê).

–          Ez ne ji Kifrî(yê)[2] me.

–          Zaxo > Ew li Zaxo(yê) dijî.

–          Li Ewropa-ê (Y nayê gotin)

Heke peyv bi xwe di rewşa xwe ya xwerû de bi ”ê” bi dawî bê, hingê ew dubare nabe:

–          Bi rê ve çûn (ne ”*bi rê ve çûn”)

–          Fatê > keça Fatê (ne ”*keça Fatê”)

Heke du yan zêdetir navdêrên mê bikevin dû hev, bes e ku ya dawiyê biçeme:

–          Ez ê Jiyan(ê) û Evînê bibînim.

–          Li Dihok(ê) û Diyarbekirê

Navdêr di rewşa çemandî ya yekhejmar ya nediyar de paşpirtika nediyariyê ”ek” û paşpirtika çemandinê ”ê” werdigirin:

–          mal > mal-ek > mal-ekê

Heke peyv bi vokalekê bi dawî bê, hingê li cihê ”ek”ê di zimanê nivîskî paşpirtika ”-yek” heye. Di zimanê devkî de ”k” peyda dibe:

–          rojname > rojname-yek > rojname-yek-ê (nivîskî)

–          rojname > rojname-k > rojname-kê

Di hin devokan de li cihê ”ek” ya nediyar ya nivîskî ”ik” heye:

–          sêv > sêv-ik

Heke ew were çemandin, ”ê” digire lê ”i” ji ”ik”ê dikeve

–           sêv > sêv-ik > sêv-k-ê

Girêdana navdêrên mê

Mebest ji girêdana navdêran ew e ku ew bi peyveka raveber / zelalker ya li peyv xwe ve tên girêdan ku taybetmendiyeka wê diyar dike, bo nimûne aşkira dike ka ew navdêr ya kê ye yan çawa ye:

–          kitêb-a min

–          sêv-a sor

Forma yekhejmar ya navdêrên mê di rewşa girêdayî û diyar de herfa ”-a” digire:

–          kitêb-a min

–          sêv-a sor

Heke du yan zêdetir navdêr bikevin dû hev, bes e ku paşpirtika girêder  bikeve gel ya dawiyê:

–          kitêb(a min) û deftera min

–          xwişk(a wî) û dotmama wî

Heke peyv bi xwe di rewşa xwe ya xwerû de bi ”a” bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ew bi piranî ”ya” digire û di zimanê devkî de wek xwe dimîne. Di zimanê nivîskî de jî mimkin e ku wek xwe bimîne:

–          derya > Derya(ya) Reş

–          Leyla > Leyla(ya) keça Fatê

Heke peyv di rewşa xwe ya xwerû de bi ”e” bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ”-ya” lê tê zêdekirin lê bi devkî ”e” dikeve û ”a” tê cihê wê:

–          rojname > rojnameya me (nivîskî)

–          rojname > rojnama me (devkî)

Heke peyv di rewşa xwe ya xwerû de bi ”ê” bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ”-ya” lê tê zêdekirin. ”ê” dikare wek xwe bimîne yan jî bibe ”i”. Di hin devokan de jî Y nayê bihîstin:

–          rê > rêya me / riya me

–          dê > dêya wî / diya wî

–          rê-a me (Y nayê gotin)

Heke peyv di rewşa xwe ya xwerû de bi ”î, o, û” bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ”-ya” lê tê zêdekirin. Di rastnivîsînê de ”î” ya berî ”y” dibe ”i”:

–          kanî > kanî-ya gundî > kaniya gundî

–          co > coya derê mala me

–          xesû > xesûya dawetê

Di hin devokan de jî Y nayê gotin

–          xesû-a wê

”Û” ya dawiya peyva xwerû di hin devokan de konsonantîze dibe:

–          xesû > xesw– > xeswa

Girêdana navdêrên nêr

Forma yekhejmar ya navdêrên nê di rewşa girêdayî û diyar de herfa ”-ê” digire:

–          hesp-ê min

–          dest-ê dirêj

Heke peyva xwerû bi vokalekê (a, e, i, î, o, u, û) bi dawî bê, hingê ”yê” dikeve pey wê:

–          bira- min

–          avahî- bilind

–          bere- cengê (eniya cengê, bi inglîzî ”war front”)

–          rû- geş

Di rastnivîsînê de Î ya berî Y dibe I. Di axiftinê de Î bi temamî hinda dibe:

–          xanî > xanî- me > xaniyê me (nivîskî)

–          xanî > xan me (devkî)

Di hin devokan de Y di axiftinê de nayê bihîstin:

–          bira-ê mi

–          bere-ê cengê

–          rû-ê geş

Di hin devokan de ”a” ji dawiya peyva xwerû cihê xwe dide ”ê” ya girêdera navdêrên nêr:

–          bira > birê min

Dîsa di hin devokan de ”û” dibe IW / UW û paşî ”ê” digire:

–          rû > riwê / ruwê geş

–          mû > miwê / muwê bizinê

Çemandina navdêrên nêr

Çemandina û çemîna navdêrên nêr yên yekhejmar û diyar yek ji wan diyardeyan e ku bi awayekê berçav devokên rojhilatî (bi taybetî başûr-rojhilatî anku deverên Behdînan-Hekarî) ji devokên navendî (bi taybetî Mêrdînê) cuda dike.

Çemandin bi paşpirtika ”-î”

Di hin devokan de (bi taybetî başûr-rojhilatî anku behdînî û hekarî) çemandina navdêrên nêr yên yekhejmar û diyar wek çemandina navdêrên mê yên yekhejmar û diyar e lê li cihê paşpirtika ”ê” ya ku navdêrên mê digire, paşpirtika ”î” heye:

–          ser > li serî

–          hesp > nala hespî

–          dil > êşa dilî

–          ew kes > (e)wî kesî

Heke peyv bi xwe di rewşa xwe ya xwerû de bi ”î” bi dawî bê, hingê ew dubare nabe:

–          xanî > wî xanî (ne ”*wî xaniyî/ xanîyî”)

–          Elî > mala Elî (ne *mala Eliyî / Elîyî)

Heke peyv di rewşa xwe ya xwerû de bi vokaleka din (a, i, o, u, û) bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ”-yî” lê tê zêdekirin. Di axiftinê de ew wek ”y” bi tenê tê gotin:

–          Hiso > mala Hisoyî (nivîskî) > mala Hisoy (devkî)

Çemandin bi metafonê

Bi taybetî di devokên navendî yên kurmancî de (xaseten li Mêrdînê û derdorên wê) li cihê ”î” ya paşpirtika navdêrên nêr yên çemandî yên devokên din, çemandin bi metafonê anku guherandina/ guherîna vokala dawiyê ya peyva xwerû tê çêkirin. Di pratîkê de ”a” û ”e” dibin ”ê”:

–          welat > ji welêt

–          ser > kumê li sêr

Heke di peyva xwerû de ”a” yan ”e” tine be, hingê peyv wek xwe dimîne:

–          gund > ji gund

Hin caran jî navdêrên nêr jî wek yên mê bi ”ê” tên çemandin:

–          şerr > çûn şerrê

–          hesp > li hespê siwar bû[3]

Lê devokên ku bi navdêrên nêr re metafonê bi kar tînin jî, dîsa forma bi paşpirtika ”î” dixebitînin gava ku diyarkerek bi navdêrî re hebe:

–          ew welat > wî welatî (ne ”*wî welêt”)

–          her kes > wî kesî (ne ”*wî kês”)

–          ti kes > ti kesî (ne ”*ti kês”)

Çemîna veşartî

Bi taybetî di zimanê nivîskî de navdêrên nêr yên yekhejmar û diyar di rewşa çemandî de jî wek peyva xwerû dimînin, bi gotineka din nîşana çemîna wan veşartî ye:

–          li gund

–          mala Serdar

–          birayê Azad

Sebebên dîrokî yên çemandina cuda

Sebebê cudahiya paşpirtika ”î” (wek ”hespî”) û ”ê” (wek ”hêsp”) diyarde û fenomeneka dengnasî ya dîrokî ye. Berê paşpirtika ”î” ya hin devokan ya niha ”ê” bû. Bo nimûne:

–          kurdiya niha: hesp > bi hespî

–          pehlewî: es > ped esê

Delîlên nivîskî yên kurdiya navîn û kurdiya kevn peyda nabin, lê wisa diyar e ku ”î” ya paşpirtika û ”ê” ya metafonîk di eynî demê de hebûne:

–          hesp > *hêspê[4] > hespê / hêsp / hespî

–          welat > *welêtê > *welatê / welêt / welatî

Paşpirtika berê ihtimalen ”ê” bû (bide ber nimûneya li jor ya pehlewî) û wê paşpirtika ”ê” dengê ”a, e” jî wek xwe lê dike û dike ”ê”:

–          hesp > + -ê (ya dîrokî li cihê ”-î” ya niha) > *hêspê

Bi demê re ”ê” ya paşpirtika di hin devokan de bûye ”î” û di eynî demê de dest ji guherandina ”a, e” bi ”ê” hatiye berdan

–          *hêspê > hespî

Di hin devokan de dest ji guherandina ”a, e” bi ”ê” nehatiye berdan lê paşpirtika ”î” hatiye avêtin:

–          *hêspê > hêsp

Di hin devokan de jî ”ê” ya paşpirtik wek xwe maye lê dest ji guherandina ”a, e” bi ”ê” hatiye berdan:

–          *hêspê > hespê

Çemandina û girêdana navdêrên pirhejmar

Çemandina navdêrên pirhejmar

Di pirhejmariya kurmancî de cins xwe diyar nake. Anku gava ku peyv bi forma xwe ya pirhejmar be, ew mê yan jî nêr be, paşpirtika wê ya çemandinê eynî ye.

Forma çemandî ya pirhejmar di zimanê nivîskî de bi paşpirtika ”-an” tê çêkirin:

–          mal (mê) > li malan

–          gund (nêr) > li gundan

Di zimanê devkî de ”n” ya dawiyê dikeve

–          mal (mê) > li mala

–          gund (nêr) > li gunda

Heke peyva xwerû bi vokalekê bi dawî bê, paşpirtik dibe ”-yan” (nivîskî) yan ”-ya” (devkî)

–          bira > birayan (nivîskî), biraya (devkî)

–          rojname > rojnameyan (nivîskî), rojnameya

Formeka kurttir jî bo wan peyvan heye ku bi vokalekê bi dawî dibin:

–          bira > biran / bira

–          rojname > rojnaman / rojnama

–          se > san / sa

Girêdana navdêrên pirhejmar

Forma girêdayî ya navdêrên pirhejmar di zimanê nivîskî de bi ”-(y)ên[5] e:

–          mal > malên gundiyan

–          rojname > rojnameyên kurdî

–          bira > birayên min

Formeka kurttir jî bo wan peyvan heye ku bi vokalekê bi dawî dibin:

–          rojname > rojnamên kurdî

–          bira > birên mi(n)

Nediyarî

Formên yekhejmar yên nediyar û neçemandî bi paşpirtika ”-ek” tên çêkirin:

–          sêv > sêv-ek

–          tişt > tişt-ek

Heke peyva xwerû bi vokalekê (a, e, ê, i, o, u, û) bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî paşpirtik ”-yek” tê bikaranîn:

–          rojname > rojname-yek

–          xanî > xanî-yek > xaniyek

Di hin devokan de tenê ”k” yan jî ”ik” li cihê ”-ek, -yek”ê heye:

–          tişt > tişt-ik

–          rojname > rojname- k

 

Çemandina navdêrên yekhejmar yên nediyar

Formên yekhejmar yên nediyar û çemandî yên mê bi paşpirtika ”-(y)ekê” û yên nêrî jî paşpirtika ”-(y)ekî” tên çêkirin[6]:

–          keçekê got

–          kurekî got

–          di rojnameyekê de

–          li ser xaniyekî

Girêdana navdêrên yekhejmar yên nediyar

Sê awayên girêdana navdêrên yekhejmar yên nediyar bi peyva pey wan ve hene. Niha di kurmanciya nivîskî ya bi alfabeya latînî bi piranî girêdana navdêrên mê bi zêdekirina ”-eke” û ya navdêrên nêr jî bi zêdekirina ”-ekî” tê nivîsîn. Ev awa bi taybetî di devokên kurmancî yên navendî de (Mêrdîn û derdorên wê) serdest e:

–          mal-eke nû

–          gund-ekî dûr

Di alternatîva din de navdêrên yekhejmar yên nediyar jî wek navdêrên yekhejmar yên diyar tê çêkirin lê tenê ”-(y)ek” ya nediyarîtiyê dikeve navbera peyva xwerû û paşpirtika girêder. Ev awa bi taybetî di devokên kurmancî yên rojhilatî de (Behdînan û Hekariyan û deverên nêzîkî wan) serdest e:

–          mal > mal-a nû > mal-ek-a nû

–          gund > gund-ê dûr > gund-ek-ê dûr

Awayê sêyem jî veşartina yan avêtina paşpirtika cins-diyarker e:

–          mal > malek > malek nû

–          gund > gundek > gundek nû

Husein Muhammed


[1] Di rêzimanên kurmancî de heta niha bi piranî peyvên ”tewîn, tewandin” yên ji bingehê xwe ve erebî (طوى) hatine bikaranîn. Min li vê derê û di nivîsên xwe yên zimannasî yên vê dawiyê de zêdetir hevwateyên wan yên kurdî ”çemîn, çemandin” bi kar anîne.

[2] Kifrî bajarekê Iraqê ye.

[3] Niha ev form wek awayekê xelet bê dîtin jî, tarîxiyen paşpirtika çemandinê ya navdêrên nêr jî ”ê” bû lê paşî yê nêr û ya mê ji hev hatine cudakirin: ”ê” ji yên mê re maye, ”î” bûye para yên nêr. Bide ber pehlewî ”es” (hesp) > ”esê” (hespî, hêsp, hespê), ”esan” (hespan).

[4] Nimûneyên bi stêrk (*) nemane û nehatine qeydkirin lê bi berhevdana dîrokî ya dengan û dengnasiyê tê texmîn kirin ku ev form hebûne.

[5] Paşpirtika navdêrên pirhejmar yên girêdayî li gor devokan diguhere:

–          du hevalên wî (nivîskî)

–          du hevalêt wî (bo nimûne Behdînan, Hekariyan)

–          du hevalêd wî (b. n. Êrîvan)

–          du hevalê wî (b. n. Mêrdîn)

–          du heval wî (b. n. Efrîn)

–          du hevalanê wî (b. n. hin deverên Diyarbekirê, di bin tesîra zazakî de)

[6] Di hin devokan de (bo nimûne behdînî) bo herdu cinsan tenê paşpirtika ”-(y)ekê” heye:”- kiçekê got; kurekê got.”

Read More »

Rêbazên neyînîkirinê

Husein Muhammed

qedexe

Na, ne, nei, nexêr / nexê, no, nabêjin, negot, nebêje/mebêje, nizanin, nezan in, nemêr, nikarim / neşêm, kar, dijwate. Xêr-misilman, bilasebeb / bîlasebeb. Namûssiz. Antî-demokratîk, asosyal, anarşî, îlegal, imperfekt, infînît, enfantîl, non-verbal…”

Çi tiştek hevpar di navbera van gotinan de heye? Helbet rehên van peyvên serekî ji hev cuda ye: ti hevpariyeka diyar di navbera, bo nimûne, ”sebeb, kar, misilman, jiyan, sosyal” de nîne. Lê heke em li pêşpirtikên (prefîksên) wan binêrin, em ê bi hêsanî bibînin ku ew hemû nîşana neyînîkirinê ne: ew pêşpirtika formên neyînî/negatîv/nefî çêdikin: ”negot” dijwateya peyva ”got” e, ”xêr-misilman” dijmaneya kelîmeya ”misilman” e, ”asosyal” ew kes e ku ne ”sosyal” e, ”îlegal” ew tişt e ku ne ”legal” e anku ne qanûnî ye û hwd.

Lê madem ku maneya van pêşpirtikan eynî ye, gelo çima hinde pêşpirtikên ji hev cuda hene? Çima, bo nimûne, herdem pêşpirtika ”ne-” yan ”na-” nayê bikaranîn?

Read More »

Rêzimana soranî bi kurmancî

Husein Muhammed

Hewler

Van salên dawiyê têkiliya navbera kurdên parçeyên cuda yên Kurdistanê û herwiha yên li derveyî welat jî zêde bûye. Bi taybetî teknolojiya nû, di serî de televizyon û Internetê, ev danîna têkiliyê hêsan kiriye. Lê mixabin ji ber zaravayên cuda û alfabeyên cuda kurd hê jî hinekî dûrî hev dimînin.

Bo baştir nasandina kurdan bi hev, em hewceyî agahiyên pirralî yên derbarê hev in. Di xurtkirina têkiliyan de cihekî serekî jî di ziman de ye. Ji ber wê giring e ku jihevfehmkirina kurdên ku bi zaravayên cuda diaxivin were hêsankirin. Ev kurtelêkolîn hewl dide di çend rûpelan de bingehê rêzimana zaravayê soranî bi kurmancîaxivan bide nasîn.

Ev bi salan e ku ji bilî zaravayê kurmancî, ez li ser soranî jî dixebitim. Heta niha min hin kitêbên edebî jê wergerandine kurmancî. Herwiha ferhengeke soranî-kurmancî amade dikim ku niha heta herfa S amade ye.

Lê bi qasî ku ez bi xwe agadar im, ev yekem car e ku rêzimaneke soranî bi kurmancî hatibe nasandin. Ji ber ku ev destpêk e, ev lêkolîn bi ti awayî îdia nake ku bêkêmasî ye. Loma hêvî dikim ku xwendevan bi dîtin, rexne, pêşniyaz û pirsiyarên xwe bikin ku ev lêkolîn were kemilandin û berfirehkirin.

Veke û bixwîne!


Read More »

Şopa cînavên pêvekirî di kurmancî de

Husein Muhammed

pevekiri

Mebest ji cînavên pêvekirî (yan girêdayî) ew cînav in yan pirtikên cînavan in ku bi birrên din yên peyvan ve tên girêdan û cihê cînavên xweser û xwerû digirin. Lê mebest li vê derê ne paşpirtikên kesî yên lêkeran in, wek bo nimûne di kurdî de ”dik-im” ku ”-im” diyar dike ku kesê dike ”ez” im.

Cînavên pêvekirî bi taybetî li gel navdêran li kar in. Bo nimûne, di van her sê zimanan de mirov dikare xwedîtiyê bi cînavên pêvekirî diyar bike. Beşa qelewkirî ya van peyvên nimûne maneya ”-a te”  (kitaba te) dide:

  • erebî: kitabek
  • farisî: kitabet
  • tirkî: kitabın

Sîstema cînavan di kurmancî û zazakî de ji vê pergalê cuda ye. Di kurmancî û zazakî de du desteyên cînavên kesî yên serbixwe hene ku yek jê “xwerû” yan neçemandî (netewandî) ye û yek jî “oblîk” anku çemandî (tewandî) ye.

Lê dîsa jî kurmancî ji cînavên pêvekirî ne bêpar e.

Cînavên pêvekirî veke û bixwîne!

Read More »

Suplesyon anku “hatin” çima dibe “were”?

Husein Muhammed

Di kurdî de, wek di gelek zimanên din de jî, peyv dikarin biçemin anku bitewin. Di rêziman û zimannasiyê de ”çemîn” anku ”tewîn” tên maneya guherîna peyvan di hevokan de. ”Çemandin” û ”tewandin” jî wê diyar dikin ku peyv ji aliyê mirovan ve di hevokan de şiklên piçekê ji hev digirin. Anku peyv li gor hin rewş û haletan ji forma xwe ya xwerû diguherin û şikl û dirûvên piçekê ji peyva xwerû cuda digirin.

Ji piraniya peyvên kurdî yên tewandî jî diyar e ku ew hevrehên formên din yên eynî peyvê ne. Bo nimûne: ”baranê, baranan” bi zelalî têkilî peyva ”baran” in. Heta heke peyv bi şiklê xwe ve  gelek ji hev cuda bin jî, dîsa mirov dikare rehê piraniya wan bibîne: ”bizane > bi-zan-e < zan-în” yan jî ”wan < ewan < ew”.

Lê hin peyv hene ku mirov ti rehê wan yê hevbeş nabîne: Erê ”bi-zan-e” forma fermanî (imperatîv) yekhejmar ji peyva ”zanîn”ê ye û peyva ”were” jî forma fermanî ya yekhejmar ji peyva ”hatin”ê ye. Lê çima rehê ”zanîn”ê di ”bizane” de diyar e lê ti rehên hevpar yên di navbera şiklê peyva ”hatin” û peyva ”were” de nîne?

Mirov dikare bi hêsanî bibîne ku cînavê ”(e)wî” di hevoka ”(e)wî got” de formek ji cînavê ”ew” e, wek di hevoka ”ew dibêje” de. Lê gelo çima cînavê ”min” (wek di ”min got” de) wisa ji cînavê ”ez” (mîna ”ez dibêjim”) cuda ye madem ku maneya wan hema-hema eynî ye?

Li gor qeyd û bendên rêzimana sade ya kurmancî ye ku em dibêjin ”tiştek xweş e” û ”tiştek xweştir e” yan ”îro hewa sar e” û ”sibê hewa dê sartir be” anku forma berhevder (komparatîv) bi ”rengdêr+tir” tê çêkirin. Lê çima li gor hin devokan forma ”pirr”ê ”bêhtir” e û ya ”gelek”ê jî ”pitir” e. Çima di hin devokan de rengdêra hevsengker (ekwatîv) ”çê” (baş, qenc) nîne lê dîsa jî forma berhevder ”çêtir” li kar e?

Mijara vê nivîsa me ”suplesyon” û peyvên ”supletîv” in. Bi ronkirina van peyvan em ê hewl bidin zelal bikin ka çima ”hatin” dibe ”were”, ”gotin” dibe ”dibêjim”, ”ez” dibim ”min”, ”gelek” dibe ”pitir” û hwd. Anku em sebebên awarteyî û istisnayên di tewandina peyvên kurdî de şirove bikin.

Read More »

METAFONÎ – çima ”welat” dibe ”welêt” û ”standin” dibe ”bistîne”?

Di zimannasiyê de mebest ji metafonî guherîna dengekî yan çend dengan bi dengekî yan çend dengên din e. Em ê di vê nivîsarê de li ser metafoniyê di rêzimana kurdî de rawestin.

Read More »

RÊBER – rêbernameya rastnivîsîna kurdî

Husein Muhammed

herf

Gelo forma standard ya peyvê çi ye? Mirov kengî dinivîse “kî” û kengî “kê”? Gelo li dawiya hejmarên 11-19 “-deh” yan “-de” heye. Gelo nuqte li ser i-ya mezin heye yan na? Mirov kengî peyvan bi hev re dinivîse û kengî ji hev cuda? Gelo em navê serokkomarê berê yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wek George Bush yan Corc Buş binivîsin…

RÊBER – rêbernameya rastnivîsîna kurdî bersiva van pirsan û bi dehan pirsên din jî dide. Dikarî wê li jêr yan jî wek PDF bar bikî û bixwînî.

Wek PDF bixwîne: Rastnivîsîn

Read More »

Peyvrêzî

Hevok (riste, cumle, sentence) ji peyvan (kelîmeyan) pêk tên. Di hevokekê de dikare yek, du, sê yan – wek prensîp – bêhejmar peyv hebin:

1)

1a) Çû.

1b) Were malê!

1c) Te kî dît?

1d) Bila ew jî sibê bi te re bên bajarî.

Anku hevok dikare kurt, dirêj yan navînî be. Anku mirov dikare hema-hema bi dûvdilî (keyfî, ixtiyarî, arbitrarily) peyvan li hevokê zêde bike yan jî jê kêm bike. Lê mirov nikare peyvekê li her cihê hevokê zêde bike. Bo nimûne, ev hevokên li jêr li gor kurmanciya giştî xelet in:

– * Malê were!

– * Dît kî te?

– * Te dît kî?

– * Dît te kî?

– * Bajarî sibê bila ew jî bi te re bên.

Gelo çima hevokên wiha di kurmancî de nayên qebûlkirin? Bo çi em dibêjin ku ew xelet in?

Bersiv peyvrêzî ye: hin peyv li cihê xwe yê di hevokê de nehatine danîn lê li cihê hin peyvên din in. Bi gotineka din, di hevokên nimûne de peyv ne di rêz û rista xwe de ne.

Lê gelo ev rêza peyvan di hevokên zimanê me de çi ne? Gelo em ê bikarin wan rêzikan peyda û diyar bikin? Gelo ew rêzik herdem wek hev in yan jî diguherin? Heke biguherin, li gor çi qeyd û bendan diguherin.

Ev nivîsar dê hewl bide bersiva van pirsan bide. Ev vekolîn li ser peyvrêziyê (word order) ye. Anku ev nivîsar li ser rêza peyvan di hevokan de disekine. Berî niha me nivîsarek li ser dengrêziyê nivîsiye ku qeyd û bendên rêzkirina dengan di peyv û kîteyan de vedikole.

Read More »

Back to top