Hejmar û hejmarsazî (beşa 13)

Bo beşên pêştir binêrin: beşa 1, beşa 2, beşa 3beşa 4, beşa 5, beşa 6, beşa 7beşa 8beşa 9, beşa 10, beşa 11beşa 12

Husein Muhammed

husein muhammed

15. DENGNASIYA HEJMARAN

Di dengnasiya hejmaran de bi kêmî ev her sê tişt giring in: peydabûna dengan di hejmaran de, guherîna dengên hejmaran û kirpandina anku girankirina kîteyên hejmaran.

Ji bilî navên hejmarên ”sifir, milyon, milyar” û navên hejmarên mezintir (û herwiha hejmara rêzî ”ewil” û varyantên wê), hemû hejmarên din yên di zimanê kurdî de bi eslê xwe xwemalî û ji rehên hindûewropî û/yan îranî ne. Loma dengnasiya wan hejmaran jî wek prensîp divê li gor dengnasiya giştî ya zimanê kurdî be. Lê dîsa jî hejmarnav bi dengnasiya xwe hin taybetmendiyên din hene ku di birrên din yên peyvan de yan peyda nabin yan jî nadir in. Em ê behsa van taybetmendiyên dengnasiya hejmarnavan di beşa ”15.1. Peydabûna dengan di hejmaran de” bidin.

Di jêrbeşa ”15.2. Guherîna dengên hejmaran” de em ê li xusûsiyetên giştî yên guherîna dengên hejmaran binêrin, bi taybetî gava ku hejmarên pêkhatî ji hejmarên sade tên çêkirin.

Di jêrbeşa dawiyê ya vê beşê de anku di ”15.3. Kirpandina hejmaran” de em ê berê xwe bidinê ka di kurdî de kîjan kîteya yan hejmarê tê kirpandin an girankirin û ka kirpandina hejmaran li gel birrên din yên peyvan hevgir e yan jî nakok e.

Read More »

Hiyatus û rêgirtina li ber wê di dengnasiya kurdî de

husein

Husein Muhammed

Di zimannasiyê de mebest ji hiyatus yan hîatus (bi inglîzî hiatus ji latînî hiatus bi wateya “kelişte, derz, şeq, kend”) tê maneya peydabûna du vokalan li pey hev yek jê li dawiya û ya din jî li destpêka du kîteyên (heceyên, syllable) li pey hev. Bo nimûne:

  • bêav
  • bş
  • neavêjin, biavêjin, na-avêjin
  • xn, idia, saet
  • îdea, teo

Gelek caran tê idiakirin ku di kurdî de du vokal nakevin pey hev. Eger bikevin pey hev jî, konsonanta Y dikeve navbera wan û rê li peydabûna du vokalan li pey hev digire.

Lê wek ku nimûneyên me yên li jor diyar dikin, hiyatus bi rastî jî di kurdî de peyda dibe anku du vokal dikarin li pey hev peyda bibin. Lê dîsa jî idiaya ku dibêje du vokal di kurdî de nakevin pey hev jî ne bi temamî bêbingeh e.

Gelo sebebê vê dijhevî û paradoksê çi ye?

Ev vekolîn dê hewl bide hem peydabûna vokalên li pey hev bide nasîn û hem jî diyar bike ka çawa di kurdî de – wek di gelek zimanên din de jî – hewl tê dan ku rê li ber peydabûna hiyatusê were girtin?

Gelo çi vokal bi hev re peyda dibin û çi rê û rêbazên rêgirtina li ber wan hene? Gelo vokalên pey hev yan jî rêgirtina li wan zêdetir biserketî ye? Gelo ji bilî Y-ya navdar, çi dengên din di rêgirtina li ber hiyatusê de li kar in?

Read More »

Tesîra analojiyê li ser şiklê peyvan

Husein Muhammed

HuseinHS

Di zimannasiyê de, bi taybetî di dengnasiyê de, mebest ji analojiyê anku wekhevkirinê ew e ku hin peyvên bi maneya xwe yan jî karê xwe wek hev, nêzîkî hev dibin. Ev nêzîkbûna wan hin caran dijî qeyd û bendên giştî yên dengnasî ye. Anku eger mirov li gor qeyd û bendên giştî yên dengnasî biçe, hingê guherînên ku di wan çêbûne nikarin li gor rêbazên guherîna dengan bên şirovekirin yan jî li gor rêbazên dîroka dengan awarte û istisna ne.

 

Tesîra analojiyê li ser hejmaran

Yek ji peyvên di bin tesîra analojiyê de di kurdî de guheriyayî peyva heşt[1] (8) e. Rast e ku ew di lehceyên din jî yên kurdî de û di hin zimanên din jî yên îranî yên niha de “heşt” e. Bo nimûne, bi soranî û farisî jî ew peyv tam wek kurmancî “heşt” e. Lê di zimanên kevn yên îranî de û herwiha jî di piraniya zimanên din yên hindûewropî de di peyvê de H nîne.

ziman peyva bi maneya “heşt”
avestayî eşte-
osetî es-t
yexnobî est
sanskrîtî eşte-
peştûyî eti
latînî octo
almanî acht
inglîzî eight
swêdî åtta
yûnanî okto
ermenî ut

Wek ku tê dîtin, di van zimanan de H di peyva bi maneya ”8” de nîne. Lê gelo H ji kû li peyva kurdî û farisî ”heşt” peyda bû?

Read More »

COTDENGIYA Ç, K, P, T – JI KÛ Û KÛ VE?

husein

Husein Muhammed

Rewşa cotdengî ya dengên Ç, K, P û T yek ji taybetmendiyên kurmancî û zazakî ye ku wan hem ji zimanên cîran erebî, tirkî û farisî hem jî ji zaravayên din yên serekî yên kurdî anku ji soranî, başûrî[1] û hewramî cuda dike.

Dengên Ç û K di kurmancî û zazakî de bi du awayên ji hev cuda tên gotin û ev cudahiya wan fonemîk anku wateguhor e: eger mirov li cihê K-ya bipif (”req”, bi inglîzî ”aspirated”), K-ya bêpif (”nerm”, unaspirated) bibêje, maneya peyvê dikare biguhere:

  • ka (bi K-ya bêpif anku ”nerm”): giyayê hişk
  • ka (bi K-ya bipif anku ”req”): li kû ye, li çi cihî ye

Hem min û hem jî gelek kesên din jî berê jî bi berfirehî li ser cotdengiya dengên Ç, K, P û T nivîsiye. Li vê derê em ê behsa hebûna cotdengiya van dengan nekin lê tenê çend girêdanên wan bidin daku xwandevanên dilxwaz bikarin xwe bigihînin wan. Armanca vê nivîsara me pirsa sebeb û dîroka peydabûna vê cotdengiyê ye û herwiha pêşbînîkirina ayindeya cotdengiyê ye.

Read More »

Z – varyant û guherînên wê

 

Husein Muhammed

Floral Z

Di dengnasiya kurdî de Z / z dengê ”pidûyî-xişok/vizok yê bilerz” e. Mebest ji ”pidûyî” ew e ku di dema gotina vî dengî de ziman bi pidûyan dikeve. Merem ji ”xişok” ew e ku hewa di dema gotina vî dengî de di buhirkeke wisa teng re derbas dibe ku xişînek pê re derdikeve. Mexsed ji ”bilerz” ew e ku derketina vî dengî dibe sebebê lerizîna perdeyên dengî yên di gewriyê de.

Ev deng di alfabeya dengnasî ya navneteweyî (IPA) de jî bi nîşana [z] tê diyarkirin. Di kurdî-erebî û di zimanên din jî yên erebînivîs  de ev deng bi herfa  ز tê nivîsîn. Di alfabeya kurdî-krîlî de, wek di zimanên din yên krîlînivîs de jî, ev deng bi herfa З (gir) yan з (hûr) dihat nivîsîn.

Mirov dikare li vê derê guh bide vî dengî:

Read More »

Dengê W – peydabûn û guherîna wî

Husein Muhammed

W

Di dengnasiya kurdî de W nîşana dengê ”dulêvî-tengav” e. Mebest ji ”du-lêvî” (bilabial) ew e ku di dema gotina vî dengî de herdu lêv nêzîkî hev dibin û dû re ji hev vedibin. Mebest ji ”tengav” jî ew e ku di dema derketina vî dengî de rêya dengî tê tengkirin lê bi temamî nayê girtin. Ev deng nîv-vokal e ji ber ku buhirka dengî bi temamî nayê girtin. Lê ew ne vokaleke temam e jî ji ber ku nikare wek navika kîteyê be anku bêyî ti vokalên din kîteyeke serbixwe pêk bîne.

Ev deng bi alfabeya dengnasî ya navneteweyî (IPA) jî wek [w] tê nivîsîn. Bi hin zimanên din jî (bo nimûne bi inglîzî) ev deng wek W tê nivîsîn. Lê di gelek zimanên ewropî de ev deng peyda nabe û W di hin ji wan zimanan de (bo nimûne almanî) bo diyarkirina dengê V yê kurdî tê nivîsîn.

Di kurdiya bi alfabeya erebî de û di zimanê erebî de ev deng bi herfa و tê nivîsîn. Heman herf wek vokal jî tê bikaranîn û di kurdî de hingê dengê U û di erebî de jî dengê Û dide. Di farisî de ev herf wek konsonant dengê V û wek vokal jî dengê Û û carinan jî dengê O dide. Di alfabeya kurdî-erebî de bo nivîsîna dengê Û ew herf ducarî tê nivîsîn (وو). Di alfabeya kurdî-krîlî de jî ev deng bi herfên Ԝ / ԝ dihat nivîsîn.

Mirov dikare li vê derê guh bide vî dengî:
Read More »

Dengê V – peydabûn û guherîna wê

 

Husein Muhammed

V

Di dengnasiya kurdî de herfa V / v nîşana dengê ”lêvî-didanî ya xişok/nezivok ya bilerz ”. Mebest ji ”lêvî-didanî” ew e ku di dema gotina vî dengî de didanên (diranên) jorîn dikevin ser lêva jêrîn. Merem ji ”xişok” ew e ku di dema gotina vî dengî de hewa di buhirkeke teng ya devî re derdikeve û ji ber vê tengaviyê xişînek derdikeve. Mexsed ji ”bilerz” jî ew e ku di dema derketina vî dengî de perdeyên dengî yên di gewriyê de dilerizin.

Ev deng di alfabeya kurdî-erebî de bi herfa ڤ tê nivîsîn ku dişibe herfa ف (F) lê li şûna nuqteyeke F-yê sê nuqte li ser V-ya alfabeya kurdî-erebî hene. Di farisî de ev deng bi herfa و tê nivîsîn ku di alfabeya kurdî-erebî û herwiha alfabeya zimanê erebî de nîşana dengê W ye. Dengê V di erebiya standard de nîne û loma ti herf jî bo wî dengî nehatine diyarkirin. Eger di peyv yan navên esil-biyanî de ev deng hebe, di erebî de adeten li cihê wê herfa F tê nivîsîn.

Di alfabeya kurdî-krîlî de, wek di piraniya zimanên krîlînivîs de, ev deng bi herfa В (gir) û в (hûr) dihat nivîsîn ku ji dengê V yê alfabeya latînî zêdetir dişibin herfa B ya alfabeya latînî. Di hin zimanên navend û rojhilata Ewropayê de (bo nimûne almanî, holendî, polonî) ev deng bi herfa W tê nivîsîn û di wan zimanan de herfa V zêdetir nîşana dengê F yê kurdî ye.

Di alfabeya dengnasî ya navneteweyî de jî ev deng bi herfa [v] tê nivîsîn. Mirov dikare li vê derê guh bide vî dengî:

Read More »

Dengên Û-yê di kurdî de

Husein Muhammed

u2 

Wek U-ya dirêj

Dengê Û yek ji vokalên zimanê kurdî ye. Di piraniya devokên kurmancî û soranî de ew hevberî dengê [u] yê alfabeya dengnasî ya navneteweyî ye û dirêj e anku bi IPAyê wek [u:] tê nivîsîn. Di alfabeya kurdî-erebî de ew li nav û dawiya peyvê bi du ”waw”an (وو) tê nivîsîn. Di zimanê erebî û yê farisî de ew hevdenga ”waw”a (و) vokal e, wek di peyva ”qanûn / قانون” de. Di tirkî de ew bi herfa U tê nivîsîn lê Û-ya kurdî piçekê ji U ya tirkî dirêjtir e. Ne bi temamî be jî, Û di piraniya devokan de gelek nêzîkî dengê U-ya kurdî lê dirêjtir e.

Xusûsiyetên vî dengî wiha ne: ”girtî / bilind, paşkî, girovir”. Bilindî/girtîtî tê wê maneyê ku ziman nêzîkî banê devî ye, paşkîtî tê wateya wê ku ziman li paşiya devî ye û girovirî jî wê diyar dike ku ji herdu aliyên devî ve lêv li ser hev hatine şidandin lê li nîva devî lêv vekirî ne û li wê derê ber bi pêş ve hatine dehfdan.

Mirov dikare li vê derê guhê xwe bide wî dengî:

Read More »

Dengê U – windabûn û guherîna wî

Husein Muhammed

U

Herfa U / u di kurdî de nîşana vokala ber-bilind ya ber-paşîn ya gilor e, bi gotineke din vokala ber-girtî ya ber-paşî ya girovir e. Mebest ji ”ber-bilind” yan ”ber-girtî” ew e ku di dema çêbûna vî dengî de ziman li nêzîkî bilindahiya devî ye lê ne bi temamî bi banê devî ye. Mexseda ”ber-paşîn” ew e ku ziman di dema peydabûna vî dengî de li nêzîkî paşiya devî ye lê ne bi temamî li aşiyê ye. Merem bi ”gilovir, gilor” jî ew e ku lêv tên gilor- anku girovirkirin û tên pêşve, ne pehn in û li cihê xwe yê asayî namînin. Ev vokal di kurdî de kurt e.

Bi alfabeya kurdî-erebî de ev deng bi herfa و (li destpêkê ئو) tê nivîsîn. Di erebiya standard de ev deng heye lê di nivîsînê de li nav û dawiya peyvê adeten nayê nivîsîn ji ber ku di wî zimanî de axlebe vokalên kurt di nivîsên normal de nayên diyarkirin. Lê ew dikare bi hereketa zemmeyê were diyarkirin ku herfikeke jornivîs ya wek و ye lê hûriktir e û li raserî konsonanta berî wî dengî tê danîn. Di farisî de jî ev deng adeten nayê nivîsîn lê carinan bo rêgirtina li ber xeletfehmkirinê ew wek erebî bi zemmeyê tê diyarkirin. Niha di farisiya tehranî de – lê ne di deriya Efxanistanê yan tacikî de – dengê U bûye O lê ji O-ya kurdî kurttir. Loma bo nimûne peyva kurd bi farisî bi awayê kord tê gotin.

Herfa kurdî U û ya tirkî U ne hevdeng in. Ji aliyê cihê derketinê ve û herwiha ji aliyê dirêjahiya xwe ve jî, U-ya tirkî ji U-ya kurdî zêdetir dişibe Û-ya kurdî lê bi temamî ne wek wê ye jî. Di neqilkirina ji peyvên erebî de U di tirkî de bi piranî li wan cihan heye ku di kurdî de Û heye. Li cihê ku di kurdî de U heye, di tirkî de adeten (lê ne herdem) Ü heye:

  • kurdî qanûn, tirkî kanun
  • kurdî mumkin, tirkî mümkün

Bi alfabeya kurdî-krîlî ev deng wek Ӧ (gir) û ӧ (hûr) dihat nivîsîn.

Ev deng bi alfabeya dengnasî ya navneteweyî (IPA) bi nîşana [ʊ] tê diyarkirin. Herçi [u] ye, ew di sîstema IPAyê de nîşsana dengê wek Û ya kurdî ye.

Mirov dikare li vê derê guhdariya vî dengî bike:

Read More »