Ferhenga etîmolojî ya erebî

Malpera Zimannas bi şanazî ferhengeke etîmolojî ya zimanê erebî bi inglîzî pêşkêşî xwandevanên xwe dike.

Ferhenga Andras Rajki hem diyar dike ka peyvên erebî ji kû tên û hem jî ron dike ka ew ji erebî ketine çi zimanên din:

Arabic_Etymological_Dictionary

Advertisements

“Mîrname” – derdê duh û îro

Husein Muhammed

 

Helbestvanê neteweyî yê kurdan Ehmedê Xanî bi huner û hinêra xwe, bi dûrbînî û nûxwaziya xwe ne kêmî William Shakespeareyê inglîzan, Miguel Cervantesê spaniyan, Giovanni Boccaccioyê îtaliyan, Marthin Lutherê almaniyan yan Voltaire’ê fransiyan e.

Li ser her yekê ji van bi hezaran lêkolîn hatine kirin, bi milyonan pirtûkên wan û yên li ser wan hatine firotin. Ew ne tenê bi pirtûkên xwe lê her wiha bi mûzexane û peykelên xwe, bi berhemên wêjeyî û dokumentarî tên bibîranîn û rêz li wan tê girtin. Ne tenê bi dehan lêkolînên ji alî û aspektên cuda-cuda ve li ser jiyana wan hatine kirin lê jiyana serdema wan, kesûkarên wan, pêşrew û paşrewên wan jî hatiye vekolîn û hilkolîn. Ev lêkolîn jî ne ku kêm dibin lê ew lêkolîn bi xwe jî rê li ber vekolînên nû vedikin.
Mirname

Lê yê me, Xaniyê bilîmet lê bêxwedî? Ji her hezar kurdan yekî tenê jî berhemên wî ne tenê bi temamî nexwendibin, belkî carekê dest nedabe berga wan jî, heta ihtimal e ku ew bi çavên xwe jî nedîtibin. Xelkê jiyana yên xwe bi derziyê vekolîne, yê me em hê ji sala welidîn û ya wefata wî biguman in. Xelk dizane ka têkiliyên nivîskarên wan yên neteweyî bi xulam û xidamên wan re çawa bûn, me hê hay ji peywendiyên nivîskarê xwe yên bi mîr û mezinên wî re nîne. Vekolînên xelkê roj bi roj berfirehtir dibin, yên me vedîtina rastiyên bingehîn jî êdî roj bi roj dijwartir dibe.
Read More »

Heywan bi mecazî

HEYWAN1

Kovara Kanîzar bi hevkarî li gel koma ”Zimanê Kurdî” li ser Facebookê

Hejmareke ne kêm ya navên heywanan ne tenê bi maneya wan heywanan lê herwiha li cihê hin rengdêran wek sifet bo behskirina mirovan jî di kurdî de tên bikaranîn. Gotinên wek, ”filan kes ker e” anku bêaqil e, ”bêvan kes bilbil” anku bo axivînê zîrek e yan ”filan kec_/jin xezal e” anku spehî û delal e, di kurdî de pir tên bikaranîn.

Li ser vê mijarê, me suhbet di koma ”Zimanê Kurdî” ya li ser Facebookê de vekir û ji endamên komê pirsî, gelo navê c_i heywanan bi mecazî wek rengdêr tên bikaranîn.

Kerem bikin li encamên pirsa me binêrin.

 

baz şerxwaz; wêrek

beran serhişk, bêtirs

beraz xirab, neqenc, bedxwaz, bedniyet

berx delalî, dilber, ezîz, xweştivî, xoşewîst

bilbil xweşbêj, xweşaxiv, zûaxiv, zûbêj

bizin biînat, serhişk

caş, cehş dijminê gelê xwe, xaînê miletê xwe

çêl, çêlek zêde qelew

dêl, dêhl, dêhlik qehbe, fahîşe, jinên bêedeb

dîk, dîkil qurre, metho, pozbilind

elok pozbilind, metho, xwemezinker

fêrik (çûçelkên mirîşkan) keçên spehî

ga, gamêş zêde mezin, zêde gir

golik zêde gir yan qelew

gur, gurg çavbirsî, çarbirçî, hesûd; hov, dirrinde

hacîreşk, hechecîk pîroz

heywan bêedeb, bêmarîfet, nezan

hêştir nelihev, zêde dirêj û loma kirêt

hirç gir, girs, zexm; tirsnak; bêserûber, porr-neşehkirî

hût pirr gir û zexm; zêde bixwere

karik nesekinî, netebitî, şûm, neqet

kavir gêj, bêhay

keftar rezîl

ker bêaqil, bêhiş, nezan, cahil

kevok aştîxwaz; evîndar; spehî

kirnî xwînmêj

kund bedbext, wêranî

kurebeşk qelew

kûçik kole, bindest (bidin ber se, seg)

kûsî, kûsele hêdî, ne bilez

legleg zêde dirêj û zeîf

mar xirab, bêwijdan, bêbext

meqesok biziyan e lê hay ji xwe nîne

meymûn kirêt, kirh, ne spehî; bêedeb

mêrû, mûrî hûrik, pir biçûk

mêşa mirî tembel, tiral, keslan, bêxîret

mih, mî sernerm; newêrek; miskîn, bêdeng

mirîşk newêrek; xewto, pirxew

pepûk reben, perîşan, bêçare

piling wêrek, cesûr, bicesaret, bêtirs

qijak zeîf, qels

rovî, rûvî hîlebaz, hîleker, teşqeleçî

qaz spehî, bedew, xweşik, ciwan, delal

se, seg pîs, heram

şêr wêrek, cesûr, bicesaret, bêtirs

tajî beza, zûbez, kesê ku bi lez dibeze

têtî tenê, bêkes

werdek keça meşa wê bi şox û şeng

xezal spehî, bedew, xweşik, ciwan, delal

 

 

EDAT ZAZAKÎ DE

Nivîskar???

Hetanî ewro, hem kurmanckî de hem kirdkî de edatan ser o xebatêka bi taybetî nêvirazîya ya. “Grûba Xebate ya Vateyî” edatan ser o xebatêk viraşta û kitabê rastnuşê xo de na xebata edatan neşir kerda.
La çîyêko ez wazena vajî edatan ser o yew tehlîl/analîzêko xorîn nêvirazîyo. Hem nê rastnuşî de hem zî gramerê ke hetanî nika ameyê nuştişî de edatê eslî ameyê motiş.
Na kêmanîya xebata edatan tena kirmanckî de ney, kurmanckî de zî esta. Xebata Mîr Celadet Bedirxanî û yê Roger Lescotî de zî edatî bi heme awayê xo îzeh nêbenî.
Mi zî zafane “Rastnuştişê Kirmanckî” yê ke “Grûba Xebate ya Vateyî” amade kerde ra îstîfade kerdo. Û seba ke lokalî/mehelî ra dûrîyê û seba ke xebata standartîzasîyonî xo rê esas girewtê, mi reyna “Kirmancca/Zazaca dîl derslerî yê Denîz Gunduzî û Kitaba Munzur Çemî “Kirmancca (Zazaca) Gramer ra îstîfade kerdo.
Mi zî sey nê xebatan kerdo û ez çarçewayêka tenge de edatê eslî ser o vınderta. Ez do înan pêşkêşê munaqeşeyanê şima bikerî.

Edat bi eslê xo, çekuyêka erebkî ya. Kurmanckî de tera vanê “Daçek”. Tirkî de zî tera vanê “Îlgeç”. Franskî û îngilîzkî de zî tera vanê “preposition”.

Heme ziwanan de û kirmanckî/zazaki de hetê wezîfeyî ra çekuyî benê di beşî. Beşêk tera bi sereyê xo wayîrê mana yê. Sey: kera, dare, kitab, bê, şo, biwere. Seke şima zî vînenê manaya nê çekuyan esta.

Beşêk tera çeku estî ke bi sereyê xo manaya înan çin a. Sey: ra, de, hetanî, bi, bê, ro, rê, ser o, pê, di, û, ûsb…

Bi tarîfêko bîn heme ziwanan de manaya çekuyanê name û karan esta. Seke mi cor de zî sey nimûne nîşan dabî . Û heme ziwanan de tayê çekuyî estî ke manaya xo çin a. Nê çekuyê bêmana her çiqas ke manaya xo çin bo zî, cumle de, ziwanî rê xizmetêko zaf pîl kenî. Mana danê çekuyan, eleqeyê çekuyan virazenê, ca û demê înan ramojnenê. Kirmanckî de nê çekuyan ra vanê edat.

Bêguman bê edatan tayê çekuyê bînî zî estî ke manaya xo çin a. Sey manaya bestoxan û sey manaya tayê înterjeksîyonan. Hetanî ke tayê ziwanzanê tirkan estî ke hemîne ra vanê edat. Edatê esilî, edatê bestoxî, edatê înterjeksîyonî.

Edatî ruhê ziwanan ê. Ziwanêk de edatî çend zafî bê o ziwan hende ganî yo. Edatî dewlemendîya ziwanî yê.

Kirmanckî de edatî zî wayîrê wazîfeyan ê. Eslê xo de bi sereyê xo manaya edatan çin a. Edatî cumle de wezîfedar ê, wayîrê wezîfeyan ê.

Nimûne:
Ez keye ra yena.

Na cumle de çar çekuyî estî. Nê çekuyan ra manaya çekuya “ra” yî çin a. Labelê na cumle de “ra” manaya “cayêko tera ameyo vejîyayîş girewta yan zî a mana dana”. Hem zî mîyanê ameyîş û keyeyî de yew mana ronaya, yew mana viraşta. Manaya cayêko ke ez tera vejîyaya dana. Yanî ca nawnena. Manaya “den” î yê tirkî girewta.

Taybetîyê edetan
1- Kirmanckî de tena bi sereyê xo manaya edatan çin a. Ancax edatî cumleyan de mana gênê û mana dana çekuyanê bînan.
2-Ziwan yanî qalkerdiş bi nê edatan yeno fehmkerdiş.
3-Edatî seba ke mabênê çekuyan de yew eleqe nanê ro, çekuyê wezîfedar ê. Seba ke edatî mîyanê çekuyan de eleqe nanê ro, înan ra “çekuyê hetkarî/ardimkerdoxî” zî vajîyeno.
Mi bi koçike werd. Na cumle de edatê “bi”yî werdişê kesî û werdî virazeno. Eleqeya werdişî virazeno.
4-Edatî gama ke zereyê cumleyan ra bêrê vetişî manaya a cumleye yan vurîyena yan manaya cumleyî xerepîyena yan zî cumle bena bê mana.
Nimûne:
Ez bi koçike werd/î wena. Eke ma na cumle de edatê “bi”yî vejî, cumle bena “Ez Koçike Werdî Wena”.
Ez bi huye erd kenena. Eke edatê “bi”yî vejîyo, cumle bena “Ez huye erd kenena”.
Mi lajê Ehmedî ra va: Eke edatê “ra” vejîyo cumle bena “Mi lajê ehmedî va”.
5-Edati ge-ge benê preverb (verkar) û bi karan reyde şuxulîyenî. Nimûne:
Pêgirewtene/girewtêne pê. Yakalamak.
Rakewtene/kewtene ra : yatmak
Rokerdene/kerdene ro: dökmek
Dekerdene/kerdene de:doldurmak
Derutene rutene de: temîzlemek
Baldarî: seke şima cor de vînenî edatê ke bîyê preverb eke bêrê verê karan, bi karan beste nusîyenê. Eke nêbî preverb û karan ra dima bêrê karan ra cîya nusîyenê.
6-Kirmanckî de edati çekuyanê bînan ra ciya nusîyênê. Tayê edatî Ge-ge yenê verê nameyan û bi nameyan ya nusîyênê û înan kenê sifet:
Lajeko bêaqil:akilsiz
Merdimo bêbext:kaleş, gûvensîz
Cinîka bêare:arsiz
Wendekara biaqile: akilli
Bero biasin: demîrlî kapi
7-Ziwan bi edatan şiur gêno û bi edatan yeno fehmkerdiş. Mi cor de madeyê çarin de bi cumleyanê nimûneyan nîşan dabi. Eke edatî cumleyan ra bêrî vetiş/eştiş, manaya yê cumleyan vurîyena.
8-Edat yew mana dano rewşa çîyan/objeyan. Dem, ca, rewşa çîyan nîşan dano.
Nimûne:
Ez keye ra êna/êna. Na cumle de “ra”rewşa keyeyî ra abirîyayiş naweno. (ayrilma halî. Den-dan halî)
Mi dare ra tera kerde. Na cumle de zî reyna edatê “ra”yî eynî mana de şuxulîya yo.
Ez to ra vana. No “ra” zî manaya “e”/”a”ya tirkî dana.
9- Her cumle de tayê name yan zî çeku estê ke a cumle de sereke yê, temaya a cumle de rolê ê çekuyan esas a. Edatî yan yenê vernîya ê çekuyan yan zî yenê peynîya înan.
Mi bi koçike werd. “bi” veredat o. Koçike hecetêko/aletêko pê werd ameyê werdiş o. Na cumle de “bi” mana daya koçike.
10- Eleqeyêko zaf muhîm mîyanê edat û zemîran û nameyan de esto. No eleqe dîyalekta kurmanckî de zî esto. Ma zanê ke kirmanckî de di beşî zemîrê kesî estî. Yew beş halê sadeyî deyo. (ez,ti,o,a,ma,şima,ê.) yew beş zî halê anteyî deyo.(mi,to,ey,aye,ma,şima,înan.)
Zaf edatî bi zemîrê grûba ante reyde ênê/yenê şixulnayîş. No qural kurmanckî de zî û kirmanckî de zî eynî yo.
Nimûne:
Peyedatê ke zemîran ra dima yenî, bi zemîrê kesî yê grûba dîyine şuxulîyenî.
Ez do ey ra vaja. Demo ameyox……
Ez to ra vana. Demo nikayin/demo hîra.
Mi, ey ra va. Demo vîyarteyo dîyar.
Mi ey ra vato. Demo vîyarteyo nedîyar.
a-Nê zemîrî pêro zî halê antî de yê.
b-Nê zemîrî pêro zî “zemîrê kesê dîyin ê nêrî yê.
Eke ma herinda nê zemîran de kesan binusî.
Ez do Ehmedî ra vaja.. Demo ameyox……
Ehmet do keye de bimano.
Ez Ehmedî ra vana Demo nikayin/demo hîra.
Mi Ehmedî ra vat Demo vîyarteyo nedîyar.
Mi Ehmedî ra vato demo vîyarteyo nedîyar)
Seke şima zî vînenî, “KÎPÊ XEBERAN” de karê transîtîfî de kesê nêrî ra dima edatî “ra”yî bêro, o keso nêrî ancîyeno.
Eke nê kesî makî bê:
Ez do Eyleme ra vaja. (demo ameyox)
Ez Eyleme ra vana.(Demo nikayin)
Mi Eyleme ra vat.(demo vîyarteyo dîyar)
Mi Eyleme ra vato.(demo vîyarteyo nedîyar)
Nê kesî makî yê la sey nameyê nêrîyan rewşa ante de bî zî înan ra dima suffîksî nênusîyê, halê sadeyî de yê.
Winî aseno ke kesê ke makî bê bi edatan reyde rewşa sadeyî de nusîyenê.
Eke nêrî bê bi edatan reyde wîna nusîyeno.
Bi veredatan reyde nuştişê çekuyanê nêrîyî
Dewe de nan ebe/bi dest werîyêne. (Dest halê sadeyî de nusîyo.)
Bê çakêt meveje teber. (çakêt nêrîyo halê sadeyî de nusîyo.)
Merdim pê lingan şono serê koyî.
Tayê bîyê har sey vergan zurrenê.
Pîyê mi ver bi Dîyarbekir şono.
Pîyê mi ro Çewlîg şono.
Zimbêlî ro to yenî. (to zemîrê kesê ante) zimbêlî ro Ehmed/Ehmedî yenî.

EDATÊ KIRMANCKÎ YÊ ESLÎ
Kirmanckî de edatî goreyê cayanê xo benê hîrê beşî
1-Veredat (prepozîsyon)
2-Peyedeat (postpozîsîyon)
3-Hem veredat hem pey edat

1-Veredat (prepozîsyon)
Gramerê ke hetanî ewro ameyê nuştişi de hûmar û nameyê veredatan winî tesbît kerdî.
“bi” “be/”eve”,”ebi”, “ebe”, ”ve”
“bê”
“pê”
“Se”/”sey
“Ver bi”
“ro”

“bi”
Dewe de nan ebe dest werîyêne.
Ma bi otobose şîy dewe.
Demo verên de nêçîrvanî eve tîre şîyêne nêçîr, nika eve tifing şonê. MÇ.(eskîden avcilar okla ava gîderlerdî şîmdî tûfekle).
Ganî merdim bi aqilê xo hereket bikero.
Ez bi qelebalixê înan werişta.
Ez şona bi sûke. (Het, îstîqamet mojneno.)
Ey îman bi Homayî ardo. Bawerî û amac
Bi homa zûrî tede çin a. Bi quran ez şîya! Sondan virazeno.
Baldarî: “bi” ya ke veredat bo cîya nusîyêna. Bi ya ke rolê prefîksî de ya û çekuya nameyî kena sifet pabeste nusîyêna.
Nimûne.
Lajeko biaqil.
Veyveka bixêre.
Zamayo bikeyf.

“Bê”
manaya –siz/suz ê tirkî dano nameyan. Manaya negatîfîye dano çekuyan
Ez bê bela, şima ra nêgêrena. (manaya negatîfîye de)
Bê awe cu nêbeno.
Ez bê to linge nêerzena teber.(bê, manaya negatîfî, manaya bê kesî zî, manaya xoserî zî dano)
Bê çakêt meveje teber.
Baldarî: “bê” ya ke veredat o cîya nusîyêna. “Bê” ya ke prefîks a pîya nusîyêna.
Nimûne:
Dara bêawe huşk bîya.
Însanê bêbextî zêdîyê.
Eskero bêçek dewan ra gêreno.
Cinîka bêderde huyena.

“Pê”
No edat zî manaya “île”yê tirkî dano çekuyan. Manaya reyde de zî şuxulîyeno.
Ma pê makîna kincê xo deştî.
Merdim pê lingan şono serê koyî.
Çaye girênayîya, pê koçike fekane.
Şima pê ey yarîyanê xo kenî
(pê yo ke wezîfeyê “preverb”î de bişuxulîyo zî esto.)
(Balişnayê pemeyinî nişenê pê wa./balişnayê pemeyinî pênişenî)

“Se”/”sey”
No edet “manaya “gîbî”,”benzetme”,”îhtîmal” a tirkî dano nameyan, çekuyan.
Kerga bêyewme sey dîkan vêndena.
Ez nêweş a, sey ke adir mi paştî ser wekerde bo, ez wina veşena.
Tayê bîyê har sey vergan zurrenê.
Herkes sey ma însan o.
Emşo sey ke varan bo.(îhtîmal)
Ez sey to nîya. (ben senîn gbî degîlîm./ben senîn kadar degîlîm.)
Ti se birayê xo biwana/biwanî

“Ver bi”
Îstîqametî mojneno.
Ez ver bi to yena.
Şar ver bi a dewe şono.
Pîyê mi ver bi Dîyarbekir şono.
Leglege ver bi leyîranê xo perrena.

“ro”
Manaya rewşa “e/a”ya tirkî de şuxulîyeno. No “ro”, yanî royê veredatî gramerê ke ameyê nuştiş de çın o. Ro yo ke veredat o ferhengê “Grûba Xebate yê Vateyî” de esto.
Nê nimûneyan dano:
Ro xo ameyene: hol bîyayene, (iyiyleşmek) ferhen
Ro xo nayene: îtîraf kerdene. (îtîraf etmek)
No çakêt/şak/setre zaf ro to ame. (bu çeket sana çok yakişti.)
No ro mintiqaya Lîcêya Dîyarbekirî û Qezaya Pasurî de zaf şuxulîyeno. Na mintiqa ra çend cumleyê nimûneyî.
Ez ro dewe şona. (hetî/îstîqametî nîşan dano. Yonelme durumu)
No çakêt zaf ro to êno. (herinda “a”ya tîrkî)
Zimbêlî ro to ênî.
To cayê ma kerd teng. Bineyke ro ver şo. (îstîkamet)
Ro pey bê. (îstîkamet.)
Ro ehmedî biewnî.
Baldarî: no “ro” gama ke na mana de bişuxulîyo yanî gama ke manaya “a/e”ya tirkî de bişuxulîyo gama ke veredat bo “ro”yî ra dima name/zemîr yeno. Kar nîno.
Nimune:
Ez ro êna. Nêbeno. Çunke “ro”yî ra dima kar ameyo.
Ez ro to êna. Beno. Çunke “ro”yî ra dima name/zemîr emeyo.
Ez ro ewnîyena. Nêbeno çunke “ro”yî ra dima kar emeyo.
Ez ro ey gêrena beno. Çunke “ro”yî ra dima zemîr ameyo.
Ez ro ci gêrena. Beno çunke “ro” yî ra dima “ci” yeno. Ci name/zemîr o.
Etya/tîya lingê mi de viro vejîyo, mi pira bi kardî ter de“ro” mi bîya cedewe (kronîk).

2-Peyedat (postpozîsîyon)
“rê”
“r”
“de”/“der”
“ser o”
“ra”
“ro”
“ya”
“rê”
Tayê cayan de “rî”, “ri”, “re” yan zî “r” vajîyêno. (No edat manya“a” û “e” ya tirkî dano rewşa nameyan.)
Purê belxurî, balişnayan rê hinî weş yeno.
Neqebêk ma rê vinê, ma etya ra şê.
Ez ey rê sanikan vana.
Aye ma rê hîkayeyê dîyesê êlule va.

“r”
Uca r’a. ordadir
Ez tîya r’ a. ben burdayim.
Ez înan dime r’ a.

“de””der”
No edat zî manaya “de”, “da” ya tirkî dana nameyan. Rewşa menda dana. (kalma halî) (Mintiqa ya Dêrsimî de…de…der,…di,…dir MÇ)
Ez binê dare de roniştî bîya.
Zulim û vêşanîye zaf a, milet tenge der o.(Zulum ve açlik çok, milet sikintidadir.)
Na kêneke dersa xo de zaf serkewte ya.
Dîyarbekir de çi est o, çi çin o?

“Ser o”
Manaya ûzerinde ya tirkî de şuxulîyêna..
Mîlçike gilê dare ser o ya.
Ma a babete ser o zaf munaqeşe kerde.
Mal û milkê ma ser o pê nêkenê.
Qeleme masa ser o ya.
Belkî vîst hezarê mi ser o şi.

“ra”
1-Manaya “den” ê tirkî dana. Rewşa abirîyayîşî dana.
2-Ge-ge zî rewşa belîkerdişê nameyan de şuxulîyena.Rewşa “i”,“î””e” ya tirkî dana.
(“ra” ya preverb zî esta. Şan de televîzîyon motêne ra. Ramotêne.)
Serê sibay ra çeperîyê. (sabahtan berî çabaliyor. “den” halî.)
Ez dare ra tera kena. (agaçtan kesîyorum. “den” halî)
Wendekarî kitaban mi ra wazenî.
Dewe ra ame
Ez keye ra ameya.
O, kêneke ra hes keno.( o kizi sevîyor. Manaya “i”,”î”ya tirkî dana.)
A suke ra gêraya. (o çarşiyi dolaşmiş.)

“ro” (n)
“ro” yê peyedatî manaya “den”ê tirkî dano. Ge-ge zî manaya “e” ya tirkî dano.
No veng ko ro yeno. (bu ses dagdan gelîyor.)
Sambore dare ro ancîya şi dîyar. (sincap agaçtan yukariya dogru tirmandi.)
Ana qorrîyêk kewt Eşî ro. (Eşreften oyle bir çiglik çikti kî.)
Ti çakuçî danê mixî ra/ro.(sen çekîçî çîvîye vuruyorsun. Manaya “e”ya tirkî de şuxulîyayo.)
Kardi meşka heywani ro kerda.(bıçağı hayvanın karnına batırmış.)
Pantolî bi leze kerdî lajeki ro û rusna mekteb.(çocuğa çabucak pantolununu giydirerek okula gönderdi.)

“ya”
Ez sedemê şima ya ameya. (ben sîzîn îçîn geldim. Manaya îçîn î de şixulîya ya.)
Mi tutanê xo ey ya şawitî. (çocuklarimi onunla gonderdim. Manaya li, île dano.)
Mêrdek di xizmekaran zî kênaya xo ya şaweno. (rast. MÇ.)(adam îkî hizmetçiyi de kiziyla gonderdi. Herinda la, île de şixulîyo.)

3-Peyedat û veredat pîya
Nê edatî bi eslê xo veredat û pey edatê. Nê her dî edatî resayê pê û bîyê yew grûb.
“bi…..ra”
“di…..de”
“ede….de”
“a……..ra”
“beyntarê…de”
“bi……ya”/”bi….a”
“bi……bê”/”ebi…bê”
“peyê…ra”

“bi…..ra”
Ez bi Roşanî ra şîya.
Dewijî bi înan ra şî dewe.
Ti bi kamcî ra wanena?

“di……..de”
Qelemî di qutî de yê.
Di dewe de lej kerdê.
Di fekê ey de dindanî nêmendî.

“ede……de” (na grûba edatan ca mojnena.)
“O ede rayirê koyî de tena mendîbî.
“Xidê Momidî, ede raya trena Erzînganî de gureyêne.

“a……..ra”
Lajek çinayanê xo dano a xo ra.
“beyntarê …. de”
Beyntarê ma de çîyêk çin bî.
Beyntarê ma de pird esto.
Beyntarê koyan de newalî estî.

“bi…….ya/bi…..a”
To bi koçike ya werdo.
Here bi cehşike ya remaya.
O bi pereyan a remayo.

“bi……..bê”
Ey bi sîleh bê xo, xo kişt.
Ti bi estor bê xo şîy dewe.
Şima bi çiman bê xo dî.
Mi teyr ede halên de pêgirewt”. (Munzur Çem kirmancca (zazaca) Gramer).

“Peyê…… ra” “bi…..ra”
Ez bi Roşanî ra şîya.
Dewijî bi înan ra şî dewe.
Ti bi kamcî ra wanena?

Wendekar peyê texteyî ra vejîya.
Kitab peyê defterî ra ginayo war.
To peyê Ehmedî ra qalî kerd.
Mi sere de qala taybetîya edatan kerdîbî. Nê taybetîyan ra yew tera zî eleqeyê zemîran û edatan o.

10- Eleqeyêko zaf muhîm mîyanê edat û zemîran û nameyan de esto. No eleqe dîyalekta kurmanckî de zî esto. Ma zanê ke kirmanckî de di beşî zemîrê kesî estî. Yew beş halê sadeyî deyo. (ez,ti,o,a,ma,şima,ê.) yew beş zî halê anteyî deyo.(mi,to,ey,aye,ma,şima,înan.)
Zaf edatî bi zemîrê grûba ante reyde ênê/yenê şixulnayîş. No qural kurmanckî de zî û kirmanckî de zî eynî yo.
Nimûne:
Peyedatê ke zemîran ra dima yenî, bi zemîrê kesî yê grûba dîyine şuxulîyenî.
Ez do ey ra vaja. Demo ameyox……
Ez to ra vana. Demo nikayin/demo hîra.
Mi, ey ra va. Demo vîyarteyo dîyar.
Mi ey ra vato. Demo vîyarteyo nedîyar.
a-Nê zemîrî pêro zî halê antî de yê.
b-Nê zemîrî pêro zî “zemîrê kesê dîyin ê nêrî yê.
Eke ma herinda nê zemîran de kesan binusî.
Ez do Ehmedî ra vaja.. Demo ameyox……
Ehmet do keye de bimano.
Ez Ehmedî ra vana Demo nikayin/demo hîra.
Mi Ehmedî ra vat Demo vîyarteyo nedîyar.
Mi Ehmedî ra vato demo vîyarteyo nedîyar)
Seke şima zî vînenî, “KÎPÊ XEBERAN” de karê transîtîfî de kesê nêrî ra dima edatê “ra”yî bêro, o keso nêrî ancîyeno.
Eke nê kesî makî bê:
Ez do Eyleme ra vaja. (demo ameyox)
Ez Eyleme ra vana.(Demo nikayin)
Mi Eyleme ra vat.(demo vîyarteyo dîyar)
Mi Eyleme ra vato.(demo vîyarteyo nedîyar)
Nê kesî makî yê la sey nameyê nêrîyan rewşa ante de bî zî înan ra dima suffîksî nênusîyê, halê sadeyî de yê.
Winî aseno ke kesê ke makî bê bi edatan reyde rewşa sadeyî de nusîyenê.
Eke nêrî bê bi edatan reyde wîna nusîyeno.
Bi veredatan reyde nuştişê çekuyanê nêrîyî
Dewe de nan ebe/bi dest werîyêne. (Dest halê sadeyî de nusîyo.)
Bê çakêt meveje teber. (çakêt nêrîyo halê sadeyî de nusîyo.)
Merdim pê lingan şono serê koyî.
Tayê bîyê har sey vergan zurrenê.
Pîyê mi ver bi Dîyarbekir şono.
Pîyê mi ro Çewlîg şono.
Zimbêlî ro to yenî. (to zemîrê kesê ante) zimbêlî ro Ehmed/Ehmedî yenî.

KURDÎZAR: ferhenga soranî – kurmancî: L

husein

Ev beşek ji ferhenga soranî-kurmancî ya Husein Muhammedî ye. Xetik (_) li jêr R tê maneya R-ya şidandî, li bin L î wateya L-ya qelew dide, li bin H tê maneya H-ya wek di peyva “heft” de (ح).

 

L l ل 

 

la al, alî, rex, hêl; cem, nik, bal, ba, dev; ber; neserekî, duyem; dor, derdor, dorber; pirt, par, pişk

~ birdin dan / birin aliyekî

~ çûn xwe vedan, xwe dan aliyekî, ji rê rabûn, veder bûn, rêya kesekî / tiştekî kirin

~ danan danîn / deynan aliyekî

~ dan dan alî, dan rexekî, ji ser rê rakirin, veder kirin, vedan

~ kirdin berê xwe dan

~ lê kirdin alîkarî kirin

~ tê kirdin pişta / guhê xwe danê, pûte pê nekirin, giringî nedanê

xo ~ dan xwe vedan, xwe dan aliyekî, veder bûn, ji ser rêya kesekî / tiştekî rabûn

lababet albabet, babeta duyemîn / neserekî

labar albar, tiştê li gel barê serekî tê barkirin

laberhem alberhem, berhema neserekî / duyemîn

labiraw dayî / birî aliyekî

lacang cênîk

lacîwerd lacîwerd, şînî zelal

laçû demkî, berdemî, dw. berdewam, herdemî

ladê derbajar, gund

ladêyî gundî, derbajarî

laencam albandor, alencam, bandora / encama neserekî / duyemîn

laf meth, pesn

~ û gezaf meth û pesn

lafaw lehî, lêhî, avrabûn

lagîr alîgir; piştevan

lagîrî alîgirî; piştevanî

lajig nezan, bêhay, bêaga

lajigî nezanî, bêhayî, bêagayî

lak kelex, term (t yê lawirên sekitî / mirî)

lakarî karê pirtdemî, karê ne bo temamî rojê (ango 8 saetan), karê neserekî / duyemîn

lakêş kêmkêş, kesa/ê carinan cigareyan dikêşe

lakêşe stêl, çargoşeya çik, rektangel

lakolan alkolan, kolana neserekî / duyemîn

lal lehl, yaqût (dirr û miceherek e)

lal lal, bêziman (kesa/ê nikare qet yan baş zimanê xwe bigerrîne û bipeyive)

lalanewe lava / dia / dua kirin, hêvî kirin, tika / rica kirin, xwestin

Read More »

KURDÎZAR: ferhenga soranî-kurmancî: P

 

Muhammed_08-09-01_001_väri-iso-682x1024

Ev beşek ji ferhenga soranî-kurmancî ya Husein Muhammed ye. Xetik (_) li jêr R tê maneya R-ya şidandî û li bin L î wateya L-ya qelew dide.

 

P, p  پ

 

 

 pa I 1) pê, pî, ling ) (pîvaneka dirêjahiyê) pî, qedem, fût 3) pêpik (yên tiştek xwe li ser digire) 4) gav, pêngav

pa II bn pak

pabend girêdayî, bendî, sinorkirî, hefsarkirî

pabûc xufik (hin pêlavên / solên nerm in bo nav malê, ne bo gerrîna li derê)

pacvan pacvan, pacvevan, wergêrr, terciman, kesa/ê pavce dike

pacve pacve, paçve, werger, tercume, veguhastina peyamekê ji zimanekî li zimanek dî bêyî ku naveroka bingehîn ya peyamê biguherre (t bi devkî, ne bi nivîskî)

pacvekiraw pacvekirî, tercimekirî, wergerrandî

pacvezan bn pacvan

pacwe bn pacve

paç tevir, kuling, qezme (alavek e bi destik e û serikê wî asin yan pola / pîla ye bo sistkirina axê û şkandina beran / keviran tê bikaranîn)

paçekole tevirk, tevir, tevirên biçûk

paçkar tevirkar, kesa/ê bi tevirî / teviran kar dike

paçkarî tevirkarî, karê bi teviran

paçe pêk, sim (piyên bizin û mihan): serûpê serûpêk, ser û piyên biraştî / kelandî / qelandî yên bizinan û / yan mihan

paçîn bn dapaçîn û helpaçîn

paçnaw bernav, paçnav, şanenav, navê hunermendî, pseudonîm

paçulke tevirk, tevirên biçûk

paçve bn pacve

paçwe bn pacve

padar livok, meşok, gerrok, seyar, pîdar, tişta digerre yan dikare li ser pêpikên / xirxalên / tekerên / tayreyên wê bêt gerrandin

padaşt xelat, padaşt, diyariya kesek ji ber biserketina xwe werdigire

padşa bn paşa

padişa bn paşa

page derazînk, derçik, şêmik, şîpane, astane, bilindgehka li ber deriyan / dergehan

pagire êşek werimînê / perçivînê ye ku navê wê yê dermannasî elephantiasis e

pagîr êşgirtî, êşewî; bela-bi-serî-hatî

paje belge, nîşane, delîl, govahî

pajne bn panî

pak paqij, bijûn, pak, pakij, xawên; sade, petî, puxte

            ~ le pak beraber, wekhev, ne ji hev kêmtir yan zêdetir

pakemî bn mandûyetî

pakepake bn petate

paket pakêt, paket

pakij bn pak

pakîze pakîze, paqij û bijûn, kesa/ê tiştên xwe pîs nake û li wan bisexbêr e; navek keçan e

pako:

            ~ dan 1) (giya) piçandin, birrîn 2) telaftin, nehêlan, nehiştin

Read More »

Hiyatus û rêgirtina li ber wê di dengnasiya kurdî de

husein

Husein Muhammed

Di zimannasiyê de mebest ji hiyatus yan hîatus (bi inglîzî hiatus ji latînî hiatus bi wateya “kelişte, derz, şeq, kend”) tê maneya peydabûna du vokalan li pey hev yek jê li dawiya û ya din jî li destpêka du kîteyên (heceyên, syllable) li pey hev. Bo nimûne:

  • bêav
  • bş
  • neavêjin, biavêjin, na-avêjin
  • xn, idia, saet
  • îdea, teo

Gelek caran tê idiakirin ku di kurdî de du vokal nakevin pey hev. Eger bikevin pey hev jî, konsonanta Y dikeve navbera wan û rê li peydabûna du vokalan li pey hev digire.

Lê wek ku nimûneyên me yên li jor diyar dikin, hiyatus bi rastî jî di kurdî de peyda dibe anku du vokal dikarin li pey hev peyda bibin. Lê dîsa jî idiaya ku dibêje du vokal di kurdî de nakevin pey hev jî ne bi temamî bêbingeh e.

Gelo sebebê vê dijhevî û paradoksê çi ye?

Ev vekolîn dê hewl bide hem peydabûna vokalên li pey hev bide nasîn û hem jî diyar bike ka çawa di kurdî de – wek di gelek zimanên din de jî – hewl tê dan ku rê li ber peydabûna hiyatusê were girtin?

Gelo çi vokal bi hev re peyda dibin û çi rê û rêbazên rêgirtina li ber wan hene? Gelo vokalên pey hev yan jî rêgirtina li wan zêdetir biserketî ye? Gelo ji bilî Y-ya navdar, çi dengên din di rêgirtina li ber hiyatusê de li kar in?

Read More »

PAŞDAÇEKÊN –E Û –Î

 

husein

Husein Muhammed

Yek ji mijarên rêzimana kurdî ku pir kêm li ser hatiye nivîsîn yan hema-hema qet nehatine vekolîn, paşdaçekên –e û –î ne. Kerem bikin em pêşî di çend nimûneyan de li wan binêrin û paşî her yekê ji wan şirove bikin:

  • ew hate malê, wan gote min, ez ê biçime bajarî
  • nîşanî min da, nêzîkî min bû, berî te hatin, ne dijî hev in.

Paşdaçekên –e û –î temamkerên hev in: -e li pey lêkeran tê bikaranîn, -î li dûv birrên din yên peyvan: navdêr, rengdêr, cînavan, hoker, daçek.

 

PAŞDAÇEKA -E

Pasdaçeka –E li gel hin peyvên liv û hereketê tê bikaranîn û maneya “ber bi filan tiştî/kesî ve” yan “bo, ji bo, jê re” dide:

  • hate malê (ber bi malê ve hat, heta malê hat)
  • gote min
  • hinek avê bidine wê (ji wê re, bo wê)

Tarîxiyen paşdaçeka –e hevreha pêşdaçeka ”bi” (tarîxiyen û di lehceyên din de “be, we, ve, -ev/-ef, -ew”) û paşdaçeka “ve” ye:

Bo nimûne:

  • kurmancî: bidine min, bidin bi min[1]
  • soranî: bîden be min

Bikaranîna paşdaçeka –e di kurmancî de ne zerûrî ye anku ew dikare bikeve:

  • hate malê = hat malê
  • bidine min = bidin min

Gelek caran paşdaçeka –e li gel herfa –e ya di paşgirên demên borî yên dûdar de têkil dibe yan dikeve ser hev:

  • dema borî ya sade: hatin, da > hatin(e) malê, da(ye) min
  • dema borî ya dûdar: hatine, daye > hatine malê, daye min

 

PAŞDAÇEKA -Î

Paşdaçeka –î dikare li pey navdêran, rengdêran, hokeran û daçekan were bikaranîn. Bo nimûne:

  • li peyv navdêran: bangî wan kir, êrişî me nekin, nîşanî wê da
  • li pey rengdêran: hat nêzîkî min, hûn dûrî wan in
  • li pey cînavan: hindî wan, (bi) qasî van
  • li pey hokeran: zêde du saetan
  • li pey daçeka: li dijî wan, tevî me (bi me re, li gel me)

Eger em nimûneyên li jor em bi hin awayên din bibêjin, em dikarin bibînin ku paşdaçeka –î cihê çendîn pêşdaçekên ji hev cuda digire:

  • bangî min kir = bang li min kir
  • hat nêzîkî min = li min nêzîk bû, ber bi min ve nêzîk bû
  • dûrî wan in = ji wan dûr in
  • zêdeyî du saetan = ji du saetan zêdetir
  • dijî wan = (soranî) dij be ewan

Hin caran li cihê –î, varyanta –ê tê bikaranîn:

  • bangê me kir, nêzîkê wan, zêdeyê bîst kesan, zidê wan

Anku –î carinan cihê daçeka “li”, hin caran cihê “ji”, geh-geh cihê “bi” (bi soranî “be”) digire û heta dikare cihê hin daçekên pêkhatî yan aloz yên wek “ber bi … ve” jî bigire.

Berevajî paşdaçeka “–e”, paşdaçeka “-î” di kurdî de axlebe zerûrî ye. Mirov nikare wê ji peyvê biavêje û hevokê wek berê bidomîne. Lê mirov dikare paşdaçeka “-î” bi hin pêşdaçekên wek “li, ji, bi…” li gor hevokê veguhêze. Alternatîva bikêrhatî li gor peyvên din diguhere. Bo nimûne:

  • bangî wî kir à bang li wî kir
  • dûrî wî ye à ji wî dûr e

Hin caran mirov hevokên wek “bang min kir” bibîne jî, bi piranî ew wek “bangî min kir” yan jî “bang li min kir” in.

Carinan paşdaçeka –î di heman demê de li gel pêşdaçekeke hevwate tê bikaranîn:

  • li dijî wan = dijî wan
  • li beramberî mala me = beramberî mala me

Mirov dikare bibêje ku bikaranîna awayê “li dijî wan” totolojî (tautology) anku dubarekirina ne hewce ye. Loma em dikarin awayê “dijî wan” pêşniyaz û tercîh bikin.

Paşdaçeka –î bi hin peyvan ve zeliqiye û peyvên ferhengîbûyî anku leksîkalîze jê çêkirine:

  • berî (ber+î – bidin ber soranî “ber le …” yan kurdiya başûrî “ber je, wer je”)
  • pêşî (pêş+î)
  • paşî (paş+î)

Ji aliyê etîmolojî ve çavkaniya paşdaçeka –î ne bi temamî zelal e. Ihtimalen ew ji pêşdaçeka “li” ye. Bo ketina vokala pêşîn bidin ber paşdaçeka –e ji “be” (bi). Ji xwe paşdaçeka –î bi piranî li cihê pêşdaçeka “li” tê bikaranîn jî.

Lê ji ber ku paşdaçeka –î gelek caran maneya “ji” û hin caran ya “bi” jî dide, mimkin e ku ev -î xwedî çend rehên etîmolojîk be anku hem “li” (tarîxiyen “le, ne”) bûbe “î” û hem jî bo nimûne “ji” (tarîxiyen “je, ej”).

________________________________________
TÊBÎNÎ

[1] Bi devokî herwiha bo nimûne: bidin-ev min, bidin-ef min, bidin-iv/bidin-if min.

Wateguherîn (beşa 3)

Bo beşên pêştir binêrin: beşa 1 û beşa 2

Bo hemû vekolîna li ser wateguherînê, binêrin: Wateguherîn 

HuseinHS

Husein Muhammed

 

SEBEBÊN ZIMANΠ

Di wateguherînê de mebest ji sebebên zimanî ew sebeb û ho û hokar in ku ji ber sîstema zimanî bi xwe wateguherînê peyda dikin. Mirov dikare sebebên zimanî di wateguherînê de wiha rêz bikin:

  • wekhevîtiya wateyê
  • berdewamiya wateyê
  • jêxistina beşên peyvan
  • jihevcudakirina hevwateyan

Kerem bikin em li jêr li her yekê ji van sebeban û çend nimûneyên ji wan binêrin.

 

WEKHEVÎTIYA WATEYAN

Yek ji sebebên serekî yên berfirehbûna wateyê wekheviya du yan çend tiştan e ku yek ji wan navê xwe dide yên din jî. Bo nimûne, peyva “ser” bi eslê xwe maneya “beşa jorîn ya leşê mirovan” dide. Lê ji ber wekhevî yan şibandinê, “ser” ew di gotinên wiha de jî li kar e:

  • Serê çiyayan biberf e.
  • Kitêb li ser maseyê ye.
  • Serê vê mehê (destpêka vê mehê)
  • Serekî/serikekî pîvazan/kelemiyan

Wekhevîtî û şibandin dikare bi çendîn awayên ji hev cuda be:

  • wekheviya şiklî: serekî/serikekî pîvazê, didanên/diranên mişarê/birrekê, gerdena şûşeyan/botlan, çavê rojê…
  • wekhevîtiya cihî: serê çiyayî (beşa jorîn ya çiyayî), serê mehê (heçku mirov ji serî dest pê bike û heta binî here), li ser maseyê/mêzeyê (li cihê jorîn yê maseyê/mêzeyê), li pişta xanî, li tenişta mala me, li kêleka dikanê…
  • wekhevîtiya erkî/karkirinê: destên/destikên biviran…
  • wekhevîtiya rengan: bo nimûne di hin zimanên ewropî de peyva “orange” hem tê maneya “pirteqal, narinc” û hem jî rengê “pirteqalî, narincî”. Di kurdî de jî navê hin rengan ji navê fêkiyan yan riwekên din tên çêkirin lê bi paşgira “-î, -yî”: “pirteqalî, qehweyî…”
  • wekhevîtiya aloz: wekhevîtî û şibandina bi çendîn awayên li jor. Bo nimûne, “piyên/pêpikên maseyan/mêzeyan” ku bi şikil, cih û erkên xwe wek hinekî dişibin piyên mirovan: beşa jêrîn in, şiklê wan wek lingan dirêj e û mase xwe li ser digirin wek ku mirov jî xwe li ser piyên/lingên xwe radigirin.

 

BERDEWAMIYA WATEYAN

Di wateguherînê de mebest ji berdewamiya wateyan (contiguity of meanings) ew e ku wateya du tiştan wisa têkilî hev e ku tiştek ji wan parçeyek ji tişta din e yan jî pê ve girêdayî yan jî li rex wê ye.

Ev berdewamî dikare bi çendîn awayan be. Bo nimûne:

  • madeyê ku tiştek jê hatiye çêkirin yan jî tê de heye dikare bibe navê wî tiştî: “agir” bi maneya “heste / çeqmaq” yan “sope, argûn, kuçk”
  • navê cihê ku lê hatiye çêkirin yan jê tê ye dikare bibe navê wî tiştî: “pirteqal / porteqal” ji navê welatê Portugalê, “Qesra Spî” bi maneya “hikûmeta Amerîkayê” yan “Hewlêr” bi wateya “hikûmeta Kurdistanê”, “hamburger” ku bi eslê xwe maneya “hamburgî, xelkê bajarê Hamburgê li Almanyayê” dide lê navê xwe daye hin sandwîçan
  • navê dahêner, keşaf û îcadkeran gelek caran dibe navê wan tiştan yan wan deveran: Kolumbiya (ji navê Kristofer Kolumbus), Amerîka (ji navê Amerigo Vespucci), wat (yekeya elektrîkê, ji navê endazyar James Watt), sandwîç (ji navê Lord Sandwich)
  • navê nivîskar yan danerê tiştekî dikare wek navê berhemên wî were bikaranîn: Ew ji Picasso hez dike (anku ji tabloyên wî), ew Shakespeare werdigerîne (anku berhemên wî)
  • navê tiştekî dikare wek navê naveroka wê were bikaranîn: “çaydank dikele” (mebest çaya tê de ye, ne ku çaydank bi xwe dikele).