Ferhengoka “hevalên derewîn” ya kurdî-inglîzî

husein muhammed

Husein Muhammed

 

Gelek caran di du yan çend zimanan de çend peyvên wek hev yan teqrîben wek hev hene.

Bo nimûne hem di kurdî û hem jî di farisî de peyvên wek ”bîst, dest, dil, sed, ser” hene. Maneya van peyvan di kurdî û farisî de eynî ye.

Lê herdem maneya peyvên wek hev di du zimanan de ne eynî ye. Bo nimûne, hem di kurdî û hem jî di tirkî de peyvên ”av, kurt, sol” hene. Lê maneya ti ji wan ne wek hev e. Di tirkî de wateyên wan wiha ne: ”av” (nêçîr), ”kurt” (gur, gur) û ”sol” (çep).

Peyvên ku di du zimanan de hebin lê maneya wan ji hev cuda be, di zimannasiyê de bi navê ”hevalên derewîn” (bi inglîzî ”false friends”[1]) tên nasîn.

”Hevalên derewîn” dikarin ji aliyê deng û nivîsîna xwe ve bi temamî wek hev bin lê maneya wan ji hev cuda be, bo nimûne wek peyva ”sol” ku di kurdî de maneya ”pêlav” û di tirkî de jî wateya ”çep” dide.

Lê ne şert e ku peyv bi temamî bi deng û nivîsîna xwe wek hev bin. Bes e eger tirsa şaşfehmkirina wan hebe ji ber heman peyvê di zimanekî din de.

Bo nimûne, ”birin” (wek ”anîn û birin”) di kurdî de heye û ”bring” jî di inglîzî de heye ku ne bi temamî bi nivîsîn û ne jî bi deng 100 % wek hev in. Lê tirsa xeletfehmkirina ”bring”ê ji aliyê kurdîzimanan ve heye ji ber ku ew pirr dişibe ”birin” ya kurdî tevî ku di rastiyê de maneya wê ne ”birin” e lê ”anîn” (înan, hênan, hawirdin) e anku tam berovajî wateya peyva ”birin” e. Loma ”birin” ya kurdî û ”bring” ya inglîzî ji hev re ”hevalên derewîn” in. Bi heman awayî inglîzîziman jî dikarin ji ber ”bring” ya inglîzî, peyva kurdî ”birin” xelet tê bigihin.

”Hevalên derewîn” carinan tenê ji aliyê nivîsînê ve wek hev in lê ne bi awayê gotinê. Bo nimûne, hem di kurdî û hem jî di inglîzî de peyvek bi awayê ”name” heye. Lê ”name” di kurdî û inglîzî de eynî maneyê nade. Di kurdî de wateya wê ”mektûb, rîsale, peyam, kaxeza ku ji kesekî re tê nivîsîn û şandin” dide lê ”name” ya inglîzî maneya ”nav, ism” dide. ”Name” ya inglîzî ji aliyê nivîsînê ve wek ”name” ya kurdî ye lê ji hêla gotinê ve ew ne wek ”name” ya kurdî lê bi awayê [neym] tê gotin. Lê dîsa jî ”name” ya kurdî û ”name” ya inglîzî ji hev re ”hevalên derewîn” in ji ber ku mimkin e ku kurdek ”name” ya inglîzî di nivîsan de bibîne û ji ber ”name” ya kurdî şaş fehm bike. Bi heman awayî inglîzîziman jî dikarin ji ber ”name” ya inglîzî, peyva kurdî ”name” xelet tê bigihin.

Carinan jî peyv bi nivîskî ne wek hev in lê bi gotinê wek hev yan pirr nêzîkî hev in. Bo nimûne, ”girîn” ya kurdî û ”green” ya inglîzî bi nivîskî ji hev cuda ne lê bi gotinê teqrîben hevdeng in anku dengê wan wek hev e. Lê maneya ”girîn” (rondik/hêsir ji çavan barîn) ya kurdî û ”green” (kesk, sewz, rengê kesk) ya inglîzî bi temamî ji hev cuda ye.

Berî niha me ferhengokeke ”hevalên derewîn” di navbera kurmancî û soranî de û ferhengokeke din jî hevalên derewnîn di navbera kurdî û tirkî de belav kirine.[2]

Li vê derê em ê ferhengokeke ”hevalên derewîn” di navbera kurdî û inglîzî de jî belav bikin.

Read More »

Advertisements

”Ciwan” wek diyardeyeke watenasî û wateguherînê

Husein Muhammed

 

Ciwani

keçeke ciwan

 

Ne li tevahiya Kurdistanê be jî, peyva ”ciwan” di piraniya devokên kurmancî û soranî de tê bikaranîn. Li hin deveran ew bi şiklê ”can” e (bo nimûne li Behdînan, li Kobanê û li Rihayê anku Urfayê). Li hin deveran jî ew bi awayê ”cihan” e (bo nimûne li hin derên Diyarbekirê).

Carinan heman peyv bi awayê ”cwan, cuwan, cûwan” jî di nivîsan de tê dîtin lê ew tenê tercîhên rastnivîsînê yên nivîskarên wan in û ji aliyê dengnasî ve ew ne ji forma ”ciwan” cuda ne.

Di vê kurtevekolînê de em ê ji çend aliyên zimannasî ve li vê peyvê binêrin.

Read More »

Tezeke doktorayî: Têkiliya kurdî-tirkî

 

Husein Muhammed

ala

Tesîra zimanên serdest li Kurdistanê anku tesîra erebî, farisî û bi taybetî jî ya tirkî li ser zimanê kurdî gelek caran di gotin û nivîsînên kurdan de tên dubarekirin. Heta niha ev mijar di çarçoveya rexnekirin û gazinkirina ji tesîra tirkî (yan erebî yan farisî) li ser kurdî de maye. Kesên ku behsa wê mijarê kiriye, zêdetir bi armanca nefretkirina li rewşê û peydakirina revê ji vê tesîr û têkiliyê nivîsiye yan li ser axiftine.

Lê heta niha kêm bi zanistî û zimannasî li ser hatiye nivîsîn ka ev tesîr û têkiliya kurdî û tirkî (yan erebî yan farisî) çi ye û çawa ye. Tesîr an têkiliya zimanên behskirî li ser axiftina kurdî zêdetir mijara henek û tinaziyan bûye û li ser nivîsîna kurdî jî babetê rexnekirin û xweacizkirinê bûye.

Bawernameya anku teza doktorayî ya Orhan Varol Türkçe-Kürtçe Dil Etkileşimi (Têkiliya zimanî ya tirkî-kurdî) ji Zanîngeha Enqereyê hewl dide bi awayekî zanistî-zimannasî nêzîkî meseleyê bibe. Varol bi xwe kurd e lê teza xwe bi tirkî nivîsiye.

Mijara wî ne kurdiya nivîskî ye lê ew di teza xwe de têkiliya kurdî û tirkî di axiftina 25 kesên ji Wanê yên kurdîaxiv û tirkîaxiv de vedikole û şirove dike.

Read More »

پەیڤرێزی

 

نڤیسین: حسێن موحەمەد

تیپگۆهەرین ژ لاتینییێ: دیار عەبدولعەزیز

 

ھەڤۆک (رستە، جوملە، سەنتەنجە) ژ پەیڤان (کەلیمەیان) پێک تێن. د ھەڤۆکەکێ دە دکارە یەک، دو، سێ یان – وەک پرەنسیپ – بێھەژمار پەیڤ ھەبن:

١)

١ا) چوو.

١ب) وەرە مالێ!

١ج) تە کی دیت؟

١د) بلا ئەو ژی سبێ ب تە رە بێن باژاری.

ئانکو ھەڤۆک دکارە کورت، درێژ یان ناڤینی بە. ئانکو مرۆڤ دکارە ھەما-ھەما ب دووڤدلی (کەیفی، ئختیاری، ئاربترارلی) پەیڤان ل ھەڤۆکێ زێدە بکە یان ژی ژێ کێم بکە. لێ مرۆڤ نکارە پەیڤەکێ ل ھەر جھێ ھەڤۆکێ زێدە بکە. بۆ نموونە، ئەڤ ھەڤۆکێن ل ژێر ل گۆر کورمانجیا گشتی خەلەتن:

–                * مالێ وەرە!

–                * دیت کی تە؟

–                * تە دیت کی؟

–                * دیت تە کی؟

–                * باژاری سبێ بلا ئەو ژی ب تە رە بێن.

گەلۆ چما ھەڤۆکێن وھا د کورمانجی دە نایێن قەبوولکرن؟ بۆ چ ئەم دبێژن کو ئەو خەلەتن؟

بەرسڤ پەیڤرێزییە: ھن پەیڤ ل جھێ خوەیێ د ھەڤۆکێ دە نەھاتنە دانین لێ ل جھێ ھن پەیڤێن دنن. ب گۆتنەکا دن، د ھەڤۆکێن نموونە دە پەیڤ نە د رێز و رستا خوە دە نە.

لێ گەلۆ ئەڤ رێزا پەیڤان د ھەڤۆکێن زمانێ مە دە چ نە؟ گەلۆ ئەمێ بکارن وان رێزکان پەیدا و دیار بکن؟ گەلۆ ئەو رێزک ھەردەم وەک ھەڤن یان ژی دگوھەرن؟ ھەکە بگوھەرن، ل گۆر چ قەید و بەندان دگوھەرن.

ئەڤ نڤیسار دێ ھەول بدە بەرسڤا ڤان پرسان بدە. ئەڤ ڤەکۆلین ل سەر پەیڤرێزیێ (word order)یە. ئانکو ئەڤ نڤیسار ل سەر رێزا پەیڤان د ھەڤۆکان دە دسەکنە. بەری نھا مە نڤیسارەک ل سەر دەنگرێزیێ نڤیسیە کو قەید و بەندێن رێزکرنا دەنگان د پەیڤ و کیتەیان دە ڤەدکۆلە.

بەری کو ئەم خوە بگھینن پەیرێزیا ھەڤۆکێن تەمام، دڤە ئەم ژ کۆمکێن (فرازێن) کورتتر دەست پێ بکن. گەلۆ د کۆمکێن کو ژ دو پەیڤان پێک تێن دە رێزا پەیڤان چاوایە؟ بۆ نموونە، چما ئەم دبێژن “برایێ من” و نە “*یێ من برا” تەڤی کو، بۆ نموونە، ب ئنگلیزی مرۆڤ دبێژە “می برۆتھەر” (یێ من برا). دیسا ئەم ب کورمانجی دبێژن “ل مالێ” لێ، بۆ نموونە، ب ترکی مرۆڤ دبێژە “evde” (ev: مال، -de: ل) ئانکو “مال-ل”.

Read More »

Navên hejmaran û hejmarsazî (5)

Bo beşên pêştir binêrin: beşa 1, beşa 2, beşa 3beşa 4

hejmar5

Husein Muhammed

 

7. SEDHEJMAR

 

7.1. Hejmara 100

Navê hejmara 100 di kurmancî, soranî, kurdiya başûrî û hewramî de sed e lê carinan D-ya li dawiya wê dikare wek T were bihîstin. Di zazakî de se ye anku bêyî D-ya dawiyê ye. Di hemû lehceyên kurdî de ew bi S-ya qelew (ص) tê gotin.

Hevrehên peyva ”sed” di hemû zimanên îranî û di zimanên hindûewropî yên Hindistanê de dişibin ”sed”ê: farisî û pehlewî ”sed”, avestayî ”sete-”, sanskrîtî ”sete-”, hindî û urdûyî ”sew”. Di zimanên balto-slavî de jî ew hê dişibe ”sed”a kurdî: rûsî û piraniya zimanên din yên slavî ”sto”, latviyayî ”simts”, lîtwanî ”šimtas”.

Di zimanên romî yên niha de jî adeten wek kurdî bi dengê S dest pê dike: fransî ”cent” (bixwînin [sant, san]), spanî ”ciento, cien” (bixwînin: siyênto, siyên), portugalî ”cem” (bixwînin: sêm) lê îtalî ”cento” (bixwînin: çênto).

Ev peyvên zimanên romî ji latînî ”centum” peyda bûne ku wek ”kêntûm” dihat gotin. Bi eslê xwe di makezimanê hindûewropî de di navê vê hejmarê de ne S lê K dengê destpêkê bû ku di zimanên îranî-hindî de di vê peyvê û gelek peyvên din de jî adeten bûye S.

Maka peyva ”sed” û hevrehên wê di zimanên din jî yên hindûewropî de 100 bi proto-hindûewropî *ḱm̥tóm yan *dḱm̥tóm bû ku ji peyva *déḱm̥ (deh, 10) hatiye çêkirin. Piştî gelek guherînên mezin, peyvên wisa pir ji hev cuda lê hevwate yên wek ”sed” ya kurdî û ”hundred” ya inglîzî jî jê peyda bûne (K-ya proto-hindûewropî di zimanên îranî de dibe S û di zimanên germenî de, ku inglîzî jî jê ye, dibe H).[1]

Read More »

Navên hejmaran û hejmarsazî (4)

Bo beşên pêştir binêrin: beşa 1, beşa 2, beşa 3

hejmar4

Husein Muhammed

 

6. DEHHEJMAR

Mebesta me ji peyva ”dehhejmar” (dekad, bi inglîzî decad) navê hejmarên 20, 30, 40, 50, 60, 70, 80 û 90 e.

Li vê derê em ê navên van dehhejmaran bi zarên kurdî û hin zimanên din yên îranî û hindûewropî pêşkêş bikin. Dûv re em ê behsa çêbûna wan û taybetmendiyên wan bikin-

 

6.1. Dehhejmar di kurdî û zimanên lêzim de

Li vê derê em ê navên dehhejmaran di kurdî û hin zimanên lêzim de pêşkêş bikin û paşî behsa varyantên kurdî û herwiha awayê çêbûna navên van hejmaran bikin.

Bo dirêjnebûna tabloyê, ji varyantên devokî tenê yên kurmancî hatine rêzkirin û ji her zar û zimanên din tenê forma serdest hatiye dan.

zar/ziman 20 30 40 50 60 70 80 90
kurm.

standard

bîst çil pêncî şêst heftê heştê not
kurm.

formên din

bîs sih, sîh, si çel, çal pênce, pênca, pênci, pêncih, pêncêh,

pîncî

heyştê nod, newed, nehwêd, newhêd,

nehwêt

newhêd

nehwêrt

soranî bîs(t) çil penca şest hefta heşta newe(t)
kurdiya başûrî bîs çil penca şes(t) hefta heşta newed
farisî bîst çihil, çil pencah şest heftad heştad neved
zazakî vîst hîris çewres pancas şeştî heftay heştay neway
pehlewî wîst sîh çihil pençah şest heftad heştad newed
avestayî vîseiti- thrisete çeth-verisete- pença-

seti-

xşû-

esti-

hep-teyti eş-

teyti

neweyti
sanskrîtî vimseti trimset çetvar-imset pença-

sat

sesti septeti esîtî neveti
rûsî[1] dvad-sati trîd-sati sorok pyati-dêsat şêsti-dêsat sêmi-dêsat vosêmi-dêsat dêvya-nosto
yûnanî[2] êîkosî triá-konta tessará-konta pentḗ-konta heksḗ-konta hebdomḗ-konta ogdoḗ-konta enenḗ-konta
latînî[3] vīgintī trīgintā quadrā-gintā quīnquā-gintā sexā-gintā septuā-gintā octō-gintā nōnā-gintā
fransî[4] vingt trente qua-rante cin-quante soi-xante septante huit-ante non-ante
îtalî venta trenta quaran-ta cinquan-ta ses-santa settanta ottanta novan-ta
spanî veinte treinte cuaren-ta cinquen-ta sesen-ta setenta ochen-ta noven-ta
inglîzî twen-ty thirty forty fifty sixty seventy eighty ninety
almanî zwan-zig dressig vierzig fünfzig sech-zig siebzig achtzig neun-zig

Read More »

Navên hejmaran û hejmarsazî (3)

Bo beşên pêştir binêrin: beşa 1, beşa 2

dehgir

Husein Muhammed

5. HEJMARÊN DEHGIR

Navên hejmarên dehgir anku 11 – 19 di kurmancî û zazakî de bi du desteyên serekî peyda dibin.

Di desteya kevnar, standard û – bi kêmî di kurmancî de – serdest de navê hejmarê ji formeke navê tilhejmarê li destpêkê formeke navê hejmara 10 jî li dûv wê ava bûye. Bo nimûne:

  • desteya tilhejmar + -deh: 14 = çardeh (çar-deh, 4 + 10)

Desteya duyem ji formeke navê hejmara 10 li destpêkê, peyvika ”û” li navê û navê tilhejmarê jî li dawiyê ava bûye:

  • desteya deh + tilhejmar: 14: dehûçar (deh-û-çar, 10 + û + 4)

5.1. Desteya deh + tilhejmar

Desteya deh + tilhejmar ji navê hejmara 10 li destpêkê, peyvika ”û” li navê û navê tilhejmarê jî li dawiyê pêk tê.

Di eslê xwe de navê hejmarên 11 – 19 li gor vê desteyê wiha ye:

Hejmarên 11 – 19 li gor desteya deh + -û- + tilhejmar (bi nivîskî)
11 dehûyek
12 dehûdu[1]
13 dehûsê[2]
14 dehûçar
15 dehûpênc
16 dehûşeş
17 dehûheft
18 dehûheşt
19 dehûneh

Lê di pratîkê de di piraniya devokên kurmanciya rojavayî de formên wisa li kar in ku tê de H-ya peyva ”deh” ketiye[3] û peyvika Û li pey vokala peyva ”de-” bûye W û encameke wiha jê derketiye:

Hejmarên 11 – 19 li gor desteya deh + -û- + tilhejmar (devokên kurmanciya rojavayî)
11 dewyek
12 dewdu[4]
13 dewsê[5]
14 dewçar
15 dewpênc
16 dewşeş
17 dewheft
18 dewheşt
19 dewneh[6]

Desteya deh + tilhejmar di kurmanciya rojavayî de li kar e. Ew herwiha di zazakî de, bi taybetî jî di zazakiya bakurî anku li Dêrsimê û derdorên wê serdest e yan jî niha êdî tekane alternatîv e.

Hejmarên 11 – 19 li gor desteya deh + -û- + tilhejmar (bi zazakiya nivîskî)
11 desûyek
12 desûdi
13 desûhîrê
14 desûçar
15 desûpanc
16 desûşeş
17 desûhewt
18 desûheşt
19 desûnew

Ji aliyê dîrokî ve desteya deh + tilhejmar ji desteya tilhejmar + deh nûtir e. Di piraniya reha û mitleq ya zimanên îranî de navê hejmarên 11 – 19 bi desteya navê tilhejmar + deh e (li jêrtir binêrin).

Desteya deh + tilhejmar dikare ji ber tesîra tirkî be ji ber ku di tirkî de jî navê hejmarên 11 – 19 bi navê ”deh” (bi tirkî ”on”) + navê tilhejmarê tê avakirin, bo nimûne:

  • 11: onbir (ji ”on = deh” + ”bir = yek)
  • 14: ondört (ji ”on = deh” + ”dört”)

Lê hêjayî gotinê ye ku di tirkî de hevwateya peyvika ”û” ya kurdî (bi tirkî ”ve”) di navbera ”deh”ê û tilhejmarê de nîne. Loma qalibê kurdî û yê tirkî li vê derê ne bi temamî wek hev in:

  • qalibê kurmanciya rojhilatî: deh + û + tilhejmar
  • qalibê tirkî: on (deh) + tilhejmar

Qalibê hejmarên 11 – 19 yên kurmanciya rojavayî di rastiyê de wek qalibê hejmarên mezintir yên kurdiya giştî, bidin ber hev:

  • dehûçar (deh-û-çar)
  • bîstûçar (bîst-û-çar)
  • heftêûçar (heftê-û-çar)

Di rastiyê de di zimanên kevn yên îranî de hemû hejmarên 11 – 99 bi qalibê tilhejmar + dehhejmar bûn. Bo nimûne:

  • avestayî: 25 pença-ce-vîseyti (peyv bi peyv: pênc-û-bîst)

Qalibên wiha hê jî di hin zimanên hindûewropî de hene. Bo nimûne:

  • almanî: 25 fünfundzwanzig < fünf und zwanzig (peyv bi peyv: pênc-û-bîst)
  • peştûyî: 25 pincê wîşt (pênc-bîst)

Piraniya zimanên hindûewropî di hejmarên ji bîstê mezintir de dest jî vî qalibî berdaye û dehhejmarê li berî tilhejmarê rêz dikin. Bo nimûne navê hejmara 25 bi hin zimanên din (wergera peyv-bi-peyv di kevanokan de):

  • inglîzî: twenty-five (bîst-pênc)
  • fransî: vingt cinque (bîst pênc)
  • rûsî: dvadçati pyati (bîst pênc)

Li derveyî zimanên hindûewropî, bo nimûne di erebî de jî peyvrêziya hejmarên 11 – 99 wek di almanî de ye:

  • 25: xemse we ‘işrûn (pênc û bîst)

5.2. Desteya tilhejmar + 10

Tevî ku di piraniya zimanên hindûewropî de peyvrêziya navên hejmarên 21 – 99 ji formûlaya ”tilhejmar + dehhejmar” veguheriye qalibê ”dehhejmar + tilhejmar”, dîsa jî di navê hejmarên 11 – 19 de bi piranî formûlaya ”tilhejmar + deh” hatiye parastin. Di vê sîstemê de navê hejmara biçûktir berî navê hejmara 10 tê.

Kerem bikin em li navê hejmarên 11 – 19 bi kurmancî binêrin û paşî wan li gel formên zar û zimanên din yên lêzim bidin ber hev û behsa çêbûna wan bikin:

Hejmar Forma serekî Formên din Bidin ber[7]
11 yazde(h) yande(h) ”yek-deh”
12 diwazde(h) dozde(h), dazde(h), diwanzde(h), donzde(h), danzde(h) ”du-deh”
13 sêzde(h) ”sê-deh”
14 çarde(h) ”çar-deh”
15 pazde(h) panzde(h) ”pênc-deh”
16 şazde(h) şanzde(h) ”şeş-deh”
17 hevde(h) hivde(h) ”heft-deh”
18 hejde(h) hijde(h), hîjde(h) ”heşt-deh”
19 nozde(h) ”neh-deh”

Çawaniya çêbûna vê desteya hejmaran baş ji navê hejmara 14 ”çar-deh” baş diyar dibe. Wek din, di navê hemû hejmarên din yên 11 – 19 de guherîn peyda bûye anku ne yekser ji tilhejmara xwerû û ji peyva ”deh” peyda bûne.

Sebebên guherînê yek jê ew e ku gava ev hejmar di zimanî de ji navê tilhejmaran û navê hejmara 10 peyda bûne, navê hejmarên 1 – 9 bi xwe ne wek niha bûn. Sebaba duyem jî ew e ku piştî hingê gelek guherîn jî hem di navên hejmarên 1 – 10 de û hem jî di navên hejmarên 11 – 19 de peyda bûye.

Kerem bikin em pêşî navên van hejmaran li gel navên wan yên bi zar û zimanên din yên lêzim re bidin ber hev. Bo ku cihê wan bike, em ê hejmarên 11 – 15 di tabloyekê de û 11 – 19 jî di xişteyeke din de pêşkêş bikin. Bo dirêjnekirina meseleyê, ji her zar û zimanî tenê forma serdest di tabloyê de hatiye dan. Varyantên devokî yên kurmancî li tabloya jortir de ne. Varyantên zarên din yên kurdî di jêrenotan de ne.

Hejmarên 11 – 15 li gor formûlaya ”tilhejmar + 10”
zar/ziman 11 12 13 14 15
kurmancî yazde(h) diwazde(h) sêzde(h) çarde(h) pazde(h)
soranî[8] yanze dwanze siyanze çwarde panze
kurdiya başûrî[9] yanze dwanze sêzde çwarde panze
hewramî yanze dwanze sênze çwarde panze
farisî yazde(h) dwazde(h) sîzde(h) çeharde(h) panzde(h)
pehlewî yazdeh dwazdeh sîzdeh çehardeh panzdeh
zazakî[10] yewendes duwês hîrês çarês pancês
avestayî eêwendese dwendese thrîdese çethrudese pençedese
sanskrîtî êkadese dvadese treyodese çeturdese pançedese
rûsî[11] odinnadçati dvênadçati trinadçati çêtirnadçati pyatnadçati
yûnanî[12] êndêka dhodêka trîskaydêka
latînî undecim duodecim tredecim quattuordecim quindecim
fransî onze douze treize quatorze quinze
inglîzî[13] thirteen fourteen fifteen
almanî[14] dreizehn vierzehn fünfzehn
Hejmarên 16 – 19 li gor formûlaya ”tilhejmar + 10”
zar/ziman 16 17 18 19
kurmancî şazde(h) hevde(h) hejde(h) nozde(h)
soranî[15] şanze hevde hejde nozde
kurdiya başûrî şanze hevde hejde nûzde
hewramî şanze hewde hejde noze
farisî şanzde(h) hifde(h) hijde(h) nûzde(h)
pehlewî şazdeh heftdeh heştdeh nozdeh
zazakî[16] şîyês hewtês heştês newês
avestayî xşûeşdese heptedese eştedese newedese
sanskrîtî sodedese septedese eştedese nevedese
latînî[17] sēdecim septendecim
fransî[18] seize
inglîzî sixteen seventeen eighteen nineteen
almanî sechzehn siebzehn achtzehn neunzehn

5.3. Varyant û taybetmendiyên giştî yên 11 – 19

Navên hejmarên 11 – 19 yên desteya ”tilhejmar + 10” bi çendîn varyantan bi taybetî di kurmancî de lê herwiha bi rêjeyeke belkî hinekî kêmtir di zarên din jî yên kurdî de û heta di zimanên din yên îranî de jî peyda dibin.

Li vê derê em ê van taybetmendiyên varyantan rêz bikin:

Cudahiyên dengan di navbera 1 – 9 û 11 – 19 de

Hejmarên 11 – 19 bi eslê xwe ji navên hejmarên 1 – 9 + navê hejmara 10 hatine çêkirin û dişibin wan. Lê dîsa jî çendîn cudahî di navbera wan de hene:

1 û 11: Di navê hejmara 1 anku ”yek” (yan ”êk”) de E û K hene ku di navê hejmara 11 (yazde[h]) de peyda nabin. Li aliyekî din, di hejmara 11 de dengên A û Z hene ku di ”yek”ê yan ”êk”ê de nînin.

Herwiha di navê 11 de N jî mimkin e (ya-n-zdeh) ku di navê hejmara 1 de ne gengaz e.

Di zazakî de di navê hejmara 11 de navgira –en- heye ku navê hejmara 1 de peyda nabe.

 

2 û 12: Di navê hejmara 12 anku ”diwazde[h]” de A û Z hene ku di navê hejmara ”du” de peyda nabin. Di navê 12 de herwiha N jî dikare hebe (diwa-n-zdeh) ku di navê 2 de peyda nabe. Hejmara 12 bi dengê –iw- (carinan ”-uw-” yan jî tenê ”-w-”) tê nivîsîn û hejmara 2 bi dengê U lê bi eslê xwe ew eynî deng in.

3 û 13: Herdu dengên navê hejmara 13 bi kurmancî wek dengên hejmara 3 ne. Lê di navê hejmara 13 de dengê Z jî heye ku di navê hejmara 3 de peyda nabe. Herwiha di soranî, başûrî, hewramî û farisî de destpêka navê hejmara 13 ”siyanz-” e ku hem N û Z tê de hene ku di navê hejmara 3 de tine ne. Herwiha li cihê vokala Ê ya navê hejmara 3, di navê hejmara 13 de dengên -iya- hene. Di zazakî de di navê hejmara 13 (hîrês) de Ê-ya navê hejmara 3 (hîrê) û Ê-ya paşgira ”-ês” bi hev re bûne tenê Ê-yek.

4 û 14: Di navê hejmara 14 de hemû dengên navê hejmara 4 wek xwe hatine parastin, tenê paşgira ”-de” yan ”-deh” lê hatiye pêvekirin bêyî zêdekirina ti dengekî din (bo nimûne Z yan N). Di lehceyên din yên kurdî de jî rewş wisa ye, bo nimûne: çwar > çwar-de, zazakî çar > çarês.

5 û 15: Di navbera navên hejmara 5 û hejmara 15 de çend cudahî hene. Vokala navê hejmara 5 di kurmancî de Ê (pênc) û di soranî de Ê yan E (pênc, penc) ye lê li cihê wê di navê hejmara 15 de di herdu lehceyan de A heye. Lê di zazakî de di navê herdu hejmaran de A heye: 5 panc, 15 pancês.

Di hemû kurmancî, soranî, başûrî û hewramî de û herwiha di farisî de jî di navê hejmara 5 de dengê C (bi kurmancî ”pênc”, soranî ”pênc, penc”, farisî ”penc”) lê li cihê wê di navê hejmara 15 de Z hene: kurmancî ”pazde(h)”, soranî ”panze” û farisî ”panzdeh”. Lê di zazakî de herdu bi C ne: 5 panc, 15 pancês.

Herwiha di navê hejmara 5 de di hemû lehceyên kurdî de dengê N heye lê di navê hejmara 15 de di piraniya devokên kurmancî û di hin devokên soranî û başûrî de N nîne: 5 pênc, 15 pazde(h).

6 û 16: Di hemû lehceyên kurdî navê hejmara 6 ”şeş” e anku vokala wê E ye. Di farisî de jî berê ”şeş” bû lê niha bi devkî bûye ”şîş”. Lê di navê hejmara 16 (şazde[h], şanzde[h], şanze…) de li cihê E-ya navê hejmara 6 ne E lê A ye (ji bilî zazakî ku vokala navê 16 ”-î” ye).

Herwiha li hevberî dengê Ş yê dawiya navê hejmara 6, di navê hejmara 16 de ne Ş lê Z heye: şazde[h], şanzde[h], şanze… Dîsa zazakî ji lehceyên din yên kurdî û herwiha ji zimanê farisî jî di vê meseleyê de cuda ye: bi zazakî 16 ”şîyês” e.

7 û 17: Di navê hejmara 7 de dengê T heye ku di navê hejmara 17 de peyda nabe. Herwiha di navê hejmara 7 de dengê F heye (di soranî, zazakî û hewramî de W) ku li cihê wê di navê hejmara 17 de dengê V li kar e. Vokala navê hejmara 7 di hemû lehceyên kurdî de E ye (heft) lê di navê hejmara 17 de di hin devokan de I ye (hivde[h]).

Cudahiyeke din jî awayê gotina herfa H ya van herdu hejmaran e: Di hemû kurmancî, zazakî, soranî û hewramî de û herwiha di piraniya devokên kurdiya başûrî de jî H-ya hejmara 7 wek H-ya di navê Hesen yan Hisên de ye (bi alfabeya kurdî-erebî heft = حه‌فت). Lê H-ya navê hejmara 17 di gelek ji van lehce û devokan de jî ne H-ya wek di peyva ”heval” de ye (bi alfabeya kurdî-erebî hevde = هه‌ڤده‌).

8 û 18: Di navê hejmara 18 de T heye ku di navê hejmara 18 de peyda nabe. Herwiha li cihê Ş-ya di navê hejmara 8 de, di navê hejmara 18 de J li kar e. Vokala herdu hejmaran di gelek devokan de eynî E ye (heşt, hejde) lê di hinan de li cihê E yan EY-a navê hejmara 8 (heşt, heyşt), di navê hejmara 18 de I (hijde) heye.

9 û 19: Navê hejmarên 9 (neh) û 19 (nozde[h]) di kurmancî de bi çendîn awayan ji hev cuda ne. Ne E-ya navê hejmara 9 û ne jî H-ya wê di navê hejmara 19 de peyda nabin. Li aliyekî din, di navê hejmara 19 de O û Z hene ku ti ji wan di navê hejmara 9 de ne li kar in.

Niha jî em ê yek bi yek sebebê varyantên di hejmarên 11 – 19 de û herwiha herwiha sebebên cudahiyên navbera hejmarên 1 – 9 li aliyekî û hevberên wan 11 – 19 li aliyê din bikin.

Bi paşgira –deh yan -de

Hemû hejmarên 11 – 19 dikarin di kurmanciya nivîskî de bi paşgira –deh an –de peyda dibin:

  • yazdeh, diwazdeh, sêzdeh, çardeh, pazdeh, şazdeh, hevdeh, hejdeh, nozdeh
  • yazde, diwazde, sêzde, çarde, pazde, şazde, hevde, hejde, nozde

Li gor devokan di kurmanciya rojhilatî de tenê forma bi ”-de” (ne bi ”-deh”) li kar e. Di kurmanciya navendî de li hin deveran forma ”-deh” heye lê dîsa di piraniya devokên navendî de jî varyantên bi paşgira ”-de” tên gotin. Di kurmanciya rojavayî de bi piranî tenê formên wek ”dewyek, dewdu, dewsê…” (deh û yek, deh û du, deh û sê) tên xebitandin.

Di soranî de tenê varyantên bi paşgira ”-de” hene ji ber ku navê xwerû yê hejmara 10 bi xwe jî di soranî bêyî H tê bikaranîn. Di kurdiya başûrî û di hewramî de jî forma serdest an tekane, desteya bi paşgira ”-de” ye. Di zazakî de li gel navê hejmara 11 paşgira ”-des” (11 = yewendes) yan jî paşgira –ês (12 duwês, 13 hîrês, 14 çarês…) tê xebitandin gava ku desteya ”des û yew, des û di, des û sê…” neyê emilandin.

Di farisî de di zimanê nivîskî de formên bi paşgira ”-deh” standard in lê di zimanê devkî de ”-de” dîsa serdesttir e.

Li gel yan bêyî dengê N

Di navê hejmarên 11, 12, 15 û 16 de di hin devokên de dengê N heye lê di hinan de nîne:

  • yazde(h), diwazde(h), pazde(h), şazde(h)
  • yanzde(h), diwanzde(h), panzde(h), şanzde(h)

Di kurmancî de adeten formên bêyî N û di soranî de jî formên bi N zêdetir tên bikaranîn. Di soranî de herwiha mimkin e ku di navê hejmara 13 de jî N hebe lê haya me jê nîne ku tiştekî wisa di ti devokeke kurmancî de hebe:

  • kurmancî: sêzde(h)
  • soranî: siyanze, sênze, sêzde

Gelo kîjan ji herdu forman orijînaltir û kîjan jî nûtir e?

Bersiveke yekcarî nikare were dan ji ber ku tarîxiyen N di hin ji van hejmaran de hebû lê di hemûyan de tine bû. Lê hin devokan ew li van hemûyan zêde kiriye û hinan jî ew ji hemûyan avêtiye.

Dengê N di navê hejmarên 11 û 15 de orijînal e. Bo dîtina vê rastiyê, kerem bikin em li navê van hejmaran bi çend zimanan binêrin:

  • 11: zazakî ”yewendes”, avestayî ”eêwendese”, yûnanî êndêka”, latînî ”undecim”, fransî ”onze”, rûsî odînnadçati…
  • 15: bidin ber navê hejmara 5 anku ”pênc” ku N tê de heye. Herwiha bidin ber navê 15 bi hin zar û zimanên din: zazakî ”pancês”, avestayî ”pençedese”, sanskrîtî ”pençadese”, latînî ”quindecim”, fransî ”quinze”, almanî ”fünfzehn”…

Lê berevajî wan, gava ku mirov li navên hejmarên 12, 13 û 16 yên bi zimanên din dinêre, bi zelalî dibîne ku N di piraniya wan de li nava peyvê nîne:

  • 12: zazakî ”duwês”, sanskrîtî ”dvadese”, yûnanî ”dhodêka”, latînî ”duodecim”, fransî ”douze”…
  • 13: zazakî ”hîrês”, avestayî ”thrîdese”, sanskrîtî ”treyodese”, yûnanî ”trîskaydêka”, latînî ”tredecim”, fransî ”treize”…
  • 16: zazakî ”şîyês”, avestayî ”xşûeşdese”, sanskrîtî ”sodese”, latînî ”sēdecim”, fransî ”seize”…

Lê zêdebûna N li navê hejmarên 12, 13 û 16 de ne tenê di kurdî de lê xaseten di farisî de peyda bûye. Wek ku ji navê hejmara 12 bi avestayî anku ji ”dwendese” diyar e, N hê ji serdema avestayî ve dest bi belavbûna di hin hejmaran de kiriye.

Di farisî de jî navê gelek ji hejmarên 11 – 19 bi çendîn varyantan peyda dibin lê di farisî de N adeten di navê hejmarên 11, 12, 13, 15 û 16 de tê nivîsîn. Di soranî de jî bi piranî wisa tê kirin.

Lê di rastiyê de N-ya navên 12, 13 ji tesîra N-ya di navê 11 de bûye û N-ya di navê 16 de jî ji tesîra N-ya di navê 15 de ye.

Lê gelo çima N di piraniya devokên kurmancî de kurmancî de heta ji cihê bi xwe lê heyî jî anku ji navê hejmarên 11 û 15 jî ketiye?

Helbet mimkin e ku ev diyarde dikare ji ber sivikbûna dengan be:

  • yande(h) > yazde(h)
  • panzde(h) > pazde.

Lê eger em li peyvên ”yek” û ”pênc” (bi piraniya zimanên îranî ”penc” yan ”penç-”) li aliyekî û peyvên ”yazde(h)” û ”pazde(h)” li aliyekî din binêrin, em ê bibînin ku di navê hejmarên 11 û 15 de dengê A heye lê di navê hejmarên 1 û 5 de E yan Ê heye. Sebebê guherîna E-ya tilhejmaran (1, 5) bi A-ya dehgiran (11, 15) bi ihtimaleke mezin bi bişaftina anku helîna E û N ye. Bi gotineke din, E û N bi hev re bûne A ji ber ku N dengekî bêvilî ye û dikare vokala berî xwe bike bêvilî. Di pratîkê de ev bo nimûne dibe sebebê wê yekê ku dengê E nêzîkî dengê A dibe û dikare bi demê re bi temamî bibe A.[19]

Di zazakî û avestayî de, ku E-ya di navên hejmara 11 de ne A ye, N jî hatiye parastin:

  • zazakî: yewendes
  • avestayî: eêwendese

Bi heman awayî dengê E yê hejmara 6 di navê hejmara 16 de bûye A:

  • şeş > şazde(h)

Bi heman egerê mirov dikare herwiha navê hejmara 12 jî di kurdî (ji bilî zazakî) û farisî de şirove bike. Navê vê hejmarê bi kurmancî ”diwazde(h)” e (li gel varyantên ”diwanzde(h), dozde(h), dazde(h)”) anku tê de A heye.

Em dizanin ku ”diw-” wek ”du” (2) ye, Z wek Z-ya di gelek hejmarên din jî yên dehgir de ye (yazdeh, sêzdeh, pazdeh, şazdeh) lê gelo A ji kû hatiye nav ”diwazdeh”ê?

Eger em li navê heman hejmarê bi avestayî ”dwendese” yan sanskrîtî ”dvedese binêrin, em ê bibînin ku li cihê A-ya kurdî û farisî, di wan de E heye: dwe-, dve-. Peyva kurdî ”diwazdeh” jî destpêka xwe ji navê hejmara 2 digire ji serdemekê ku hê E di navê vê hejmarê de hebû anku ew ”dwe-/due-” bû. Lê dîsa E li gel N bûye A wek çawa ku EN di navê hejmara 11 de jî bûye A.

Wek encam, di rastiyê de diviya ku N li nava ti ji hejmarên 11 – 19 tine bûya ji ber ku N-ya di navê 11 û 15 de heyî jî li gel dengê E heliyaye û bi hev re bûne A. Lê berî ku E bi N re bibişive û bi hev re bibin A, N di hin zar û zimanên îranî de belav bûye nav yek yan çend hejmarên din jî yên ku tê de bi eslê xwe N tine bû (bo nimûne avestayî *dwedese > dwedese).

Dengê Z di hejmarên dehgir de

Di navê hejmarên 11, 12, 13, 15, 16 û 19 de di zarên kurdî (ji bilî zazakî), farisî, belûçî û pehlewî û hin zimanên din jî yên niha û yên navîn yên îranî de dengê Z dikeve sinorê navbera navê tilhejmarê û paşgira ”-de(h)”. Bi kurmancî bo nimûne:

  • yazdeh, diwazdeh, sêzdeh, pazdeh, şazdeh, nozdeh.

Lê di navê dehgirên 14, 17 û 18 Z peyda nabe:

  • çardeh, hevdeh, hejdeh

Lê ev Z ne di zimanên îranî yên kevn de di navê van hejmaran de heye û ne jî di piraniya zimanên din yên hindûewropî de di navê van hejmaran de. Loma divê mirov bipirse, gelo ev Z ji kû hatiye û çawa niha peyda bûye?

Wek ku tê zanîn, Z di navê hejmarên 15 û 16 de jî heye. Hêsan e mirov fehm bike ku Z di peyvên ”paz-deh/panz-deh” de varyanteke dengê C di peyva ”pênc” de be ji ber ku dengê C û yê Z ne gelek ji hev dûr in. Herwiha hêsan e mirov fehm bike ku Z-ya di peyva ”şazdeh” de jî varyanteke dengê Ş yê li dawiya peyva ”şeş” be ji ber ku dengên Z û Ş jî nêzîk in.

Lê gelo Z-ya navê hejmarên 11, 12 û 13 ji kû hatiye ji ber ku li dawiya navên hejmarên 1, 2 û 3 ti dengekî nêzîkî Z peyda nabe ku bi Z guherîbe? Mirov nikare bibêje ku belkî serdemekê Z yan dengekî di yê nêzîkî wî di navên hejmarên 1, 2 û 3 de hebûbe ji ber ku di zimanên kevn yên îranî de (bo nimûne di avestayî de) ti dengekî wisa di van hejmaran de tine bû û di zimanên din jî yên kevnar yên hindûewropî de dengekî wisa di van hejmaran de peyda nabe.[20]

Di rastiyê de Z-ya hejmarên 11, 12 û 13 bi nisbî nû ye. Bi esehî sebebê peydabûna wê nayê zanîn lê ihtimalen ew ji navên hejmarên 15 û 16 belavî navên hejmarên 11, 12 û 13 jî bûbe. Lê li aliyekî din, ev heman Z li navên hejmarên 14, 17 û 18 zêde nebûye tevî ku 14 û 17 ji 11, 12, 13 zêdetir nêzîkî 15 û 16 ne.

Li gel an bêyî dengê D

Di tevahiya kurmancî de di navê hemû hejmarên 11 – 19 de dengê D li destpêka beşa duyem heye. Beşa duyem dikare ”-deh” an jî ”-de” be lê her D tê de di kurmancî de heye.

Dengê D herwiha di farisiya nivîskî, pehlewî, avestayî, sanskrîtî û gelek zimanên din jî yên hindûewropî de li kar e. Paşgira ”-deh /-de” ji navê hejmara 10 anku ”deh” e û dengê D tê de orijînal e.

Lê rewşa hemû zarên din yên serekî yên kurdî cuda ye.

Di soranî de bi di piraniyan devokan de û herwiha bi awayekî giştî di zimanê nivîskî de jî D di navê hejmarên 11, 12, 13, 15 û 16 nayê bikaranîn:

  • yanze, dwanze, siyanze, panze, şanze

Lê di soranî de jî D di navê hejmarên 14, 17, 18 û adeten di navê hejmara 19 de jî li kar e:

  • çwarde, hevde, hejde, nozde

Di kurdiya başûrî û hewramî de rewş bi piranî wek di soranî de ye.

Di zazakî de navê hejmara 10 ”des” e. Ew bi şiklekî neguherandî di navê hejmara 11 de li kar e:

  • yewen-des

Lê di navê hejmarên 12 – 19 de D di nemaye:

  • duwês, hîrês, çarês, pancês, şîyês, hewtês, heştês, newês

Tarîxiyen ”-des” di zazakî de bûye ”*-yes” û taliyê jî bûye ”-ês”.

Dengê D ne tenê ji zimanên îranî beşa duyem ya navên hejmarên 11 – 19 ketiye. Bo nimûne, di zimanên romî de jî D-ya di peyva ”-decim” ya latînî de nemaye: Bo nimûne:

  • latînî ”duodecim” û îtalî ”dodici” lê spanî ”doce”, fransî ”douze”, portugalî ”doze”.

Sivikbûna dengan di 11 – 19 de

Wek ku li jor diyar bûye, navê hejmarên 11 – 19 di bingeh de ji navê hejmarên 1 – 9 û paşgira ”-de(h)” pêk hatine lê çendîn guherîn tê de peyda bûne. Yek ji van guherînan jî sivikbûna dengan e, bi taybetî sivikbûna komên konsonantî lê herwiha dîftongên ”-ew-” û ”-ey-” jî. Lê herwiha hin dengên tek jî ketine.

Di piraniya devokan de paşgira ”-deh” bûye ”-de”:

  • çar + deh à çarde

Dengê T di navê hejmarên 17 û 18 de ji komdengên -FTD- û -ŞTD- ketiye:

  • heft + -de(h) à *heftdeh à hevde(h)
  • heşt + -deh à *heştdeh à hejde(h) / hijde(h)

Komdengên -EY- di peyva devokî ”heyşt” de di navê hejmara 18 de bûye I yan Î:

  • heyşt + deh à *heyştdeh à hijde(h) / hîjde(h)

Guherîna dengê E bi I

Di navê hejmarên 17 û 18 de di hin devokan de dengê E yê navê hejmarên 7 û 8 bûye I:

  • heft à hivde
  • heşt à hijde

Guherîna E bi I diyardeyeke giştî ya kurmancî ye. Bo nimûne farisî ”kerden” û zazakî ”kerdene” lê kurmancî ”kirin” û soranî ”kirdin”. Guherîna E bi I dikare herwiha wek awayekî kurtbûnê yan sivikbûnê were hesibandin ji ber ku dengê E hinekî ji I dirêjtir an girantir e.

Lerzdarbûna dengên bêlerz

Di navê hejmara 7 de dengê F heye ku di navê hejmara beramberî wî dengê V heye. Di navê hejmara 8 de jî dengê Ş heye lê beramberî wî di navê hejmara 18 de J li kar e.

  • heft à hevde (ne *hefde)
  • heşt à hejde (ne *heşde)

Sebebê van guherînan dengê D yê bilerz anku lerzdar e. Ji ku D dengekî bilerz e, ew herwiha dengên berê xwe dike bilerz. Loma F bûye V û Ş jî bûye J.[21]

Yek ji tiştên balkêş ew e ku heta di soranî û hewramî de jî di navê hejmara 17 de V heye (hevde) tevî ku di navê hejmara 7 de di hewramî û piraniya devokên soranî de ne F lê W li kar e (hewt). Tarîxiyen navê hejmara 17 di van devokan de ne ji forma ”hewt” lê ji serdemekê ye ku navê hejmara 7 di wan lehceyan de jî ”heft” bû.

Di navê hejmara 16 (şazde[h]) de jî dengê Ş yê bêlerz yê dawiya navê hejmara 6 bûye Z ku dengekê bilerz e. Lê bi ne mimkin e mirov bi esehî biryarê bide ka Ş-ya dawiya ”şeş”ê bûye Z yan jî di bi awayekî din li wê hejmarê zêde bûye (bidin ber ”sê > sê-z-de[h]”) û ew Z bûye sebebê ketina Ş-ya dawiya ”şêş”ê di peyva ”şazde[h]” de.

Eger ji ber lerzê bûya, adeten Ş dê bûba J (*şajde[h]) lê ev form ne di kurdî û ne jî di ti zimanên din yên îranî de peyda nabe. Di zarên kurdî de bi awayên ”şazde(h), şanzde(h), şanze” (ji bilî zazakî ku tê de ”şîyês” e) û di farisî de jî ”şanzdeh” e (bi devkî ”şanzê”).

______________________

TÊBÎNÎ

[1] Herwiha ”dehûdudu, dehûdido, dehûdudo…”

[2] Herwiha ”dehûsisê”.

[3] Bo ketina H-ya dawiya ”deh”ê herwiha li desteya ”tilhejmar + deh” li jêrtir binêrin.

[4] Herwiha ”dewdudu, dewdido, dewdudo…”

[5] Herwiha ”dewsisê”.

[6] Herwiha ”dewne”.

[7] Peyvên di van malikan de wek navên hejmarên 11 – 19 li ti deverê nayên bikaranîn. Ev tenê bo fehmkirina peydabûna navên ”yazdeh, diwazdeh, sêzdeh…” hatine nivîsîn.

[8] Varyantên din yên soranî wiha ne: 11 yazde, 12 dwanzde, 13 sêzde/sênze, 14 çarde, 15 pazde/pandze.

[9] Guhartoyên din yên kurdiya başûrî wiha ne: 11 yazde, 13 sênze/zyade, 14 çorde.

[10] Di piraniya devokên zazakî de niha desteya ”deh + -û- + tilhejmar” li kar e (li jortir binêrin). Ji desteya ”tilhejmar + des” mirov dikare van varyantên devokî bide: 11 yondes/zûyes, 12 duwês/duyês, 15 poncês. Di tabloyê de me zazakî nêzîkî avestayî daniye ji ber ku di meseleya hejmaran de zazakî formên kevnar yên nêzîkî avestayî parastine.

[11] Hejmarên 11 – 19 di rûsî û zimanên din yên slavî de bi formûlaya ”tilhejmar + na (li ser) + formeke navê hejmara 10” pêk tên.

[12] Mebesta me li vê derê yûnaniya kevn e. Yûnaniya kevn di binavkirina hejmarên 11 – 13 de (yûnanî 11 – 12) wek kurdî sîstema ”tilhejmar + deh” bi kar tîne lê di hejmarên 14 – 19 de pergala ”deh + tilhejmar” dixebitîne loma me malikên 14 – 15 li vê derê vala hiştine ji ber ku peyvên yûnanî yên binavkirina van hejmaran ne li gor vê desteya kurdî ne û ji wan re ne hevreh in.

[13] Navê hejmarên 11 û 12 (eleven, twelve) di inglîzî de ne li gor vê sîstemê hatine avakirin û loma nikarin li gel navên wan yên kurdî werin berhevdan lê ji navê 13 û pê ve bi heman avaniya kurdî ne.

[14] Navê hejmarên 11 û 12 (elf, zwölf) di almanî de ne li gor vê sîstemê hatine avakirin û loma nikarin li gel navên wan yên kurdî werin berhevdan lê ji navê 13 û pê ve bi heman avaniya kurdî ne.

[15] Varyantên din yên soranî wiha ne: 16 şanzde/şazde, 17 hivde, 18 hijde/hîjde.

[16] Ji bilî desteya ”des + û + tilhejmar”, varyantên din yên desteya ”tilhejmar + 10” di zazakî de wiha ne: 16 sêyês, 17 hotês.

[17] Latînî navê hejmarên 18 û 19 ne li gor formûlaya ”tilhejmar + 10” lê bi awayê ”du ji bîst” (duodēvīgintī < duo dē vīgintī) û ”yek ji bîst” (ūndēvīgintī < ūnus dē vīgintī) bi kar dianîn.

[18] Fransî ji hejmara 17 û pê ve derbazî sîstema ”10 + tilhejmar” dibe, bo nimûne 17 = dix-sept (”deh-heft”), 18 = dix-huit (”deh-heşt”), 19 = dix-neuf (”deh-neh”).

[19] Sebebê A-ya di peyva ”panc” (pênc) ya zazakî de ihtimalen tesîreke paşvero (paşvekî) ya navê hejmara ”pancês” (pazdeh) e. Eger mirov li navê hejmara 5 bi zar û zimanên din binêre, mirov dê bi hêsanî bibîne ku dengê A di ”panc”ê de tiştekî bi rêjeyî nû ye.

[20] Di fransî û gelek zimanên din yên ji latînî peyda bûyî (zimanên romî) de dengê Z di navê hin hejmarên 11 – 19 de peyda dibe, bo nimûne fransî: ”11 onze, 12 douze, 13 treize” lê Z-ya van zimanan ne hevreha Z-ya di hejmarên zimanên îranî de ye. Z-ya zimanên romî kurttirina peyva latînî ”decim” (10) e. Anku di zimanên romî de Z li cihê navê hejmara 10 tê bikaranîn lê di zimanên îranî de Z hevdem li gel paşgira ”-de(h)” tê xebitandin. Herwiha di almanî de jî di navê hejmarên 13 – 19 de paşgira ”-zehn” heye lê ev Z jî ne hevreha Z-ya di dehgirên kurdî de ye lê veguherîna ji peyva ”zehn” (10, deh) e.

[21] Binêrin: Tesîra lerzê li ser guherîna dengan: https://zimannas.wordpress.com/2016/01/08/tesira-lerze-li-ser-guherina-dengan/

Navên hejmaran û hejmarsazî (2)

Bo beşên pêştir binêrin: beşa 1

________________

tilhejmar

4. TILHEJMARÊN KURDÎ: VARYANT Û ETÎMOLOJIYA WAN

Tilhejmar (tiljimar) an bi navê xwe yê din ”hejmarên yeke” anku 1 – 9 di kurdî û piraniya zimanên din jî yên hindûewropî de pir kevnar in û reh û rîşên wan digihin makezimanê proto-hindûewropî. Ew di piraniya zimanan de peyvên xwerû ne anku ne ji ti peyvên din hatine çêkirin.[1]

Bi gotineke din, hevrehên navên hejmarên 1 – 9 yên kurdî di hemû lehceyên kurdî de, di piraniya zimanên îranî de û di piraniya zimanên hindûewropî de jî di zimanên ji Hindistanê heta Bakur-Rojavaya Ewropayê de peyda dibin.

Bo diyarkirina etîmolojiya navên tilhejmarên 1 – 9 yên kurdî, em ê tabloyeke navên van hejmaran bi zarên kurdî û zimanên din yên hindûewropî pêşkêş bikin. Em ê li destpêka tabloyê formên standard an serdest yên kurmancî, dûv re yên lehceyên din yên kurdî (soranî, başûrî, hewramî, zazakî), paşî ji zimanên îranî yên niha navên van hejmaran bi farisî, pey re ji zimanên îranî yên navîn bi pehlewî û ji zimanên îranî yên kevn jî bi avestayî bidin. Piştî zarên kurdî û zimanên îranî, em ê berê xwe bidin şaxên din yên zimanên hindûewropî û ji van zimanan nimûneyan bidin: sanskrîtî, hindî, rûsî, yûnanî, latînî, îtalî, spanî, fransî, inglîzî û almanî. Em ê isbat bikin ku navên hejmarên 1 – 9 bi hemû van zimanan bi eslê xwe yek in lê bi demê re ji hev cuda bûne û dûr ketine lê dîsa jî yekîtiya eslê piraniya wan berçav e.

  1 2 3 4 5 6 7 8 9
kurmancî, standard yek du çar pênc şeş heft heşt neh
kurmancî, varyant êk, yêk di, dû, dudu[2] sisê çiwar pênç heyşt
soranî yek çwar, çar pênc, penc şeş hewt, heft heşt no
kurdiya başûrî yek dü, di, du sê, si çwar penc şeş heft heşt, heyşt
hewramî yek diwê yerê çwar penc şiş hewt heşt no
zazakî yew[3] di, didi hîrê çar, çihar, çehar panc şeş hewt heşt new
farisî yek do çehar, çar penc şêş, şîş heft heşt noh
pehlewî yek do çehar penc şeş heft heşt noh
avestayî eêwe- duwe thrayo çethvaro pence xşuweş hepte eşte newe
sanskrîtî êkem dvê trîni çetvarî pençe şet septe eşte neve
hindî êk do tîn çar panç çat sat ath new
rûsî odin dva trî çêtîrê pyat şêsti sêmi vosêmi dêvyati
yûnanî êna dhuo trîa têththera pênte êsî êpta, êfta oktû ennêa
latînî ūnus duo trēs quattuor quīn-que sex septem octō novem
îtalî uno due tre quattro cinque sei sette otto nove
spanî uno dos tres cuatro cinco seis siete ocho nueve
fransî un deux trois quatre cinq six sept huit neuf
inglîzî one two three four five six seven eight nine
almanî ein zwei drei vier fünf sechs sieben acht neun
 
Hemû ji proto-hindûewropî[4] oi-no-[5] d(u)wo- trei- kʷetwor-[6] penkʷe s(w)eḱs septm̥[7] oḱtō newn̥

Niha jî kerem bikin çend gotinan li ser her navê(n) tilhejmareke kurdî 1 – 9.

Read More »

Navên hejmaran û hejmarsazî (1)

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 8

___________________________

hejmar

Husein Muhammed

 

  1. MIJAR Û PEYVNASIYA WÊ

 

Peyva ”hejmar”[1] û hevwateyên wê ”reqem”[2] û ”nimre”[3] dikarin hem maneya nîşanên hejmaran (bo nimûne 1, 2, 10, 123, 40 006, ½, 10 %…) û hem jî wateya navên hejmaran (bo nimûne ”yek, du, bîstûheft, sed hezar, çarêk”) bidin.[4]

Bo jihevcudakirina nîşanên hejmaran – ku zêdetir aidî matematîkê ne – û navên hejmaran – ku pirtir têkilî zimannasiyê ne – di zimannasiyê de bi maneya ”navên hejmaran” peyva hejmarnav yan varyanta wê jimarnav di zimannasî û rêzimannivîsîna kurmancî de li kar e. Di zimannasiya navneteweyî de, bo nimûne di inglîzî de, hejmar û hejmarnav bi peyvên ”number” (hejmar) û ”numeral” (hejmarnav) ji hev tên cudakirin.

Lê bo xatirê dirêjnekirinê, em ê di vê vekolîna xwe de peyva ”hejmar” bi mebesta ”hejmarnav, navê/navên hejmaran” bi kar bînin.

Hejmar li ser du beşên mezin tên parvekirin:

Read More »

Kovara Kanîzar, hejmar 8

 

kevir

Vekin û bixwînin!

_____________

Sernivîsar:

Zimannasî bi berfirehî

Dîsa kerem bikin hejmareke kovara xwe Kanîzarê, xwandevanên delal. Vê carê jî em çend vekolînên dirêj û hin nivîsarên kurttir bi kurmancî, soranî, zazakî û inglîzî belav dikin.

Husein Muhammed vê carê dest avêtiye navên hejmaran û hejmarsaziyê di zimanê kurdî de. Ew di 50 rûpelan de hejmarên bingehîn yên kurdî li gel varyantên wan yên devokî û etîmolojiya wan dide nasîn. Vekolîna wî ya dirêj li ser hejmaran dê di hejmara dûv vê de jî berdewam be. Ew di vê hejmarê de herwiha li ser peyvên malbatî û xizmatiyê û herwiha li ser etîmolojiya wan jî dinivîse.

Di vê hejmarê de em sê vekolînan bi wergerên wan diweşînin. Vê carê jî Hesen Qazî beşek ji kitêba Peter Trudgill ya li ser zimannasiya civakî wergerandiye soranî û em wê bi alfabeya kurdî-latînî belav dikin. Newzad Hirorî nivîsara zimannasê navdar D. N. MacKenzie bi navê ”Koka zimanê kurdî” li kurmancî wergerandiye. Mahir Dogan nivîsareke Husein Muhammed ya bi navê ”Peyvên me ji kû tên?” wek ”Çekuyê ma kotî ra yenê?” wergerandiye zazakî.

Di vê hejmarê de jî em du nivîsarên zimannasî yên bi inglîzî belav dikin. Yek jê vekolîneke Sinan Zeyneloğlu, İbrahim Sirkeci û Yaprak Civelek ya li ser zimanguhêziyê anku destberdana ji zimanekî û qisekirina êdî bi zimanekî din di nav kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê de ye. Nivîsara din ji Muhemedreza Behadur e ku vekolîneke li ser hevoksaziya kevirnivîsa navdar ya Darayê Mezin yê hexamenişî ye û li Bêhistûna Kirmaşanê ye.

Wek carên din jî, ev hejmar jî cih dide nasandin û nirxandina du kitêbên li ser zimanê kurdî, yeke nû û yeke kevn. Berhema nû ferhenga soranî-kurmancî-tirkî ya Abdullah Ekici ye. Kitêba kevn jî yekem rêziman û ferhengoka zimanê kurdî ya bi zimanekî ewropî ye ku sala 1787 ji aliyê Maurizio Garzoni ve bi îtalî hatiye nivîsîn. Kanîzar ne tenê wê dide nasîn lê herwiha tevahiya wê kitêbê pêşkêşî xwandevanên xwe dike.

Kanîzar vê carê du xebatên zibareyî anku bi hevkarî pêşkêş dike. Yek ji wan li ser peyvên ”karîn, şiyan, şe kirin, tiwanîn” û varyantên wan yên devokî ne ku di berhevkirin û berhevdana wan de me ji şarezatiya sê camêran sûd wergirtiye: Ali Bayraklı (kurmanciya Konyayê), Hasan Aslan (zazakî) û Muhemmed Teqevî (kurmanciya Xorasanê). Xebata din jî ferhengoka zimanê zarokan e ku me bi alîkariya koma Zimanê Kurdî ya li ser Facebookê amade kiriye.

Di vê hejmarê de em herwiha ferhengokeke matematîkê ji Zagros Haco diweşînin.  Wek di hejmarên din de, vê carê jî em dîsa ferhengoka xwe ya zimannasiyê anku Zarnameyê berfirehtirkirî belav dikin.

Kerem bikin bixwînin û ji bîr nekin bo Kanîzara xwe binivîsin!

kovarakanizar@gmail.com

_________________________

Naveroka hejmara 8

Sernivîsar

Zimannasî bi berfirehî, r. 2

Husein Muhammed

Hejmar û hejmarsazî, r. 4

Nasandin

Ferhengeke soranî-kurmancî-tirkî, r. 56

Peter Trudgill (wergêr: Hesen Qazî)

Ziman û cinsî komelayetî, r. 59

Zimanê zarokan

Ferhengoka peyvên zarokan, r. 77

Karîn, şiyan û tiwanî
û hevrehên wan di zarên kurdî de, r. 80

N. Mackenzie (wergêr: Newzad Hirorî)

Koka zimanê kurdî, r. 85

Maurizio Garzoni

Rêzimana kurdî  ji sala 1787, r. 107

H. Muhammd (açarnayox: Mahir Dogan)

Çekuyê ma kotî ra yenê?, r. 110

Malbat

vekolîneke peyvnasî, r. 120

Zagros Haco:

Ferhengoka matematîkê, 147

Zeyneloğlu, I. Sirkeci, Y. Civelek

Language shift among Kurds in Turkey, p. 162

 Muhammedreza Bahadur:

Sentential logic in Behistun Inscription, p. 187

Zarname

Ferhengoka peyvên zimannasî, r.  193

 

Vekin û bixwînin!