Bilbil çawa dizanin bixwînin?

Husein Muhammed

bilbil

Mamoste Tosinê Reşîd li ser dîwarê xwe yê Facebookê pirsiye ka gelo çima kurdên Bakur bi mebesta strangotinê dibêjin “kilam xwendin”.

Gelek bersiv jê re hatine. Hin kesan guman kiriye ku ew wergera “okumak” ya tirkî ye ku bi maneya xwe ya bingehîn “xwandin/xwendin” e lê herwiha bi wateya “stran gotin” jî tê bikaranîn.

Rast e ku di kurdî de maneya bingehîn ya peyva “xwandin” an “xwendin” niha pêdeçûna nivîsan e. Lê li gel wê, herwiha çendîn wateyên din jî yên “xwandin/xwendin”ê hene.

Herdem kurdan bi helbestkî gotiye: “Bilbil li ser darê dixwîne.”

Bi farisî jî “x(w)anden” ne tenê xwandina kitêban lê herwiha stran gotin e jî: “avaz x(w)anden” (stran gotin).

“Xwandin/xwendin” peyveke pir qedîm e û rehên wê digihin makezimanê proto-hindûewropî jî û ev peyv gelek ji berî hebûna nivîsan hebûye.

Maneya kevnar ya “xwandin/xwendin”ê bi rastî jî “stran gotin” e û peyva “xwandin/xwendin” bi xwe ji hebûna nivîsînê gelek kevntir e:

https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Indo-European/keh%E2%82%82n-

Hevrehên wê di gelek zimanan de hene û niha jî wateya “stran” yan “stran gotin”ê didin: latînî “cano” (bixwînin: kano) anku “strîn, stran gotin” û “canto” (stran), îtalî “cantare” (stran gotin), fransî “chanter” (stran gotin) û “chanson” (stran).

Bo guherîna wateyê, bidin ber “qere’e” ya erebî ku niha maneya “xwandin/xwendin” dide lê bi eslê xwe wateya “gazî kirin” dida.

Herwiha peyva inglîzî “read” niha maneya “xwandin/xwendin” dide lê berê wateya wê “rêz kirin” bû û hevreha “rêz” û “rast” yên kurdî ye:

https://en.wiktionary.org/wiki/read

Her sê peyvên van zimanan bi eslê xwe ji hebûna nivîs û xwandinê kevntir in lê bi peydabûna xwandinê re wateya wan guheriye.

 

 

Watewergirtin anku mirov çawa trênan direvîne, sinoran dibezîne û dibe stêr?

Kovara Kanîzar, hejmar 4

Husein Muhammed

husein

Carekê li benda hevalekî xwe yê bi eslê xwe ji Bakurê Kurdistanê bûm. Dema me ya diyarkirî hat lê ew hê diyar nebû. Paşî telefona min kir û yekser got: “Qusûra min nemêzîne. Min trên revand.”

Ez bi carekê ecêbgirtî û behecî mam. Gelo karê vî kesî, ku ez wek camêrekî miskîn û aram dinasim, bi revandina trênan ve çi ye?

Piştî bîskekê mesele ron bû: ew negihiştibû trênê, trên berî wî bi rê ketibû û loma ew dereng mabû.

Sebebê ecêbgirtîbûna min ew e ku ez peyva “revandin” bi maneya “tiştek yan kesek bi xwe re birin û revîn” fehm dikim (bi inglîzî kidnap, abduct, seize, hijack…) Berê li ba me, eger kur û keçekê ji hev hez bikira lê malbata keçikê bi zewaca wan razî nebûba, kurî keçik digirt û ji malbata wê dûr dixist û li xwe dida mehrkirin. Me ji vê re “revandina bûkê” yan “bûkrevandin” digot.

Lê hevalê min ê bakurî “revandin” di gotina xwe de bi maneya “jê man, negihiştinê” (bi inglîzî to miss, to be late for something) bi kar anîbû: Min trên revand (ez negihiştim trênê, ez ji trênê mam, berî ku bigihim trênê ew bi rê ket).

Bikaranîna revandinê bi vê maneya negihiştinê, jê dereng man ji kurdên ne ji Bakurê Kurdistanê re xerîb e. Gelo çima?

Read More »