DENGÊ DUBARE (GEMÎNASYON) DI KURDΠDE

deryace

Dengê dubare anku gemînasyon

Di dengnasiyê de mebest ji gemînasyonê (inglîzî: gemination) anku cêwîbûnê peydabûna du konsonantên wek hev li pey hev e. Bo nimûne:

  • gellek
  • xurttir
  • serokkomar
  • millet
  • pîzza

Di hinek zimanan de gemînasyon maneya peyvê diguherîne yan jî peyva cêwîherfî (du herfên wek hev li pey hev) ti têkilî bi peyva kitherfî (tenê herfeke wisa) ve nîne. Çend nimûne ji zimanê fînlandî/fînî:

  • kuka (kî) – kukka (gul)
  • tuli (agir) – tulli (gumrik)
  • vesa (şitil) – vessa (avdestxane, tuwalet)

Dengê dubare di peyvên xwemalî de

Berovajî bo nimûne zimanê fînlandî, di zimanê kurdî de gemînasyon anku du konsonantên wek hev li pey hev kêm caran peyda dibin.

Di peyvên xwerû yên xwemalî de di rewşa normal de hema bêje gemînasyon qet di kurdî de peyda nabe.

Di hinek peyvan carinan bi taybetî bi devkî – lê caran bi nivîskî jî – konsonantek tê şidandin bi mebesta xurtkirina wê peyvê yan maneya wê. Bo nimûne:

  • gellek (gelek gelek, pir gelek, zêde gelek, yekcar gelek, bêqam gelek)
  • tijjî / tijje (pir tijî, bi temamî tijî, gelek tijî, zêde tijî)
  • rreş (gelek reş, tam reş)

Di peyvên wiha de konsonant dikare ne tenê dubare lê çendbare jî bibe, bo nimûne:

  • gelllek, tijjjjî, rrrreş, spppî….

Lê ji peyvên wiha tenê ”gellek” bi awayekî berfireh di nivîsînê de tê bikaranîn.

Di kurdî de di nivîsînê de carinan du R di hinek peyvan de tên nivîsîn, bo nimûne:

  • pirr (”gelek, zehf” – bo cudakirinê ji ”pir = rêya di ser avê re”)
  • birrîn (”jê kirin” – bo cudakirinê ji ”birîn = birîndarî”)
  • kerr (”nebihîz, guhgiran” – bo cudakirinê ji ”ker = dewarek; parçeyek”)
  • şerr (şer)
  • bajarr (bajar)

Lê di dengnasiyê de ev ne gemînasyon e anku ne hebûna du R-yên nerm yên bo nimûne wek di peyvên ”çar, ser, mêr” de ye lê hewldana diyarkirina R-yeke ji R-ya nerm cuda ye.

Di peyvên pêkhatî (hevedudanî) yan bipaşgir de gemînasyon di kurdî mimkin e. Ew adeten hem di axiftinê de tê parastin û hem jî di nivîsînê de tê diyarkirin. Bo nimûne:

  • serreş (peyveke pêkhatî ji ”ser + reş”)
  • serokkomar (navdêrek ji peyvên ”serok + komar”)
  • xurttir (rengdêreke pilekirî ji ”xurt + -tir”)
  • zimannasî (navdêrek ji peyva ”ziman + -nasî”)

Pêştir ev peyv carinan kitherfekê dihatin nivîsîn, wek: sereş, serokomar, xurtir, zimanasî. Lê vê dawiyê bi piraniyeke diyar dest ji kitkirina cotherfê hatiye berdan ku bi rastî jî tiştekî baş e. Bi gemînasyonê hem ew nêzîktirî dengê xwe yê rast in û hem jî zelaltir diyar dibe ka ew çi peyvan peyda bûne. Wek din tirs heye ku çewtî peyda bibe, bo nimûne:

  • xurttir (ji ”xurt”) – xurtir (ji ”xur, xurr”)
  • giyanasî (zanista giyayan, riweknasî, botanîk) – giyannasî (zanista giyanê, derûnnasî, psîkolojî)

Dengê dubare di peyvên wergirtî de

Di peyvên xwerû yên ji zimanên din wergirtî de kêm caran gemînasyon tê parastin. Bo nimûne:

  • pîzza (ji îtalî ”pizza”)
  • millet (ji erebî ”mille[t]”)
  • gulle (li ber tesîra tirkî ”gülle”, wek din adeten ”gule”)
  • wellah (li gelek gelek awayên din jî: welah, welleh, wele, wela…)
  • cellad (ji erebî ”cellad” – lê di kurdî de bi piranî forma ”celad” tê bikaranîn)
  • hetta (ji erebî ”ḥetta” – lê bi piranî di kurdî de wek ”heta” tê gotin û nivîsîn ji bilî rewşa xurtkirinê wek ”gellek, tijjî”)

Kitkirina dengê dubare anku degemînasyon

Heta di peyvên ji zimanên din wergirtî de jî di kurdî de yek ji herdu konsonantên gemînasyonê dikeve. Bo nimûne:

  • erebî ”ḥecc” > kurdî ”hec” (bixwîne: ḧec)
  • erebî ”ḥeqq” > kurdî ”heq”
  • erebî ”xeṭṭ” > kurdî ”xet”
  • erebî ”miqqeṣ” > kurdî ”miqes, meqes”
  • erebî ”seyyid” > kurdî ”seyid”
  • inglîzî ”football” > kurdî ”futbol”
  • piraniya zimanên ewropî ”illegal” > kurdî ”îlegal” (neqanûnî, qedexe, qaçax)

Diyardeya kitkirina anku yekkirina dengê dubare (bo nimûne ”hecc > hec”) bi navê degemînasyon tê nasîn. Kurdî bi berfirehî degemînasyonê dixebitîne.

Gemînasyon di zimanên cîran de

Di nav zimanên cîranên kurdî de erebî û siryanî gemînasyonê bi berfirehî bi kar tînin. Di erebî gemînasyon wateguhêr e anku hebûn an nebûna wê dikare maneya peyvê biguherîne. Bo nimûne:

  • ”derese” (wî xwand, wî ders xwand)
  • “derrese” (wî ders da, wî kesekî din hîn kir)

Di nivîsîna erebî de gemînasyon ne bi dubarenivîsîna heman herfê lê bi zêdekirina ”şede”yê (nîşaneke wek “w”) li ser herfa dubare tê diyarkirin.

Di zimanên din yên cîranên kurdî de (azerî, ermenî, farisî û tirkî) gemînasyon di peyvên xwerû de kêm tê bikaranîn.

Lê cudahiya azerî, farisî û tirkî li gel kurdî ew e ku ew bi piranî gemînasyona di peyvên ji erebî de diparêzin. Bo nimûne:

  • erebî: ḥetta, neqqaş, xeṭṭaṭ
  • tirkî: hatta, nakkaş, hattat
  • kurdî: heta, neqaş, xetat

Tirkî jî wek kurdî gemînasyona peyvên ji erebî li dawiya peyvên radike. Bo nimûne:

  • erebî: ḥecc, ḥeqq, xett
  • kurdî: hec, heq, xet
  • tirkî: hac, hak, hat

Lê di tirkî de gava ku vokalek dikeve dûv van peyvan, gemînasyon dîsa lê vedigere. Di kurdî de gemînasyon êdî li van peyvan venagere. Bo nimûne:

  • hakkımız (heqê me)
  • hacca gitti (çû hecê)

Degemînasyon di dengnasiya kurdî de

Bo beşa pêştir: Asîmîlasyon û dîsîmîlasyon di dengnasiya kurdî de

rehnas

Husein Muhammed

Niha jî kerem bikin li van awayên cuda yên peyvan binêrin:

  • şembî, şemî (roja piştî îniyê û berî yekşemê)
  • bend, ben
  • çend, çen

Niha di kurmanciya nivîskî de mirov bi piranî navên rojên hefteyê bi awayê -şem- dibîne:

  • şemî, yekşem, duşem, sêşem, çarşem, pêncşem

Lê di hinek devokan de navên rojên hefteyê bi awayê -şemb- tê dîtin:

  • şembî, yekşemb, duşemb, sêşemb, çarşemb, pêncşemb (yan: şembî, yekşembî, duşembî, sêşembî, çarşembî, pêncşembî

Gava ku mirov li lehceyên din yên kurdî dinêre, mirov wisa texmîn dike ku B di kurmancî de li van peyvan zêde bûye ji ber ku di soranî û zazakî de B di van peyvan de peyda nabe:

  • soranî: şemme, şeme
  • zazakî: şeme

Lê eger em li zimanên din binêrin, em ê bibînin ku B bi rastî di peyvê de hebûye. Bo nimûne:

  • farisî: شنبه (niha bi “şenbê”, bi gotin “şembê”, berê bi nivîsïn “şenbe”, bi gotin “şembe”)
  • partî: şembet
  • azerî: şənbə
  • ermenî: շաբաթ (šabatʿ)
  • siryanî: ܫܒܬܐ (šabbəṯāʼ)
  • îbranî: שבת (šabát)
  • akadî: šapattu
  • erebî: السبت (es-sebt)

Ji ber ku di van hemû zimanan (û di gelek zimanên din de jî ku me li vê derê rêz nekirine de) di peyva ”şemî/şembî” de B heye, wisa diyar e ku “şemî” forma guheriye û B jê ketiye, ne ku B li peyva “şembî” zêde bûye.

Lê gelo çima B ji “şembî” û navên din yên rojan ketiye lê wek din di gelek peyvan de maye?

Bo bersivdana vê pirsê, kerem bikin dîsa li awayên cuda yên peyva “şemî” bi soranî binêrin:

  • soranî: şemme, şeme

Wek ku tê dîtin, di soranî de d yek ji herdu awayên vê peyvê de du M hene. Sebebê peydabûna du M-yan di peyva “şemme” da asîmîlasyon e. Diyar e ku demekê di soranî de jî peyv bi awayê “şembe” bû lê paşî dengê M dengê B yê li dûv xwe bi asîmîlasyona dengî wek xwe lê kiriye anku kiriye M:

  • şembe > şemme

Lê wek ku tê zanîn, di kurdî de adeten du konsonantên wek hev li pey hev li hev nakin loma yek ji wan dikeve. Bo nimûne:

  • paş + şîv > paşşîv > paşîv

Navê vê diyardeya kitbûna dengên cot anku ketina yek ji du dengên wek hev yên li pey hev di zimannasiyê de degemînasyon (inglîzî: degemination) e.

Loma peyva soranî, ya ku carekê diyar e ku “*şembe” bû, bi asîmîlasyonê bûye “şemme” û dûv re jî bi gemînasyonê bûye “şeme”.

Peyva kurmancî “şemî” jî diyar e ku pêşî “şembî” bû, dûv re bi asîmîlasyonê bûbû “*şemmî” û paşî jî bi degemînasyonê bûye “şemî”.

Cudahiya dîroka dengnasî ya vê peyvê di kurmancî û soranî de ew e ku peyva kurmancî “şembî” neketiye ber asîmîlasyona dengnasî lê “şemî” pêşî ketiye ber asîmîlasyona dengnasî û paşî ketiye ber degemînasyonê jî wiha guheriye:

  • şembî + asîmîlasyon > *şemmî + degemînasyon > şemî

Peyvên soranî “şemme, şeme” herdu jî ketine ber asîmîlasyona dengî û forma asîmîlenebûyî “*şembe” qet di soranî de nemaye. Dûv re di hin devokên soranî de peyva “şemme” ketiye ber degemînasyonê û bûye “şeme” lê li hin deran jî forma “şemme” hatiye parastin.

Di dîroka dengnasiya kurdî de asîmîlasyona dengnasî û dûv re jî degemînasyonê tesîr li ser gelek peyvan kiriye.

Bo nimûne:

  • bend > *benn > ben
  • *dizd[1] > *dizz > diz

Tesîra asîmîlasyon û degemînasyonê ne tenê di dîrokê de lê niha jî li ser gelek peyvên kurdî heye, bi taybetî gava ku ew di hevokan de di axiftina bilez de tên bikaranîn. Bo nimûne:

  • çend > çenn > çen

Di soranî de peyva ”dest” ji ber asîmîlasyon û degemînasyonê bi piranî wek ”des” tê gotin û wiha peyda bûye:

  • dest > dess > des

 

______________________________________________

[1] Bi zazakî ”dizd”, bi farisî ”dozd”.

Asîmîlasyon û dîsîmîlasyon di dengnasiya kurdî de

Dengnasi

Husein Muhammed

 

Bi ruxseta we, em li awayên cuda yên çend peyvan binêrin:

  • saet, seet
  • pare, pere
  • quwet, qewet
  • Xedîca, Xecîca

Gelo sebebên peydabûna van awayên cuda yên eynî peyvan çi ne?

Asîmîlasyona dengan

Eger em li herdu peyvên pêşiyê binêrin, em ê bibînin ku di wan di desteya ”saet, pare” de A heye lê di varyantên wan yên din de ” seet, pere” de li cihê A-yê jî îcar E heye.

Baş tê zanîn ku ”saet, seet” ji erebî ساعة (sa’e[t]) hatiye anku di kîteya yekem de A heye lê di kurdî de di hin devokan de ew A bi E guheriye. Herwiha tê zanîn ku ”quwet, qewet” ji erebî قوّة (quwwe[t]) tê anku di kîteya yekem de U heye lê di kurdî de bûye E.

Herwiha eger em peyva ”pare, pere” bidin ber hevberên wê di farisî (berê ”pare”, niha ”parê”) û tirkî (berê ”pare”, niha ”para”), em ê bibînin ku di kurdî de di hin devokan de dîsa A bi E guheriye.

Lê em herwiha dizanin ku A herdem di kurdî de bi E naguhere. Bo nimûne, vexwarina giştî di farisî de ”ab” e û di kurmancî de jî ”av” e anku A wek xwe maye û nebûye E. Yan peyva ”Quran” ji erebî hatiye wergirtin lê di kurdî de A-ya wê nebûye E (anku nebûye *Quren).

Sebebê guherîna A bi E (pare > pere, quwet > qewet, saet > seet) asîmîlasyona dengan e.

Mebest ji asîmîlasyona dengan ew e ku dengek (vokalek an konsonantek) dengekî din yê nêzîkî xwe wek xwe lê dike:

  • pare > pere
  • saet > seet
  • quwet > qewet

Ji van nimûneyan çend diyarde û fenomenên giring yên asîmîlasyona dengî diyar dibin:

Vokal tenê vokalê dike wek xwe lê konsonantan nake wek xwe. Bo nimûne, di peyvên ”pare, saet” de A (ku vokal e) dibe E lê P, R, S yan T yên konsonant nabin E. Li aliyekî din, di navê Xedîca/Xecîca de (ji erebî Xedîce) C-ya konsonant D-ya konsonant ya berî xwe wek xwe kiriye C.

Ji peyva ”quwet” diyar dibe ku ne tenê A (ku di nimûneyên ”pare/pere, saet/seet” de bûbû E) lê herwiha U jî dikare bibe E: quwet > qewet.

Wek ku tê dîtin, di nimûneyên me de vokala paştir tesîrê li vokala pêştirî xwe dike û wê diguherîne û wek xwe lê dike. Ji vê diyardeyê re tê gotin ”asîmîlasyona regresîv” anku ”bişivirîna paşvero”. Ev tê wê maneyê ku dengê paştir dengê berî xwe diguherîne lê dengê pêştir dengê dûv xwe naguherîne.

Di gelek zimanên din jî yên hindûewropî de asîmîlasyona regresîv peyda dibe. Bo nimûne:

  • latînî: ”octo, lectus, subtus” > îtalî “otto, letto, sotto” (heşt, nivîn, bin)

Di hinek zimanên din de asîmîlasyon ne regresîv (paşvero) ye lê progresîv anku pêşvero ye. Ev tê wê maneyê ku (berovajî kurdî) dengê pêştir tesîrê li dengê dûv xwe dike.

Yek ji zimanên ku asîmîlasyona progresîv tê de serdest tirkî ye. Bo nimûne, di tirkî de paşgira pirhejmariya navdêran -lVr e. Li vê derê mebesta V-ya navbera l û r vokalek e. Eger di navdêrê de vokalên paşîn (a, ı, o, u) hebin, di bin tesîra wan de paşgira pirhejmariyê dibe -lar:

  • ayak (pê) > ayaklar
  • çocuk (zarok) > çocuklar

Lê eger di navdêrê de vokalên pêşîn (e, i, ö, ü) hebin, paşgira pirhejmariyê dibe -ler:

  • kedi (pisîk, kitik) > kediler
  • Türk (tirk) > Türkler

Di asîmîlasyona vokalan de di kurdî de wisa dixuye ku bi piranî dengên A dibin E. Lê wek ku ji nimûneya ”quwet” dixuye, U jî dikare bi asîmîlasyonê bibe E, lê ihtimalen bi rêya I:

  • quwet > qiwet > qewet

Lê di kurdî de bi asîmîlasyonê E nikare bibe A. Bo nimûne, tiştekî wiha di kurdî de ne mimkin e:

  • kevan > *kavan
  • zeman > *zaman

Eger peyva ”zaman” di demê yan di nivîsên hin kurdan de bên bihîstin an dîtin jî, ew ne ji tesîra asîmîlasyona dengî lê ji ber tesîra tirkî ye.

Dîsîmîlasyona dengan

Niha jî kerem bikin li van peyvan binêrin:

  • nivîn, livîn
  • nimêj, limêj

Ji bilî asîmîlasyonê, di kurdî de herwiha hinek dîsîmîlasyona dengan jî peyda dibe. Mebest ji dîsîmîlasyona dengan ew e ku ji du dengên wek hev yan nêzîkî hev yek diguhere.

Bo nimûne, di piraniya devokên kurmancî de doşek, lihêf, balguh, betenî û hwd. bi hev re ”nivîn” in (têkilî peyvên ”nivistin, nivandin” anku ”razan, razandin” yan ”raketin, ketin xewê”). Lê di hin devokan de peyva ”nivîn” bûye ”livîn” anku N-yek ji herdu N-yên peyvên guheriye û bûye L.

Carinan dîsîmîlasyon ji heman dengan pêk nayê lê ji du dengên nêzîkî hev yek diguhere û dibe dengekî ji wan cudatir an dûrtir. Bo nimûne, piraniya kurmancîaxivan ji duayên rotînî yên rojane yên misilmanan re dibêjin ”nimêj” (li hin deveran ”nivêj”, hevreha soranî ”niwêj”, zazakî ”nimac” û farisî ”nemaz” ku wek ”namaz” ketiye tirkî jî.)

Dengên N û M yên ”nimêj”ê gelek dişibin hev. Lê di hinek devokan de dîsîmîlasyona dengan di vê peyvê de çêbûye peyv ji ”nimêj”ê bûye ”limêj” anku L cihê N girtiye.

Wek asîmîlasyonê, dîsîmîlasyon jî di kurdî de regresîv anku paşvero ye. Anku dengê pêştir diguhere û dengê paştir wek xwe dimîne. Bo nimûne:

  • nivîn > livîn (ne *nivîl)
  • nimêj > limêj (ne *nilêj)

Me li destpêkê diyar kir ku peyva “saet” bi rêya asîmîlasyona dengan bûye “seet”.  Lê di hinek devokan de peyv bi awayê “siet” (si’et) tê gotin. Anku yek ji herdu dengên E guheriye û bûye I.

Awayê “siet” bi dîsîmîlasyona dengan wiha peyda bûye:

– saet > (bi asîmîlasyonê) seet (bi dîsasîmîlasyonê) > siet.

 

Kanîzar, hejmar 15

Kanizar15

Sernivîsar
Dîsa bi naverokeke rengîn

Kerem bikin vê carê jî hejmareke têr û tijî ya kovara zimanê kurdî Kanîzarê, xwandevanên gelek hêja. Di vê hejmarê de em bi 260 rûpelan çendîn vekolîn û nivîsarên giring yên li ser ziman û rêzimana kurdî bi kurmancî, soranî, zazakî û inglîzî pêşkêşî we yên ezîz dikin.

Di vê hejmarê de Husein Muhammed li ser hokeran (hevalkar, zerf, adverb) di kurdî de dinivîse. Nivîsên wî yên din vê carê li ser berhevdana dengnasiya kurdî û farisî û herwiha derbarê dengê N ye.

Salih Akin xebatên Koma Kurmancî û Grûpa Xebatê ya Vateyî dide nasîn. Kulîlk Elîkake ji romana ”Şivanê Kurmanca” peyvên dubarekirî vedikole.

Abdullah Karabax bi berfirehî baneşan (nîda, interjection) yên kurdî dide nasîn.

Di vê hejmarê de em dest bi belavkirina rêzimana nivîskar Selîm Biçûk dikin û em ê di hejmarên bên de jî wê bidomînin. Vekolîna berfireh ya Deham Ebdulfetah li ser lêkerên (fiil, verb) kurmancî di vê hejmarê de jî didome.

Bahoz Baran kitêba ”Rastnivîs û Rêzimana Kurmancî” ya Samî Tan dinasîne û dinirxîne. Zana Farqînî li ser çawaniya nivîsîna lêkera alîkar ya dema bê (dê, wê, yê, ê) dinivîse.

Bi zazakî em vekolîneke li ser cînavan (zemîr, pronoun) belav dikin.

Bi soranî du nivîsaran ku yek ya Ce’fer Şêxulîslamî ye û ya din jî wergereke ji inglîzî bi destê Hesenê Qazî ye.

Bi inglîzî em vekolîna Rêbîn Kerîm li ser lêkerên kurdî didomînin û herwiha du nivîsarên Xisro Elmasî li ser dengnasiya kurdî û nivîseke Xisro Pîrbal jî derbarê wergerandina edebiyata kurdî ji zimanên biyanî li kurdî belav dikin.

Li dawiyê jî em ferhengoka xwe ya zimannasî Zarnameyê dîsa berfirehtirkirî diweşînin.

Herdem di nav xêr û xweşiyan de bin!

 

Naveroka hejmara 15

Sernivîsar
Bi naverokeke rengîn

Husein Muhammed
Hoker (adverb) di kurdî de, r. 3

Salih Akin
Koma Kurmancî û Grûpa Vateyê, r. 16

Kulîlk Elîkake
Peyvên dubarekirî, r. 30

Selîm Biçûk
Rêzimana kurdî (beşa 1), r. 36

Dengnasî
Peydabûn û guherîna N, r. 84

Bahoz Baran
Nirxandina kitêba ”Rastnivîs û Rêzimana Kurmancî”, r. 89

Zemîr
Gramerê zazakî de, r. 99

Zana Farqînî
Nivîsîna lêkera alîkar ya dema bê, r. 123

Abdullah Karabax
Baneşan (nîda, interjection), r. 126

Zimannasiya berhevder
Cudahiyên dengnasî yên kurdî-farisî, r. 137

Ce’fer Şêxulîslamî
Zimanî standard û mafî ziman, r. 143

Deham Ebdulfetah
Lêker di zimanê kurdî de (beşa 5), r. 151

Rêbîn Kerîm
Verbal inflection in Kurdish, r. 209

Xesrew F. Elmasî
Phonological Adjustments in Kurdish, p. 224

Xisro Pîrbal
Translating Kurdish literature from foreign languages, p. 237

Zarname
Ferhengoka zimannasî, r. 246

 

Kovara Kanîzar, hejmar 12

hejmar12

Sernivîsar

Kerem bikin hejmareke nû ya kovara zimanê kurdî Kanîzarê. Em vê carê bi qasî 270 rûpelan vekolînên li ser ziman û rêzimana kurdî bi kurmancî, soranî, zazakî û inglîzî pêşkêş dikin.

Di vê hejmarê de Husein Muhammed vekolîna xwe ya li ser rengdêrên (hevalnav, sîfet, adjective) di zimanê kurdî de didomîne. Ew vê carê bi taybetî li ser cihê rengdêran di komik û hevokan de radiweste û herwiha cudahiyên bikaranîna rengdêran di lehceyên kurdî de dide ber hev. Nivîsarên wî yên din di vê hejmarê de li ser hevdengî û pirdengiyê di nivîsîna kurdî de û herwiha li ser dengê C di zimanê kurdî ne.

Vekolîna Deham Ebdulfettah li ser lêkerên (kar, fiil, verb) kurmancî di vê hejmarê de jî didome. Seyidxan Kurij jî dûr û dirêj li ser lêkeran di zazakiya Çewligê de bi zazakî di vê hejmarê de dinivîse.

Emîr Hesenpûr li ser siyaseta zimankuj ya Bakurê Kurdistanê dinivîse. Ergîn Opengîn jî li ser parastin û guherîna zimanî li heman deverê vedikole. Michael Chyet dîroka ferhengsaziya kurmancî bi inglîzî pêşkêşî me dike.

Yaron Matras û Yay Gertrud Reershemius derbarê standardkirina zimanên bêdewlet dinivîsin û zimanê kurdî, qereçî û yidişî wek nimûne bi kar tînin. Em vekolîna wan hem bi orijînala wê ya inglîzî û hem jî bi wergera soranî ya Hesenê Qazî belav dikin.

Xanna Omerxalî remz û sembolîzma teyran di êzidîtiyê de behs dike. Newzad Valêrî li ser wergerandinê ji zimanekî li zimanekî din bi zazakî dinivîse.

Vê carê jî em du kitêbên kurdî didin nasîn û herduyan jî bi tevahiya wan dixin xizmeta xwandevanên kurd. Yek jê ferhenga mezin ya soranî-inglîzî ya Şefîq Qezaz e û ya din jî kitêbek li ser cinsê rêzimanî di kurmancî de ye ku ji aliyê jineke bi bernavê Keça Kurd ve hatiye nivîsîn.

Kerem bikin kovara xwe bixwînin û berhemên xwe bo wê bişînin!

Vekin û bixwînin! 

 

Naveroka hejmara 12

Husein Muhammed
Rengdêr di zimanê kurdî de, r. 3

Pêşkêşkirina kitêba
Zayenda mê û nêr, r. 28

Emîr Hesenpûr
Zimanê kurdî û zimankujî, r. 29

Ergîn Opengîn
Parastin û guherîna zimanî, r. 36

Pêşkêşkirina ferhenga
Şarezor kurdî-inglîzî, r. 57

Yaron Matras û Y. G. Reershemius
Standardkirdinî bê dewlet, r. 58

Seyidxan Kurij
Fekî Çewligî de antişî karan (fiilan), r. 92

Deham Ebdulfettah
Lêker di zimanê kurdî de, r. 122

Hevdengî û pirdengî
di nivîsîna kurdî de, r. 154

Newzad Valêrî
Açarnayîş û açarnayox, r. 178

Xanna Omerxalî
Sembolîzma teyran di êzidîtiyê de, r. 185

Dengê C
Peydabûn û guherîna wî, r. 200

Yaron Matras & Y. G. Reershemius
Standardisation beyond States, p. 207

Michael L. Chyet
Kurmanji Kurdish Lexicography, r. 236

Zarname
Ferhengoka zimannasiyê, r. 250

Çawa binivîsim?
Rêbera rastnivîsînê, r. 268

 

 

Kovara Kanîzar, hejmar 11

Hejmar11a

 

Vekin û bixwîn!

 

Sernivîsar

Bi berhemên nû û yên kevnar

Kerem bikin dîsa hejmareke nû ji kovara zimanê kurdî Kanîzarê, xwandevanên hêja. Di vê hejmarê de em  çendîn berhemên nû û çend vekolînên li ser zimanê kurdî bi kurmancî, soranî, zazakî û inglîzî  pêşkêşî we yên hêja dikin.

Di vê hejmarê de em dest bi belavkirina vekolîna Husein Muhammedî ya li ser rengdêrên (sifet, adjective) kurdî û bikaranîna wan dikin. Ev  vekolîn dê di hejmarên bên de jî berdewam be. Nivîsarên wî yên din di hejmarê de li ser cinsê rêzimanî (mê û nêr) û tesîra lerzê li ser guherîna dengan in.

Rêzevekolîna me ya din ji Deham Ebdulfettah e û  xebata wî ya dûr û dirêj ya li ser lêkerên (fiil, verb) kurdî ye. Ev vekolîn jî dê di hejmarên bên de jî bidome.

Vekolîna me ya dirêj ya bi zazakî nivîsara Seîd Verojî ya li ser berhevdan anku miqayesekirina zimannasî ya  navbera kurmancî û zazakî ye.

Bi soranî Cemal Nebez li ser ”birakujiya zimanî” anku neheqîkirina li lehceyên din yên kurdî dinivîse. Nivîsara din ya bi soranî derbarê guherîn û ketina dengan di kurdiya kirmaşanî de ye û ji kekê me yê hêja Elî Şahmuhemmedî ye.

Bi inglîzî Mehmet Şerif Derince û Ergin Opengin agahiyên bingehîn li ser kurdî (bi taybetî kurmancî) pêşkêş dikin û berhemên giring bo hînbûna kurmancî û vekolînên zimanê kurdî rêz dikin.

Di vê hejmarê de jî em du kitêban – yeke nû û yeke kevn – didin nasîn. Yek jê Ferhenga Zaravên Teknîkî ya bi kurdî – tirkî – inglîzî ye. Ya din jî ferhengokeke kurdî ya ji sala 1884 e. Em van herdu berheman bi temamî belav dikin û dixin xizmeta xwandevanên xwe û vekolînên li ser zimanê kurdî.

Kerem bikin kovara xwe bixwînin û bo me binivîsin:

kovarakanizar@gmail.com

 

NAVEROK

Sernivîsar
Bi berhemên nû û kevnar, r. 2

Husein Muhammed
Rengdêr û bikaranîna wan, r. 3

Ferhenga zaravên teknîkî
bi kurdî – tirkî – inglîzî, r. 18

Elî Şahmuhemmedî
Gorrîn û qirtandin le zarawey kurdîy kirmaşanî, r. 20

Seîd Veroj
Vacêkerdena zazakî û kurmancî, r. 23

Nasandin
Ferhengeke kurdî ji sala 1884, r. 51

Ziman û cins
Cinsê rêzimanî, r. 53

Cemal Nebez
Birakujîy zimanî, r. 64

Deham Ebdulfettah
Lêker di zimanê kurdî de, r. 72

Tesîra lerzê
li ser guherîna dengan, r. 124

Mehmet Şerif Derince & Ergin Opengin
Background information on Kurdish, r. 131

Zarname
Ferhengoka zimannasî, r. 144

Em wiha dinivîsin
Kurterêbera rastnivîsînê, r. 162

Vekin û bixwîn!

 

 

Hejmar û hejmarsazî (beşa 13)

Bo beşên pêştir binêrin: beşa 1, beşa 2, beşa 3beşa 4, beşa 5, beşa 6, beşa 7beşa 8beşa 9, beşa 10, beşa 11beşa 12

Husein Muhammed

husein muhammed

15. DENGNASIYA HEJMARAN

Di dengnasiya hejmaran de bi kêmî ev her sê tişt giring in: peydabûna dengan di hejmaran de, guherîna dengên hejmaran û kirpandina anku girankirina kîteyên hejmaran.

Ji bilî navên hejmarên ”sifir, milyon, milyar” û navên hejmarên mezintir (û herwiha hejmara rêzî ”ewil” û varyantên wê), hemû hejmarên din yên di zimanê kurdî de bi eslê xwe xwemalî û ji rehên hindûewropî û/yan îranî ne. Loma dengnasiya wan hejmaran jî wek prensîp divê li gor dengnasiya giştî ya zimanê kurdî be. Lê dîsa jî hejmarnav bi dengnasiya xwe hin taybetmendiyên din hene ku di birrên din yên peyvan de yan peyda nabin yan jî nadir in. Em ê behsa van taybetmendiyên dengnasiya hejmarnavan di beşa ”15.1. Peydabûna dengan di hejmaran de” bidin.

Di jêrbeşa ”15.2. Guherîna dengên hejmaran” de em ê li xusûsiyetên giştî yên guherîna dengên hejmaran binêrin, bi taybetî gava ku hejmarên pêkhatî ji hejmarên sade tên çêkirin.

Di jêrbeşa dawiyê ya vê beşê de anku di ”15.3. Kirpandina hejmaran” de em ê berê xwe bidinê ka di kurdî de kîjan kîteya yan hejmarê tê kirpandin an girankirin û ka kirpandina hejmaran li gel birrên din yên peyvan hevgir e yan jî nakok e.

Read More »

Hiyatus û rêgirtina li ber wê di dengnasiya kurdî de

husein

Husein Muhammed

Di zimannasiyê de mebest ji hiyatus yan hîatus (bi inglîzî hiatus ji latînî hiatus bi wateya “kelişte, derz, şeq, kend”) tê maneya peydabûna du vokalan li pey hev yek jê li dawiya û ya din jî li destpêka du kîteyên (heceyên, syllable) li pey hev. Bo nimûne:

  • bêav
  • bş
  • neavêjin, biavêjin, na-avêjin
  • xn, idia, saet
  • îdea, teo

Gelek caran tê idiakirin ku di kurdî de du vokal nakevin pey hev. Eger bikevin pey hev jî, konsonanta Y dikeve navbera wan û rê li peydabûna du vokalan li pey hev digire.

Lê wek ku nimûneyên me yên li jor diyar dikin, hiyatus bi rastî jî di kurdî de peyda dibe anku du vokal dikarin li pey hev peyda bibin. Lê dîsa jî idiaya ku dibêje du vokal di kurdî de nakevin pey hev jî ne bi temamî bêbingeh e.

Gelo sebebê vê dijhevî û paradoksê çi ye?

Ev vekolîn dê hewl bide hem peydabûna vokalên li pey hev bide nasîn û hem jî diyar bike ka çawa di kurdî de – wek di gelek zimanên din de jî – hewl tê dan ku rê li ber peydabûna hiyatusê were girtin?

Gelo çi vokal bi hev re peyda dibin û çi rê û rêbazên rêgirtina li ber wan hene? Gelo vokalên pey hev yan jî rêgirtina li wan zêdetir biserketî ye? Gelo ji bilî Y-ya navdar, çi dengên din di rêgirtina li ber hiyatusê de li kar in?

Read More »