Tesîra analojiyê li ser şiklê peyvan

Husein Muhammed

HuseinHS

Di zimannasiyê de, bi taybetî di dengnasiyê de, mebest ji analojiyê anku wekhevkirinê ew e ku hin peyvên bi maneya xwe yan jî karê xwe wek hev, nêzîkî hev dibin. Ev nêzîkbûna wan hin caran dijî qeyd û bendên giştî yên dengnasî ye. Anku eger mirov li gor qeyd û bendên giştî yên dengnasî biçe, hingê guherînên ku di wan çêbûne nikarin li gor rêbazên guherîna dengan bên şirovekirin yan jî li gor rêbazên dîroka dengan awarte û istisna ne.

 

Tesîra analojiyê li ser hejmaran

Yek ji peyvên di bin tesîra analojiyê de di kurdî de guheriyayî peyva heşt[1] (8) e. Rast e ku ew di lehceyên din jî yên kurdî de û di hin zimanên din jî yên îranî yên niha de “heşt” e. Bo nimûne, bi soranî û farisî jî ew peyv tam wek kurmancî “heşt” e. Lê di zimanên kevn yên îranî de û herwiha jî di piraniya zimanên din yên hindûewropî de di peyvê de H nîne.

ziman peyva bi maneya “heşt”
avestayî eşte-
osetî es-t
yexnobî est
sanskrîtî eşte-
peştûyî eti
latînî octo
almanî acht
inglîzî eight
swêdî åtta
yûnanî okto
ermenî ut

Wek ku tê dîtin, di van zimanan de H di peyva bi maneya ”8” de nîne. Lê gelo H ji kû li peyva kurdî û farisî ”heşt” peyda bû?

Read More »

COTDENGIYA Ç, K, P, T – JI KÛ Û KÛ VE?

husein

Husein Muhammed

Rewşa cotdengî ya dengên Ç, K, P û T yek ji taybetmendiyên kurmancî û zazakî ye ku wan hem ji zimanên cîran erebî, tirkî û farisî hem jî ji zaravayên din yên serekî yên kurdî anku ji soranî, başûrî[1] û hewramî cuda dike.

Dengên Ç û K di kurmancî û zazakî de bi du awayên ji hev cuda tên gotin û ev cudahiya wan fonemîk anku wateguhor e: eger mirov li cihê K-ya bipif (”req”, bi inglîzî ”aspirated”), K-ya bêpif (”nerm”, unaspirated) bibêje, maneya peyvê dikare biguhere:

  • ka (bi K-ya bêpif anku ”nerm”): giyayê hişk
  • ka (bi K-ya bipif anku ”req”): li kû ye, li çi cihî ye

Hem min û hem jî gelek kesên din jî berê jî bi berfirehî li ser cotdengiya dengên Ç, K, P û T nivîsiye. Li vê derê em ê behsa hebûna cotdengiya van dengan nekin lê tenê çend girêdanên wan bidin daku xwandevanên dilxwaz bikarin xwe bigihînin wan. Armanca vê nivîsara me pirsa sebeb û dîroka peydabûna vê cotdengiyê ye û herwiha pêşbînîkirina ayindeya cotdengiyê ye.

Read More »

THE ERGATIVE CONSTRUCTION IN KURDISH

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 4

Theodora Bynon

It is well known that during the course of their histories a number of Indo-European languages, all of them members of the Indo-Iranian branch of the family, developed an ergative construction. Thus, in certain tenses of the verb, their grammars came to treat in formally identical manner the subject of an intransitive verb and the logical object of a transitive verb, the agent (or logical subject) of this latter being given a different morphological marker.[1] Now although ergativity has been studied in a wide variety of languages as a synchronic phenomenon, the opportunities for examining it from a diachronic point of view are in the great majority of cases severely limited by lack of historical documentation. The Indo-Iranian languages, however, form a notable exception. These, thanks to the availability of texts from closely related languages covering a time-span of some three millennia, provide us with a chance to observe both the development of the construction and its subsequent decline. The present paper will do no more than attempt to trace a part of this process, namely the way in which the ergative construction has disappeared from a certain area of western Iranian. It bases its arguments upon the assumption that the geographical continuum of the Kurdish dialects, whose grammars exhibit the whole range of possibilities from fully ergative systems in the north to fully accusative systems in the south, reflects the successive stages of a diachronic process. This being granted, it should be possible by ordering the synchronic patterns of representative dialects from the northern, the central and the southern regions, to arrive at a picture of the historical sequence of events which has led to the loss of ergativity in the southern dialects and to isolate the mechanisms involved in their resultant restructuring. The wider problems of precisely how the construction arose historically and of why within the Indo-European family it appears to be confined to Indo-Iranian will not be dealt with here.[2]

The dialects of central Kurdistan can be divided at approximately the latitude of Mosul into a northern and a southern group, the line separating them following roughly the course of the Greater Zab, an eastern tributary of the river Tigris in Iraq. The northern group will be represented in our discussion by the dialects of Amadiye and Sinjar (Blau, 1975) and by a somewhat normalized variety of Kurmanji (Bedir Khan and Lescot, 1970), the southern dialects by Mukri (Mann, 1906-9) and Suleimaniye (MacKenzie, 1961). For the Suleimaniye sentences I am indebted to a native speaker of that dialect, Mr. W. O. Amin, who is at present working on a grammatical description of his language. In addition to the above, I have relied heavily for all the Iraqi dialects on the wealth of information contained in MacKenzie (1961)[3]. The transcriptions are in all cases those of my sources.

We shall first examine the relevant syntactic patterns in the northern dialects.[4] In these both the noun and the pronoun inflect for case. Apart from the vocative (which does not concern us here), there are two cases, the direct and the oblique, formally distinguished either by means of suffixes or, in the case of certain pronouns, by suppletive forms. Ergativity, as is also the case in those other Indo-Iranian languages which exhibit it, is confined to the so-called past tenses of the transitive verb. The past tenses comprise paradigms employing both simple and periphrastic constructions. The latter, which are formed by means of a participial form of the main verb and an auxiliary, will not be dealt with since they are irrelevant to the problems under discussion. The simple past tenses are derived by means of aspectual and modal prefixes from the past stem of the verb. The present tenses are derived in parallel fashion from the present stem, although they do not have an ergative construction. A simple verb form, whether present or past, consists of three elements: a prefix, a verb stem and a suffixed person-number marker (or ‘ ending ‘). The sets of person-number markers employed in the present and past tense paradigms differ formally only in the third person singular, the present tenses here having an overt marker, the past tenses zero. Thus, in Kurmanji:

Open and read as PDF file
Wek PDF veke û bixwîn

Read More »

”Ferhenga etîmolojiya kurdî” ya ”Keça Kurd”

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 4

KK

Ferhenga etîmolojiya kurdî navê ferhengokekê ye ku ji aliyê jineke bi bernavê Keça Kurd ve hatiye nivîsîn. Kitêb nêzîkî 300 rûpelî ye û sala 2014 di nav weşanên Nûbiharê de hatiye çapkirin.

Di kitêbê de texmînen 1000 peyv hene. Nivîskar ew kêm-zêde bi keyfî anku li gor dilê xwe bijartine û şirove kirine.

Danera ferhengokê adeten pêşî behsa cinsê anku zayenda rêzimanî ya peyvê dike, paşî gelek caran maneya peyvê şirove dike, hin caran nimûneyên di hevokan de dide û taliyê jî li gor zanîna xwe dibêje ka ew peyv ji kû hatiye anku etîmolojiya wê çi ye.

Mixabin ti hewleke cidî ya zanistî û zimannasî bo peydakirina etîmolojiya peyvan nehatiye dan. Ev kitêb ne ferhengeke etîmolojîk e lê ji serî heta binê ceribandineke zir-etîmolojîk e. Ji bilî peyvên bi zelalî pêkhatî wek “guhdarîkirin” (ku ji xwe her kes dizane ka ji çi pêk hatine û ne hewceyî ferhengên etîmolojî ye), hewlên peydakirina reh û rîşên peyvan pir kêm e.

Peyvên sade pir kêm tê de hatine vekolîn û etîmolojiya wan nehatiye peydakirin. Bo nimûne, peyvên wek ”ez” yan ”kirin” – û bi hezaran peyvên wisa ku ji peyvên bingehîn yên kurmancî ne – di vê ceribandinê de nayên dîtin. Çend etîmolojiyên peyvên nepêkhatî yên di ferhengê de heyî jî teqrîben 100 % bi nezanistî û xelet hatine şirovekirin.

Bo nimûne, peyva ”ageh” (agah) bi gotina wê ”etîmolog”ê ji ji ”a+guh” e ku qet ne rast e. Heta gelek ji peyvên pêkhatî jî xelet hatine şirovekirin. Wek mînak, peyva ”malxwê” bi gotina wê ji “mal+xwarin” e tevî ku ne hewce ye mirov etîmolog jî be bo ku bi hêsanî fehm bike ku ew ji ”mal+xweyî” (xwedî, xwedan, xudan) anku ”xweyiyê/xwediyê/xudanê malê” ye.

Carinan jî tenê mane û bikaranîna peyvê hatiye diyarkirin bêyî ku ti hewleke zanistî yan nezanistî jî bo diyarkirina etîmolojiya wê hatibe dan.

“Dr phil.” Husên Hebeş pêşgotineke pesinder ji kitêbê re nivîsiye ku tê de hem pesnê wê kitêbê û hem jî bi taybetî medhên ferhenga etîmolojî ya Cemal Nebez ya bi soranî Wişenamey Êtîmolojyay Zimanî Kurdî jî dide. Helbet Cemal Nebez hinekî ji ”Keça Kurd” zêdetir hewl daye ferhenga xwe wek berhemeke rast ya etîmolojî bide. Lê mixabin, ji bilî diyarkirina etîmolojiya hin peyvên ji zimanên ewropî, ferhenga Nebezî jî ji serî heta binî ceribandineke ji zanistiyê dûr e.

Cemal Nebez, berevajî rastiya ron, di ferhenga xwe de idia dike ku bo nimûne peyvên wek ”silav, welat, wijdan” ne ji erebî ”selam, wilayet, wicdan” in lê ”welat” bi ”war” ve, ”silav” bi ”salute” ya latînî ve û ”wijdan” jî bi ”wisdom” ya inglîzî ve girê dide bêyî ku ti bingehekî rastiyê ji van gotinan re hebe. Ev tenê çend nimûne ne, lê ceribandina Cemal Nebezî ji serî heta binî xwevedizîna ji rastiyan e û berhema wî bi nijadperistiyeke kurdî ya çavkorane û kerb û kîneke bêhempa ya beramber erebî û farisî dagirtî ye.

Husên Hebeş di pêşgotina xwe de pê ve diçe û rexne û tehnên neheq li berfirehtirîn û zanistîtirîn ferhenga etîmolojî ya zimanê kurdî ya çapkirî anku ferhenga R. L. Çabolov dike ji ber ku Çabolov peyvên ji erebî di ferhenga xwe de dane. Lê Çabolov ew peyv dane yên ku di kurdî hene û kurd bi kar tînin, ne yên ku li gor hin kesan “divê kurd van peyvan bi kar bînin/neînin, yan ev peyv kurdî ne û ev ne kurdî ne.”

Paradoksa ”Ferhenga Etîmolojiya Kurdî” ya Keça Kurd ew e ku bi nav ew ferhengeke etîmolojîk e lê hêjayiyên wê di rastiyê de hin tiştên din in: Ew ji alî jineke navsere ya kurd ve hatiye nivîsîn, wê maneya peyvan bi awayekî balkêş û rewan şirove kiriye, cins û zayenda peyvan diyar kiriye, gelek caran nimûne ji helbestên klasîk yan ji folklorê jê re anîne û heta gelek wêne jî pê ve kirine.

Hêjahiyeke din ya vê ferhengê beramberî pêşnimûneya wê anku ferhenga Nebezî ew e ku ev ferheng ne bi kerb û kîna dijî zimanên cîran hatiye nivîsîn. Herçi Nebez e, hewl daye ku peyvên bi zelalî ji erebî û farisî jî, wek peyvên bi eslê xwe kurdî şirove bike û heta idia dike ku ereb hatine û ew birine nav zimanê xwe. Berevajî hin zir-etîmologên din yên wek Cemal Nebez, Ramazan Çeper û Emeg Raman, Keça Kurd heta hin peyvan wek bi eslê xwe ji erebî yan tirkî qebûl dike jî. Bo nimûne, qebûl dike ku “alif” ji erebî û “quzilqurt” dikare ji tirkî be. Lê mixabin li beramberî “alif”a ji erebî, idia dike ku peyva kurdî “êm” e û hay jê nîne ku “êm” ji tirkî “yem” e (ji “yemek” anku “xwarin”).

Mirov dikare peyvên ferhengê û şiroveyên wê bi balkêşî bixwîne. Lê mixabin mirov nikare vê ceribandinê bi ti awayî wek hewldaneke cidî ya ronkirina etîmolojiya peyvên kurdî bihesibîne.

PEYVSAZÎ BI COTANDINÊ

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 4

Muhammed_08-09-01_001_väri-iso-682x1024

Husein Muhammed

Cotpeyv anku dvandva

Di peyvsaziyê de mebest ji cotpeyvan (cêwiyên siyamî, bînomiyal, dvanvda, bi inglîzî co-compound, Siamese twins, binomials, irreversible binomials, binomial pairs, bicolon, freezes, dvandva) du peyvên li pey hev rêzkirî ne ku bi hev re peyveke nû yan maneyeke nû çêdikin.

Em li jêr çend nimûneyan pêşkêş dikin. Bo ku were fehmkirin ku maneya wan bi rastî ne tenê herdu beşên hêmanî ne, em ê wan di kevanokan de li inglîzî jî wergerînin û diyar bikin ku di inglîzî ew herdu peyv bi hev ve maneya peyveke inglîzî didin:

  • deng (voice) + bas / behs (topic) à dengûbas (nûçe, xeber, news)
  • av (water) + hewa (air) à avûhewa (klîma, climate)
  • dê (mother) + bab/bav (father) à dêûbab, dêûbav (dayik û bab û/yan kesên din ên ku zarokan mezin dikin, parents)
  • xwişk (sister) + bira (brother) à xwişkûbira (hemû kesên ji eynî dêbavan, siblings)
  • ser (head) + çav (eye) à serûçav (rû, dêm, face)
  • dest (hand) + pê (foot) à destûpê (limbs)
  • jin (wife) + mêr (husband) à jinûmêr (kesên bi hev re zewicî, spouses)
  • xal (maternal uncle) + xwarza (one’s sister’s children) à xalûxwarza (hemû mirovên/xizmên ji aliyê dayikê ve, maternal relatives)
  • biçûk û mezin (hemû mirov, people of all ages)
  • bi şev û roj (24 saetan, herdem, bi berdewamî, bê navber, 24 hours, non-stop)
  • ji dil û can (bi cidî, bi temamî, bi her tiştê xwe ve, sincerely)
  • pîr û ciwan (kesên ji hemû temenan, people of all ages)
  • bûk û zava (herdu kesên ku daweta wan tê kirin, the wedding couple)
  • sor û zer (rengîn, colourful)
  • reşûspî (ne rengîn, black-and-white)
  • reşûşîn (şop û şûnên lêdanê/lêxistinê li ser leşî, bruise, contusion)[1]

Maneya cotpeyvê dikare ji herdu beşên xwe zêdetir an berfirehtir be:

  • serûçav (hemû rû: ne tenê ser û çav lê herwiha enî, birû, gep/alek, dev, lêv, erzînk…)

Hin caran jî cotpeyv maneyeke bi temamî ji beşên xwe cuda bidin:

  • dengûbas (nûçe, xeber, hewal)

Cotpeyvên kurdî (ne peyvên dubarekirî – li beşa li ser peyvsaziya bi dubarekirinê binêrin) adeten ji du peyvên serbixwe tên bikaranîn. Her yek ji wan peyvan dikare bi tenê jî di kurdî de were bikaranîn. Lê çend cotpeyv hene ku beşa wan a duyem adeten tenê li gel a yekem tê bikaranîn, bêyî wê di pratîkê de ne li kar e:

  • heval û hogir

Peyva ”heval” bêyî peyva ”hogir” jî tê bikaranîn lê ”hogir” adeten tenê wek beşek ji gotina ”heval û hogir” li kar e.

Read More »

Kanîzar, hejmara 4

 

Berg

Sernivîsar

Kanîzar dîsa bi naverokeke dagirtî li ber we ye

Vê carê jî kerem bikin hejmareke têr-naverok ya kovara zimanê kurdî Kanîzarê, xwandevanên delal. Di vê hejmarê de jî komeke nivîsarên giring yên zimannasên kurd û biyanî cih digirin.

Husein Muhammed di vê hejmarê de jî vekolîna xwe ya kûr û dûr li ser peyvsaziya kurdî didomîne. Vê carê ew behsa çar mijarên peyvsaziyê dike: : 1) peyvsazî bi cotandinê anku çêkirina cotpeyvan (bi inglîzî co-compounding), 2) peyvsazî bi lihevanîna dengî-wateyî anku wergirtina peyvên biyanî û eyarkirina wan li gor hêmanên xwemalî (phono-semantic matching), 3) peyvsazî bi paşvesaziyê anku çêkirina peyvên nû bi xistina beşek ji dawiya peyva heyî (back-formation), û 4) peyvsazî bi wergirtinê anku ”deynkirinê” ji zimanên din (borrowing).

Rizgar Behadur di vê hejmarê de jî mijareke di kurdî de nû bi kurdiya kirmaşanî dinivîse. Nivîsara wî ya vê carê li ser nexweşiya dijwariya xwandinê anku li ser dîsleksiyê ye.

Ev hejmar du nivîsarên zimannasî yên ji inglîzî wergerandî pêşkêş dike: Hesenê Qazî nivîsareke Peter Trudgill wergerandiye soranî û Dilyar Amûdî jî beşa li ser cihêrengiya zimanê çînên civakî ji kitêba George Yule kiriye kurmancî.

Nivîsara Emîr Hesenpûr ya li ser pirsgirêka zimanê resmî yê kurdî didome. Em wê paragraf bi paragraf bi soranî û kurmancî dixin xizmeta xwandevanên xwe.

Nivîsara vê carê ya bi inglîzî ji Theodora Bynon e û li ser ergatîviyê di zimanê kurdî de ye. Berevajî gelek zimannasên din, Bynonê ne tenê lehceyeke kurdî bijartiye lê li ser ergatîviyê hem di kurmancî û hem jî di soranî de radiweste.

Vê carê em du kitêban (yeke kevn û yeke nû) yên li ser zimanê kurdî didin nasîn. Rêzimana kurdî ya bi fransî ya Paul Beidar sala 1926 hatiye nivîsîn, “ferhenga etîmolojiya kurdî” ya jineke bi bernavê Keça Kurd sala 2014 hatiye çapkirin.

Ji niha pê ve bo hêsankirina têgihiştina berhemên zimannasî û rêzimanî, em ê ferhengokeke zimannasî ya inglîzî kurdî jî bi her hejmarê re biweşînin. Ferhengok dê her carê li gor pêwîstiyan were berfirehkirin bi armanca ku rojekê bibe ferhengeke berfireh ya zimannasî.

Kerem bikin Kanîzara xwe bixwînin û ji bîr nekin ku jê re binivîsin.

 

Naverok

Sernivîsar: Kanîzar dîsa bi naverokeke dagirtî li ber we ye
Husein Muhammed: Peyvsazî di zimanê kurdî de -4-
Rizgar Behadur: Xuenînçeftî (dyslexia)
George Yule: Cihêrengiya civakî (ji inglîzî: Dilyar Amûdî)
Paul Beidar: Rêzimana kurdî bi fransî
Peter Trudgill: Ziman û mirovayetî (ji inglîzî: Hesen Qazî)
Erkên herfekê di kurdî de: Î
Theodora Bynon: Ergative Construction in Kurdish
Keça Kurd: Ferhenga Etîmolojiya Kurdî
Emîr Hesenpûr: Kêşey zimanî fermîy kurdî -2-
Ferhengoka zimannasiyê
Kurterêbera rastnivîsînê

 

Rêzimanîbûn – peydabûna teşeyên rêzimanî

Husein Muhammed

husein

Rêzimanîbûn (gramatîkalîzasyon, bi inglîzî grammaticalization) di zimannasiyê de navê wê diyardeyê ye ku tê de peyvên binaverok (navdêr û lêker) dibin pirtik yan peyvikên rêzimanî (wek daçek, pirtik, peyvikên demî yan pasîviyê…)

Bo nimûne, peyvika ”dê” wek nîşana dema bê di hevoka ”tu dê çi bikî” de bi eslê xwe ji lêkera ”divê” kurt bûye. ”Divê” bi xwe peyveke watedar û naverokdar e lê ”dê” ya di hevoka me de bi tenê bêwate û bênaverok e. Bi heman awayî peyva inglîzî ”will” berê maneya ”divê, dixwaze” dida lê niha wek peyvika çêkirina dema bê tê bikaranîn. Wek ”divê” ya kurdî – ku kurt bûye û pêşî li gor devokan bûye ”dê, vê, wê” û dawiyê bûye ”ê” jî (wek ”tu ê çi bikî) – wisa ”will” ya inglîzî jî di axiftinê de dibe ”’ll”: ”I will go” (Ez dê biçim) > ”I’ll go” (Ez ê biçim).

Lêkera ”bûn”ê xwedî naverok e: ew hebûnê, mewcûdiyê, peydatiyê, jiyanê, îmkanê û hwd. diyar dike. Ew û formên wê yên çemandî wek peyveke serbixwe li kar in. Bo nimûne, ”ew mamosta bû, ez kurd im”. Lê di heman demê de lêkera ”bûn”ê bûye rêzimanî jî û wek pirtikekê demî yan kesî li kar e:

  • ew çû-bû
  • ez hat-im

Read More »