Close

Hejmar û hejmarsazî (9)

Bo beşên pêştir binêrin: beşa 1, beşa 2, beşa 3beşa 4, beşa 5, beşa 6, beşa 7beşa 8. 

_____________________________

Husein Muhammed

Seamless pattern with numbers

  1. ÇEMANDIN Û RAVEKIRINA HEJMARNAVAN

 

Navên hejmarên bingehîn di kurdî û gelek zimanên din de jî ji aliyê bikaranîna xwe ve ji hemû birên peyvan zêdetir dişibin navdêran û wek wan diçemin / ditewin.

Bo nimûne, di kurdî de hem navdêran û hem jî hejmarnavan bi zelalî formên xwe yên yekhejmar û pirhejmar hene. Wek mînak:

Navdêr Hejmarnav
Yekhejmar[1] Pirhejmar[2] Yekhejmar[3] Pirhejmar[4]
çav çavan çar çaran
pîvaz pîvazan pênc pêncan
sêv sêvan şeş şeşan
dest destan deh dehan
ser seran sed sedan

 

11.1. Pirhejmariya hejmarnavan

Di tevahiya kurmancî de sazkirina formên pirhejmar yên hejmarnavan jî wek yên navdêran e:

Hejmarnavên pirhejmar bi forma xwe ya neçemandî wek navdêrên pirhejmar jî bi forma xwe ya neçemandî bêyî ti paşgir in:

  • Heval hatin. (heval = navdêr)
  • Heft hatin. (heft = hejmarnav)

Hejmarên pirhejmar bi forma xwe ya çemandî anku tewandî wek navdêrên pirhejmar jî bi forma xwe ya çemandî paşgira ”-an” werdigire:

  • çar-an
  • pênc-an
  • deh-an
  • bîst-an
  • sed-an
  • hezar-an
  • milyon-an

Eger hejmar bi forma xwe ya xwerû bi vokalekê bi dawî were, hingê paşgir ”-yan” e:

  • du-yan
  • sê-yan
  • si-yan (sî + yan)
  • pênciyan
  • heftêyan
  • heştêyan

Di zimanê devkî de N-ya dawiyê dikeve:

  • çara, şeşa, deha, bîsta, seda, hezara…
  • sêya, duya, heftêya…

Di hin devokan de Ê-Y dibe IY

  • sêya(n) > siya(n)
  • heftêya(n) > heftiya(n)
  • heştêya(n) > heştiya(n)

Di hin devokan de Y-ya paşgira ”-yan”ê jî nayê gotin:

  • duyan > duya > dua (> duwa / diwa)
  • sêyan > sêya > sêa
  • heftêyan > heftêya > heftêa

Read More »

Kanîzar, hejmar 10

kanizar10

 

Vekin û bixwînin!

 

Sernivîsar

Kanîzar nahêle kurdî sêwî bimîne!

Dîsa kerem bikin hejmareke têr û tijî ya kovara zimanê kurdî Kanîzarê, xwandevanên hêja. Vê carê jî em kovareke 200-rûpelî ya bi vekolîn û nivîsên li ser zimanê kurdî bi kurmancî, soranî, zazakî û inglîzî pêşkêşî we yên hêja dikin.

Di vê hejmarê de Husein Muhammed vekolîna xwe ya li ser hejmarnavan di zimanê kurdî de dîsa bi 50 rûpelan didomîne. Di herdu hejmarên pêştir de ew bi berfirehî li ser çêbûn û çêkirina navên hejmaran di kurdî de rawestiyaye. Vê carê ew bikaranîna hejmaran di zimanê kurdî de vedikole: çemandina/tewandina wan, ravekirina wan, cinsê wan (gelo hejmaran ti cinsê rêzimanî yê sabit heye yan na).

Umîd Demirhan ferhengokeke 600 nifir û nifrînên kurdî raberî me dike. Nûdem Hezex bi berfirehî cudahiyên bikaranîna peyvika girêder ”ku” di edebiyata kevnar û ya nûjen de vedikole.

Nivîsarên me yên din yên bi kurmancî bo nimûne li ser navnasiyê, dîftongan û alfabeyên kurdî ne.

Bi soranî em nivîsareke li ser çawaniya mirina zimanan ya profesor David Crystal bi wergera ji inglîzî ya Hesenê Qazî pêşkêş dikin. Berhema din ya bi soranî hevpeyivîneke li ser pirzimanîtiyê ye ku Şiyaweş Goderzî li gel Hesenê Qazî kiriye. Kanîzar herdu nivîsaran bi alfabeya kurdî-latînî belav dike.

Bi zazakî em nivîsareke dirêj ya Seîd Verojî li ser ziman û lehceyên kurdî diyarî xwandevanên xwe dikin.

Bi inglîzî vekolîna me ya serekî ji zimannasê polonî Marcin Rzepkin e ku mijara wê wergerandina Incîlê (Mizgînê, Peymana Nû) ji aliyê Nadir Osmaniyan ve li kurmancî bi alfabeya krîlî ye. Rzepkin heta niha gelek vekolînên din jî li ser zimanê kurdî û dîroka zimannasiya kurdî nivîsîne ku em ê hinek ji wan di hejmarên Kanîzarê yên bên de jî belav bikin.

Nivîsara din ya bi inglîzî ji kesekî katalanî yê bi bernavê Xarlatà ye û li ser berhevdana rewşa sosyolîngwîstîkî (zimannasiya civakî) ya zimanê katalanî li Spanyayê û zimanê kurdî (bi taybetî li Başûrê Kurdistanê) ye.

Di vê hejmarê de jî em dîsa du kitêbên li ser zimanê kurdî didin nasîn. Yek jê kitêba E. B. Soane ”Rêzimana zimanê kurmancî anku kurdî” ye ku sala 1913 bi inglîzî hatiye çapkirin. Pirtûka din jî teza doktorayî ya Orhan Varol e ku sala 2014 bi tirkî amade bûye û li ser tesîra tirkî li ser kurdiya devkî ye. Ev van herdu kitêban ne tenê dinasînin lê wan herduyan bi tevahî ve diweşînin û dixin ber xizmeta kurdînas û kurdiyaran.

Bo hêsankirina têgihiştina nivîsên zimanî û zimannasî, em li dawiya kovarê herwiha ferhengoka xwe ya zimannasî an Zarnameyê jî belav dikin.

 

Naveroka hejmara 10

Sernivîsar

Kanîzar nahêle kurdî sêwî bimîne, r. 3

Husein Muhammed

Bikaranîna hejmaran, r. 5

B. Soane

Rêzimana zimanê kurmancî, r. 49

Nûdem Hezex

Peyvika ”ku”, r. 52

Orhan Varol

Têkilkirina kurdî û tirkî, r. 84

David Crystal

Ziman çon demirin?, r. 86

Alfabe

Ev ziman ne bêalfabe ye, r. 94

Umîd Demîrhan

Ferhengoka nifiran, r. 97

Seîd Veroj

Ziwan û diyalektê kurdî, r. 116

Navnasî

Navên kurdî çi û çawan in? r. 139

Siyaweş Goderzî

Firezimanî le Kurdistan, r. 151

Dengnasî

Dîftong, r. 163

Watenasî

Hevalên derewîn, r. 175

Marcin Rzepkin

Bible Translation into Kurdish, r. 180

Kurdish and Catalan

A socio-linguistic comparison, r. 189

Zarname

Ferhengoka zimannasiyê, r. 196

Çawa binivîsim?

Kurterêbera rastnivîsînê, r. 214

 

Vekin û bixwînin!

Tewang

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 6

Fergin

Fêrgîn Melîk Aykoç

Wekî hemû zimanê Indo – Cermen di zimanê me de jî, gava navdêr di nava hevokê de tên bikaranîn, li gor rewş û bikaranînê tên tewandin, yan jî kişandin. Di vi warî de jî mirov nikane tewanga navdêrên zimanekî li gor zimanên din bikarbîne. Divê mirov her zimanî di nava têgîhîştina wî zimanî de binirxîne.

Li gel gelek zanyarên zimanê Indo-cermen, li gor Prof. Hans Krahe jî di bingehê zimanê Indo – Cermen de  heşt awayê tewangê, yanê heşt tewînek hene. Lê îro di piraniya zimanan de hin ji van tewînekan funktionên xwe wenda kirine, yan jî wekî zimanê me, hin ji van bi alîkariya daçekan tên çêkirin. Gava em van tewînekên bingehîn rêz bikin wiha ye:

 

1 – Nominativ (xwerû / radêr), 2 – Akkusativ (tewandî), 3 – Dativ (tewanga jêre), 4 – Genitiv (xwedîtî /peywendî), 5 – Ablativ (Jêve, jêder),   6 – Lokativ (cîgehî), 7 – Vokatîv (bangî), 8 – Instrumentalis (hogirî /hevrêyî).

 

Dema mirov tewînekên ku bi alikariya daçekan tên kişinadinê jî wek tewînek binirxîne, van hemû tewînekan di zimanê me de dibîne. Emê di vir de tewangê di bin sê xalan de binirxînin. Yek; tewanga dijî. Du; tewanga di nav hev de helyayî. Sê; Tewanga bi alîkariya daçekan tê çêkirin.

Read More »

Kovara Kanîzar, hejmar 6

Hejmar6

Vekin û bixwînin!

Sernivîsar

Vekolînên zimannasî bi hemû zarên me

Kovara zimanê kurdî Kanîzar di belavkirina vekolînên zimannasî yên kurdî de bi pirzarî anku pirlehceyî berdewam e. Di vê hejmarê de em komeke vekolînên zimannasî bi kurmancî, soranî û zazakî pêşkêş dikin. Herwiha em cih didin du nivîsarên bi inglîzî yên li ser zimanê kurdî.

Husein Muhammed vê carê bi berfirehî peydabûn û awayên bikaranîna cînavan di kurdî de vedikole. Lêkolîna wî ya dirêj dê di hejmara 7 de jî bidome.

Ehmed Kirkan dîroka ferhengsaziya kurdî – bi taybetî ya zazakî – pêşkêşî xwandevanên me dike. Berhemeke din ya derbarê weşanên bi zazakî nivîsareke Roşan Lezgîn e ku em li vê derê wergera wê ya kurmancî belav dikin.

Di vê hejmarê de jî em weşandina kitêba profesor Peter Trudgill ya li ser zimannasiya civakî (sosyolîngwîstîk) bi soranîkirina Hesen Qazî didomînin. Mijara vê carê têkiliyên navbera zimanî û komên etnîkî ye.

Fêrgîn Melik Aykoç vê carê bi berfirehî û bi nimûneyên mişe li ser tewangê anku tewandin û çemandinê di kurdî de dinivîse.

Nivîsarên me yên inglîzî yek ji Emîr Hesenpûrî ye û derbarê dîroka nûjenkirin û paqijkirina peyvan di zimanê kurdî de ye. Nivîsara din ya bi inglîzî ji Théotime Chabre ye û li ser ”zimanên neteweyekî bêdewlet” anku derbarê rewşa zar û zimanên kurdî ye.

Wek berî niha jî, di vê hejmarê de jî em du berhemên li ser zimanê kurdî (yeke nû û yeke kevn) dinasînin û dinirxînin. Ya kevn kurterêzimana kurdî ya Samuel A. Rhea ji sala 1869 e. Ya nû jî ”Ferhenga Termên Matematîkê” ya Dilawer Zeraq û Mem Wenda ye.

Zarname anku ferhengoka Kanîzarê ya peyvên zimannasî ya kurdî-inglîzî vê carê jî hatiye berfirehkirin û li dawiya kovarê tê weşandin. Li dawiyê herwiha kurterêbera me ya rastnivîsînê jî hatiye belavkirin.

Bi hêviya ku bi dilê we be!

Naveroka hejmara 6

Sernivîsar
Vekolînên zimannasî bi hemû zarên me

Husein Muhammed
Cînav – peydabûn û bikaranîna wan

Nirxandin

Ferhenga Termên Matematîkê 
ya Dilawer Zeraq û Mem Wenda

Ehmed Kirkan
Ferhengnasiye û Ferhengnasiya M. Malmisanijî

Nasandin
Kurterêziman û ferhengoka kurdî ya Samuel A. Rhea

Peter Trudgill
Ziman û grûpî êtnîkî (wergêran: Hesen Qazî)

Roşan Lezgîn
Di çapemeniya kurdî de tecrûbeya Newepelê

(ji zazakî: Husein Muhammed)

Fêrgîn Melik Aykoç
Tewang

Emîr Hesenpûr
Lexical modernization and purification

Théotime Chabre
Languages of a stateless nation

Zarname
ferhengoka zimannasî ya kurdî-inglîzî

Kurterêbera rastnivîsînê

Pirhejmariya ducarî

husein

Husein Muhammed

Di kurmanciya nivîskî de forma çemandî ya pirhejmariyê bi ”-an” bi dawî tê:

  • (li) gund-an
  • heval-an (dibînim)
  • kitêb-an (bixwîne)

Heke eslê peyvê bi vokalekê bi dawî bê, hingê ”y” jî dikeve navbera rehê peyvê û paşpirtika pirhejmariyê anku ”-an”:

  • (di) rojname-y-an (de)

Di zimanê devkî de ”-n” ji dawiyê dikeve dikeve:

  • (li) gund-a
  • heval-a (dibînim)

Read More »

ÇEMANDIN Û GIRÊDANA NAVDÊRAN

Husein Muhammed

Husein

Çemandina navdêrên mê

Navdêrên kurmancî li gor bi çend awayan, li gor çend paradîgman diçemin anku ditewin[1]. Mebest ji çemîna yan çemandina peyvan ew e ku peyv di hevokê de li gor hin şertan diguherin bêyî ku maneya wê biguhere.

–          Wê sêvê bide min!

–          Tu ji sêvan hez dikî?

–          Ez ê sêvekê bixwim.

Di kurmancî de navdêr (ism, substantîv, bi inglîzî ”noun”) li gor hejmarê (yek yan zêdetir), cinsî / zayendê (mê yan nêr) û diyarî yan nediyariyê (”wê sêvê”, ”sêvekê”) diçemin. Forma yekhejmar ya navdêrên mê di rewşa çemandî û diyar de herfa ”-ê” digire:

–          Wê kitêbê bide min!

–          Ew li malê ye!

Heke peyv di rewşa xwe ya xwerû de bi ”e” bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ”-yê” lê tê zêdekirin lê bi devkî ”e” dikeve û ”ê” tê cihê wê. Di hin devokan de jî Y realîze nabe:

–          rojname > rojname, di rojname de (nivîskî)

–          rojname > rojnamê, di rojnamê da (devkî)

–          rojname-ê (devkî, realîzenebûna Y)

Heke peyv bi ”a, î, o” bi dawî bibe, hingê ”-yê” dikare bikeve dawiya wê lê ne hewce ye. Di hin devokan de jî Y realîze nabe:

–          Ew bîra(yê) vedixwin.

–          Amerîka > Ez çû Amerîka(yê).

–          Ez ne ji Kifrî(yê)[2] me.

–          Zaxo > Ew li Zaxo(yê) dijî.

–          Li Ewropa-ê (Y nayê gotin)

Heke peyv bi xwe di rewşa xwe ya xwerû de bi ”ê” bi dawî bê, hingê ew dubare nabe:

–          Bi rê ve çûn (ne ”*bi rê ve çûn”)

–          Fatê > keça Fatê (ne ”*keça Fatê”)

Heke du yan zêdetir navdêrên mê bikevin dû hev, bes e ku ya dawiyê biçeme:

–          Ez ê Jiyan(ê) û Evînê bibînim.

–          Li Dihok(ê) û Diyarbekirê

Navdêr di rewşa çemandî ya yekhejmar ya nediyar de paşpirtika nediyariyê ”ek” û paşpirtika çemandinê ”ê” werdigirin:

–          mal > mal-ek > mal-ekê

Heke peyv bi vokalekê bi dawî bê, hingê li cihê ”ek”ê di zimanê nivîskî paşpirtika ”-yek” heye. Di zimanê devkî de ”k” peyda dibe:

–          rojname > rojname-yek > rojname-yek-ê (nivîskî)

–          rojname > rojname-k > rojname-kê

Di hin devokan de li cihê ”ek” ya nediyar ya nivîskî ”ik” heye:

–          sêv > sêv-ik

Heke ew were çemandin, ”ê” digire lê ”i” ji ”ik”ê dikeve

–           sêv > sêv-ik > sêv-k-ê

Girêdana navdêrên mê

Mebest ji girêdana navdêran ew e ku ew bi peyveka raveber / zelalker ya li peyv xwe ve tên girêdan ku taybetmendiyeka wê diyar dike, bo nimûne aşkira dike ka ew navdêr ya kê ye yan çawa ye:

–          kitêb-a min

–          sêv-a sor

Forma yekhejmar ya navdêrên mê di rewşa girêdayî û diyar de herfa ”-a” digire:

–          kitêb-a min

–          sêv-a sor

Heke du yan zêdetir navdêr bikevin dû hev, bes e ku paşpirtika girêder  bikeve gel ya dawiyê:

–          kitêb(a min) û deftera min

–          xwişk(a wî) û dotmama wî

Heke peyv bi xwe di rewşa xwe ya xwerû de bi ”a” bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ew bi piranî ”ya” digire û di zimanê devkî de wek xwe dimîne. Di zimanê nivîskî de jî mimkin e ku wek xwe bimîne:

–          derya > Derya(ya) Reş

–          Leyla > Leyla(ya) keça Fatê

Heke peyv di rewşa xwe ya xwerû de bi ”e” bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ”-ya” lê tê zêdekirin lê bi devkî ”e” dikeve û ”a” tê cihê wê:

–          rojname > rojnameya me (nivîskî)

–          rojname > rojnama me (devkî)

Heke peyv di rewşa xwe ya xwerû de bi ”ê” bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ”-ya” lê tê zêdekirin. ”ê” dikare wek xwe bimîne yan jî bibe ”i”. Di hin devokan de jî Y nayê bihîstin:

–          rê > rêya me / riya me

–          dê > dêya wî / diya wî

–          rê-a me (Y nayê gotin)

Heke peyv di rewşa xwe ya xwerû de bi ”î, o, û” bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ”-ya” lê tê zêdekirin. Di rastnivîsînê de ”î” ya berî ”y” dibe ”i”:

–          kanî > kanî-ya gundî > kaniya gundî

–          co > coya derê mala me

–          xesû > xesûya dawetê

Di hin devokan de jî Y nayê gotin

–          xesû-a wê

”Û” ya dawiya peyva xwerû di hin devokan de konsonantîze dibe:

–          xesû > xesw– > xeswa

Girêdana navdêrên nêr

Forma yekhejmar ya navdêrên nê di rewşa girêdayî û diyar de herfa ”-ê” digire:

–          hesp-ê min

–          dest-ê dirêj

Heke peyva xwerû bi vokalekê (a, e, i, î, o, u, û) bi dawî bê, hingê ”yê” dikeve pey wê:

–          bira- min

–          avahî- bilind

–          bere- cengê (eniya cengê, bi inglîzî ”war front”)

–          rû- geş

Di rastnivîsînê de Î ya berî Y dibe I. Di axiftinê de Î bi temamî hinda dibe:

–          xanî > xanî- me > xaniyê me (nivîskî)

–          xanî > xan me (devkî)

Di hin devokan de Y di axiftinê de nayê bihîstin:

–          bira-ê mi

–          bere-ê cengê

–          rû-ê geş

Di hin devokan de ”a” ji dawiya peyva xwerû cihê xwe dide ”ê” ya girêdera navdêrên nêr:

–          bira > birê min

Dîsa di hin devokan de ”û” dibe IW / UW û paşî ”ê” digire:

–          rû > riwê / ruwê geş

–          mû > miwê / muwê bizinê

Çemandina navdêrên nêr

Çemandina û çemîna navdêrên nêr yên yekhejmar û diyar yek ji wan diyardeyan e ku bi awayekê berçav devokên rojhilatî (bi taybetî başûr-rojhilatî anku deverên Behdînan-Hekarî) ji devokên navendî (bi taybetî Mêrdînê) cuda dike.

Çemandin bi paşpirtika ”-î”

Di hin devokan de (bi taybetî başûr-rojhilatî anku behdînî û hekarî) çemandina navdêrên nêr yên yekhejmar û diyar wek çemandina navdêrên mê yên yekhejmar û diyar e lê li cihê paşpirtika ”ê” ya ku navdêrên mê digire, paşpirtika ”î” heye:

–          ser > li serî

–          hesp > nala hespî

–          dil > êşa dilî

–          ew kes > (e)wî kesî

Heke peyv bi xwe di rewşa xwe ya xwerû de bi ”î” bi dawî bê, hingê ew dubare nabe:

–          xanî > wî xanî (ne ”*wî xaniyî/ xanîyî”)

–          Elî > mala Elî (ne *mala Eliyî / Elîyî)

Heke peyv di rewşa xwe ya xwerû de bi vokaleka din (a, i, o, u, û) bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ”-yî” lê tê zêdekirin. Di axiftinê de ew wek ”y” bi tenê tê gotin:

–          Hiso > mala Hisoyî (nivîskî) > mala Hisoy (devkî)

Çemandin bi metafonê

Bi taybetî di devokên navendî yên kurmancî de (xaseten li Mêrdînê û derdorên wê) li cihê ”î” ya paşpirtika navdêrên nêr yên çemandî yên devokên din, çemandin bi metafonê anku guherandina/ guherîna vokala dawiyê ya peyva xwerû tê çêkirin. Di pratîkê de ”a” û ”e” dibin ”ê”:

–          welat > ji welêt

–          ser > kumê li sêr

Heke di peyva xwerû de ”a” yan ”e” tine be, hingê peyv wek xwe dimîne:

–          gund > ji gund

Hin caran jî navdêrên nêr jî wek yên mê bi ”ê” tên çemandin:

–          şerr > çûn şerrê

–          hesp > li hespê siwar bû[3]

Lê devokên ku bi navdêrên nêr re metafonê bi kar tînin jî, dîsa forma bi paşpirtika ”î” dixebitînin gava ku diyarkerek bi navdêrî re hebe:

–          ew welat > wî welatî (ne ”*wî welêt”)

–          her kes > wî kesî (ne ”*wî kês”)

–          ti kes > ti kesî (ne ”*ti kês”)

Çemîna veşartî

Bi taybetî di zimanê nivîskî de navdêrên nêr yên yekhejmar û diyar di rewşa çemandî de jî wek peyva xwerû dimînin, bi gotineka din nîşana çemîna wan veşartî ye:

–          li gund

–          mala Serdar

–          birayê Azad

Sebebên dîrokî yên çemandina cuda

Sebebê cudahiya paşpirtika ”î” (wek ”hespî”) û ”ê” (wek ”hêsp”) diyarde û fenomeneka dengnasî ya dîrokî ye. Berê paşpirtika ”î” ya hin devokan ya niha ”ê” bû. Bo nimûne:

–          kurdiya niha: hesp > bi hespî

–          pehlewî: es > ped esê

Delîlên nivîskî yên kurdiya navîn û kurdiya kevn peyda nabin, lê wisa diyar e ku ”î” ya paşpirtika û ”ê” ya metafonîk di eynî demê de hebûne:

–          hesp > *hêspê[4] > hespê / hêsp / hespî

–          welat > *welêtê > *welatê / welêt / welatî

Paşpirtika berê ihtimalen ”ê” bû (bide ber nimûneya li jor ya pehlewî) û wê paşpirtika ”ê” dengê ”a, e” jî wek xwe lê dike û dike ”ê”:

–          hesp > + -ê (ya dîrokî li cihê ”-î” ya niha) > *hêspê

Bi demê re ”ê” ya paşpirtika di hin devokan de bûye ”î” û di eynî demê de dest ji guherandina ”a, e” bi ”ê” hatiye berdan

–          *hêspê > hespî

Di hin devokan de dest ji guherandina ”a, e” bi ”ê” nehatiye berdan lê paşpirtika ”î” hatiye avêtin:

–          *hêspê > hêsp

Di hin devokan de jî ”ê” ya paşpirtik wek xwe maye lê dest ji guherandina ”a, e” bi ”ê” hatiye berdan:

–          *hêspê > hespê

Çemandina û girêdana navdêrên pirhejmar

Çemandina navdêrên pirhejmar

Di pirhejmariya kurmancî de cins xwe diyar nake. Anku gava ku peyv bi forma xwe ya pirhejmar be, ew mê yan jî nêr be, paşpirtika wê ya çemandinê eynî ye.

Forma çemandî ya pirhejmar di zimanê nivîskî de bi paşpirtika ”-an” tê çêkirin:

–          mal (mê) > li malan

–          gund (nêr) > li gundan

Di zimanê devkî de ”n” ya dawiyê dikeve

–          mal (mê) > li mala

–          gund (nêr) > li gunda

Heke peyva xwerû bi vokalekê bi dawî bê, paşpirtik dibe ”-yan” (nivîskî) yan ”-ya” (devkî)

–          bira > birayan (nivîskî), biraya (devkî)

–          rojname > rojnameyan (nivîskî), rojnameya

Formeka kurttir jî bo wan peyvan heye ku bi vokalekê bi dawî dibin:

–          bira > biran / bira

–          rojname > rojnaman / rojnama

–          se > san / sa

Girêdana navdêrên pirhejmar

Forma girêdayî ya navdêrên pirhejmar di zimanê nivîskî de bi ”-(y)ên[5] e:

–          mal > malên gundiyan

–          rojname > rojnameyên kurdî

–          bira > birayên min

Formeka kurttir jî bo wan peyvan heye ku bi vokalekê bi dawî dibin:

–          rojname > rojnamên kurdî

–          bira > birên mi(n)

Nediyarî

Formên yekhejmar yên nediyar û neçemandî bi paşpirtika ”-ek” tên çêkirin:

–          sêv > sêv-ek

–          tişt > tişt-ek

Heke peyva xwerû bi vokalekê (a, e, ê, i, o, u, û) bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî paşpirtik ”-yek” tê bikaranîn:

–          rojname > rojname-yek

–          xanî > xanî-yek > xaniyek

Di hin devokan de tenê ”k” yan jî ”ik” li cihê ”-ek, -yek”ê heye:

–          tişt > tişt-ik

–          rojname > rojname- k

 

Çemandina navdêrên yekhejmar yên nediyar

Formên yekhejmar yên nediyar û çemandî yên mê bi paşpirtika ”-(y)ekê” û yên nêrî jî paşpirtika ”-(y)ekî” tên çêkirin[6]:

–          keçekê got

–          kurekî got

–          di rojnameyekê de

–          li ser xaniyekî

Girêdana navdêrên yekhejmar yên nediyar

Sê awayên girêdana navdêrên yekhejmar yên nediyar bi peyva pey wan ve hene. Niha di kurmanciya nivîskî ya bi alfabeya latînî bi piranî girêdana navdêrên mê bi zêdekirina ”-eke” û ya navdêrên nêr jî bi zêdekirina ”-ekî” tê nivîsîn. Ev awa bi taybetî di devokên kurmancî yên navendî de (Mêrdîn û derdorên wê) serdest e:

–          mal-eke nû

–          gund-ekî dûr

Di alternatîva din de navdêrên yekhejmar yên nediyar jî wek navdêrên yekhejmar yên diyar tê çêkirin lê tenê ”-(y)ek” ya nediyarîtiyê dikeve navbera peyva xwerû û paşpirtika girêder. Ev awa bi taybetî di devokên kurmancî yên rojhilatî de (Behdînan û Hekariyan û deverên nêzîkî wan) serdest e:

–          mal > mal-a nû > mal-ek-a nû

–          gund > gund-ê dûr > gund-ek-ê dûr

Awayê sêyem jî veşartina yan avêtina paşpirtika cins-diyarker e:

–          mal > malek > malek nû

–          gund > gundek > gundek nû

Husein Muhammed


[1] Di rêzimanên kurmancî de heta niha bi piranî peyvên ”tewîn, tewandin” yên ji bingehê xwe ve erebî (طوى) hatine bikaranîn. Min li vê derê û di nivîsên xwe yên zimannasî yên vê dawiyê de zêdetir hevwateyên wan yên kurdî ”çemîn, çemandin” bi kar anîne.

[2] Kifrî bajarekê Iraqê ye.

[3] Niha ev form wek awayekê xelet bê dîtin jî, tarîxiyen paşpirtika çemandinê ya navdêrên nêr jî ”ê” bû lê paşî yê nêr û ya mê ji hev hatine cudakirin: ”ê” ji yên mê re maye, ”î” bûye para yên nêr. Bide ber pehlewî ”es” (hesp) > ”esê” (hespî, hêsp, hespê), ”esan” (hespan).

[4] Nimûneyên bi stêrk (*) nemane û nehatine qeydkirin lê bi berhevdana dîrokî ya dengan û dengnasiyê tê texmîn kirin ku ev form hebûne.

[5] Paşpirtika navdêrên pirhejmar yên girêdayî li gor devokan diguhere:

–          du hevalên wî (nivîskî)

–          du hevalêt wî (bo nimûne Behdînan, Hekariyan)

–          du hevalêd wî (b. n. Êrîvan)

–          du hevalê wî (b. n. Mêrdîn)

–          du heval wî (b. n. Efrîn)

–          du hevalanê wî (b. n. hin deverên Diyarbekirê, di bin tesîra zazakî de)

[6] Di hin devokan de (bo nimûne behdînî) bo herdu cinsan tenê paşpirtika ”-(y)ekê” heye:”- kiçekê got; kurekê got.”

Read More »

Kanîzar 1: Ravek di kirmanckî de

Hasan Aslan

Li ser rêzimana kurdiya kirmanckî (dimilî) xebatên bi kurdiya kurmancî hatine kirin kêm in, jixwe xebatên ku bi zimanên din jî kêm in. Eger zaraveyên kurdî bi zaraveyên din bên hînkirin, hînbûn hêsantir û rasttir dibe lewma armanc ji vê xebatê jî ew e ku rêzimana kirmanckî bi zaraveyê din, bi kurmancî bê hînkirin. Hêvî dikim bo zaraveyên din jî bi vî awayî xebat bên kirin. Bawer dikim ev xebat dê berdewam be û mijarên din jî di her hejmara vê kovarê de bên weşandin.

Di vê nivîsê de min bi mînakan behsa “Ravek”an kir ku armanc hînkirina rêbazên bingehîn bû. Helbet ne bêeger û bêkêmasî ye, ku we kêmasî dîtin, ji kerema xwe hayê min jê çêkin da ku di hejmara bê de serast bikim.
Read More »

Rêbazên neyînîkirinê

Husein Muhammed

qedexe

Na, ne, nei, nexêr / nexê, no, nabêjin, negot, nebêje/mebêje, nizanin, nezan in, nemêr, nikarim / neşêm, kar, dijwate. Xêr-misilman, bilasebeb / bîlasebeb. Namûssiz. Antî-demokratîk, asosyal, anarşî, îlegal, imperfekt, infînît, enfantîl, non-verbal…”

Çi tiştek hevpar di navbera van gotinan de heye? Helbet rehên van peyvên serekî ji hev cuda ye: ti hevpariyeka diyar di navbera, bo nimûne, ”sebeb, kar, misilman, jiyan, sosyal” de nîne. Lê heke em li pêşpirtikên (prefîksên) wan binêrin, em ê bi hêsanî bibînin ku ew hemû nîşana neyînîkirinê ne: ew pêşpirtika formên neyînî/negatîv/nefî çêdikin: ”negot” dijwateya peyva ”got” e, ”xêr-misilman” dijmaneya kelîmeya ”misilman” e, ”asosyal” ew kes e ku ne ”sosyal” e, ”îlegal” ew tişt e ku ne ”legal” e anku ne qanûnî ye û hwd.

Lê madem ku maneya van pêşpirtikan eynî ye, gelo çima hinde pêşpirtikên ji hev cuda hene? Çima, bo nimûne, herdem pêşpirtika ”ne-” yan ”na-” nayê bikaranîn?

Read More »

Rehê dema niha yê lêkeran

Husein Muhammed

REH2

NASANDINA REHÊ DEMA NIHA

Rehê dema niha (inglîzî: present stem) ew beşa lêkerê ye ku dema niha jê tê çêkirin. Ew heman reh herwiha bo tewandina dema bê û raweya fermanî jî tê bikaranîn.[1]

Mirov dikare lêkerên kurdî li gor çêbûna rehê wan yê dema niha li ser 10 jê birêbaz in û ya 11em jî lêkerên awarte/istisna ne. Em ê yek bi yek van koman bidin nasîn.

Rehê dema borî rader (lêkera sade ya ferhengî) e lê ”-in” yan ”-n” jê tê avêtin:

  • girtin > girt
  • zanîn > zanî
  • çûn > çû
  • pîva > pîva

Paşî paşpirtikên kesî lê tên zêdekirin:

  • ez çû-m, tu çû-yî, ew çû_, em/hûn/ew çû-n

Veke û bixwîne!

Read More »

Suplesyon anku “hatin” çima dibe “were”?

Husein Muhammed

Di kurdî de, wek di gelek zimanên din de jî, peyv dikarin biçemin anku bitewin. Di rêziman û zimannasiyê de ”çemîn” anku ”tewîn” tên maneya guherîna peyvan di hevokan de. ”Çemandin” û ”tewandin” jî wê diyar dikin ku peyv ji aliyê mirovan ve di hevokan de şiklên piçekê ji hev digirin. Anku peyv li gor hin rewş û haletan ji forma xwe ya xwerû diguherin û şikl û dirûvên piçekê ji peyva xwerû cuda digirin.

Ji piraniya peyvên kurdî yên tewandî jî diyar e ku ew hevrehên formên din yên eynî peyvê ne. Bo nimûne: ”baranê, baranan” bi zelalî têkilî peyva ”baran” in. Heta heke peyv bi şiklê xwe ve  gelek ji hev cuda bin jî, dîsa mirov dikare rehê piraniya wan bibîne: ”bizane > bi-zan-e < zan-în” yan jî ”wan < ewan < ew”.

Lê hin peyv hene ku mirov ti rehê wan yê hevbeş nabîne: Erê ”bi-zan-e” forma fermanî (imperatîv) yekhejmar ji peyva ”zanîn”ê ye û peyva ”were” jî forma fermanî ya yekhejmar ji peyva ”hatin”ê ye. Lê çima rehê ”zanîn”ê di ”bizane” de diyar e lê ti rehên hevpar yên di navbera şiklê peyva ”hatin” û peyva ”were” de nîne?

Mirov dikare bi hêsanî bibîne ku cînavê ”(e)wî” di hevoka ”(e)wî got” de formek ji cînavê ”ew” e, wek di hevoka ”ew dibêje” de. Lê gelo çima cînavê ”min” (wek di ”min got” de) wisa ji cînavê ”ez” (mîna ”ez dibêjim”) cuda ye madem ku maneya wan hema-hema eynî ye?

Li gor qeyd û bendên rêzimana sade ya kurmancî ye ku em dibêjin ”tiştek xweş e” û ”tiştek xweştir e” yan ”îro hewa sar e” û ”sibê hewa dê sartir be” anku forma berhevder (komparatîv) bi ”rengdêr+tir” tê çêkirin. Lê çima li gor hin devokan forma ”pirr”ê ”bêhtir” e û ya ”gelek”ê jî ”pitir” e. Çima di hin devokan de rengdêra hevsengker (ekwatîv) ”çê” (baş, qenc) nîne lê dîsa jî forma berhevder ”çêtir” li kar e?

Mijara vê nivîsa me ”suplesyon” û peyvên ”supletîv” in. Bi ronkirina van peyvan em ê hewl bidin zelal bikin ka çima ”hatin” dibe ”were”, ”gotin” dibe ”dibêjim”, ”ez” dibim ”min”, ”gelek” dibe ”pitir” û hwd. Anku em sebebên awarteyî û istisnayên di tewandina peyvên kurdî de şirove bikin.

Read More »

Back to top