Kovara Kanîzar, hejmar 11

Hejmar11a

 

Vekin û bixwîn!

 

Sernivîsar

Bi berhemên nû û yên kevnar

Kerem bikin dîsa hejmareke nû ji kovara zimanê kurdî Kanîzarê, xwandevanên hêja. Di vê hejmarê de em  çendîn berhemên nû û çend vekolînên li ser zimanê kurdî bi kurmancî, soranî, zazakî û inglîzî  pêşkêşî we yên hêja dikin.

Di vê hejmarê de em dest bi belavkirina vekolîna Husein Muhammedî ya li ser rengdêrên (sifet, adjective) kurdî û bikaranîna wan dikin. Ev  vekolîn dê di hejmarên bên de jî berdewam be. Nivîsarên wî yên din di hejmarê de li ser cinsê rêzimanî (mê û nêr) û tesîra lerzê li ser guherîna dengan in.

Rêzevekolîna me ya din ji Deham Ebdulfettah e û  xebata wî ya dûr û dirêj ya li ser lêkerên (fiil, verb) kurdî ye. Ev vekolîn jî dê di hejmarên bên de jî bidome.

Vekolîna me ya dirêj ya bi zazakî nivîsara Seîd Verojî ya li ser berhevdan anku miqayesekirina zimannasî ya  navbera kurmancî û zazakî ye.

Bi soranî Cemal Nebez li ser ”birakujiya zimanî” anku neheqîkirina li lehceyên din yên kurdî dinivîse. Nivîsara din ya bi soranî derbarê guherîn û ketina dengan di kurdiya kirmaşanî de ye û ji kekê me yê hêja Elî Şahmuhemmedî ye.

Bi inglîzî Mehmet Şerif Derince û Ergin Opengin agahiyên bingehîn li ser kurdî (bi taybetî kurmancî) pêşkêş dikin û berhemên giring bo hînbûna kurmancî û vekolînên zimanê kurdî rêz dikin.

Di vê hejmarê de jî em du kitêban – yeke nû û yeke kevn – didin nasîn. Yek jê Ferhenga Zaravên Teknîkî ya bi kurdî – tirkî – inglîzî ye. Ya din jî ferhengokeke kurdî ya ji sala 1884 e. Em van herdu berheman bi temamî belav dikin û dixin xizmeta xwandevanên xwe û vekolînên li ser zimanê kurdî.

Kerem bikin kovara xwe bixwînin û bo me binivîsin:

kovarakanizar@gmail.com

 

NAVEROK

Sernivîsar
Bi berhemên nû û kevnar, r. 2

Husein Muhammed
Rengdêr û bikaranîna wan, r. 3

Ferhenga zaravên teknîkî
bi kurdî – tirkî – inglîzî, r. 18

Elî Şahmuhemmedî
Gorrîn û qirtandin le zarawey kurdîy kirmaşanî, r. 20

Seîd Veroj
Vacêkerdena zazakî û kurmancî, r. 23

Nasandin
Ferhengeke kurdî ji sala 1884, r. 51

Ziman û cins
Cinsê rêzimanî, r. 53

Cemal Nebez
Birakujîy zimanî, r. 64

Deham Ebdulfettah
Lêker di zimanê kurdî de, r. 72

Tesîra lerzê
li ser guherîna dengan, r. 124

Mehmet Şerif Derince & Ergin Opengin
Background information on Kurdish, r. 131

Zarname
Ferhengoka zimannasî, r. 144

Em wiha dinivîsin
Kurterêbera rastnivîsînê, r. 162

Vekin û bixwîn!

 

 

Advertisements

Kanîzar, hejmar 10

kanizar10

 

Vekin û bixwînin!

 

Sernivîsar

Kanîzar nahêle kurdî sêwî bimîne!

Dîsa kerem bikin hejmareke têr û tijî ya kovara zimanê kurdî Kanîzarê, xwandevanên hêja. Vê carê jî em kovareke 200-rûpelî ya bi vekolîn û nivîsên li ser zimanê kurdî bi kurmancî, soranî, zazakî û inglîzî pêşkêşî we yên hêja dikin.

Di vê hejmarê de Husein Muhammed vekolîna xwe ya li ser hejmarnavan di zimanê kurdî de dîsa bi 50 rûpelan didomîne. Di herdu hejmarên pêştir de ew bi berfirehî li ser çêbûn û çêkirina navên hejmaran di kurdî de rawestiyaye. Vê carê ew bikaranîna hejmaran di zimanê kurdî de vedikole: çemandina/tewandina wan, ravekirina wan, cinsê wan (gelo hejmaran ti cinsê rêzimanî yê sabit heye yan na).

Umîd Demirhan ferhengokeke 600 nifir û nifrînên kurdî raberî me dike. Nûdem Hezex bi berfirehî cudahiyên bikaranîna peyvika girêder ”ku” di edebiyata kevnar û ya nûjen de vedikole.

Nivîsarên me yên din yên bi kurmancî bo nimûne li ser navnasiyê, dîftongan û alfabeyên kurdî ne.

Bi soranî em nivîsareke li ser çawaniya mirina zimanan ya profesor David Crystal bi wergera ji inglîzî ya Hesenê Qazî pêşkêş dikin. Berhema din ya bi soranî hevpeyivîneke li ser pirzimanîtiyê ye ku Şiyaweş Goderzî li gel Hesenê Qazî kiriye. Kanîzar herdu nivîsaran bi alfabeya kurdî-latînî belav dike.

Bi zazakî em nivîsareke dirêj ya Seîd Verojî li ser ziman û lehceyên kurdî diyarî xwandevanên xwe dikin.

Bi inglîzî vekolîna me ya serekî ji zimannasê polonî Marcin Rzepkin e ku mijara wê wergerandina Incîlê (Mizgînê, Peymana Nû) ji aliyê Nadir Osmaniyan ve li kurmancî bi alfabeya krîlî ye. Rzepkin heta niha gelek vekolînên din jî li ser zimanê kurdî û dîroka zimannasiya kurdî nivîsîne ku em ê hinek ji wan di hejmarên Kanîzarê yên bên de jî belav bikin.

Nivîsara din ya bi inglîzî ji kesekî katalanî yê bi bernavê Xarlatà ye û li ser berhevdana rewşa sosyolîngwîstîkî (zimannasiya civakî) ya zimanê katalanî li Spanyayê û zimanê kurdî (bi taybetî li Başûrê Kurdistanê) ye.

Di vê hejmarê de jî em dîsa du kitêbên li ser zimanê kurdî didin nasîn. Yek jê kitêba E. B. Soane ”Rêzimana zimanê kurmancî anku kurdî” ye ku sala 1913 bi inglîzî hatiye çapkirin. Pirtûka din jî teza doktorayî ya Orhan Varol e ku sala 2014 bi tirkî amade bûye û li ser tesîra tirkî li ser kurdiya devkî ye. Ev van herdu kitêban ne tenê dinasînin lê wan herduyan bi tevahî ve diweşînin û dixin ber xizmeta kurdînas û kurdiyaran.

Bo hêsankirina têgihiştina nivîsên zimanî û zimannasî, em li dawiya kovarê herwiha ferhengoka xwe ya zimannasî an Zarnameyê jî belav dikin.

 

Naveroka hejmara 10

Sernivîsar

Kanîzar nahêle kurdî sêwî bimîne, r. 3

Husein Muhammed

Bikaranîna hejmaran, r. 5

B. Soane

Rêzimana zimanê kurmancî, r. 49

Nûdem Hezex

Peyvika ”ku”, r. 52

Orhan Varol

Têkilkirina kurdî û tirkî, r. 84

David Crystal

Ziman çon demirin?, r. 86

Alfabe

Ev ziman ne bêalfabe ye, r. 94

Umîd Demîrhan

Ferhengoka nifiran, r. 97

Seîd Veroj

Ziwan û diyalektê kurdî, r. 116

Navnasî

Navên kurdî çi û çawan in? r. 139

Siyaweş Goderzî

Firezimanî le Kurdistan, r. 151

Dengnasî

Dîftong, r. 163

Watenasî

Hevalên derewîn, r. 175

Marcin Rzepkin

Bible Translation into Kurdish, r. 180

Kurdish and Catalan

A socio-linguistic comparison, r. 189

Zarname

Ferhengoka zimannasiyê, r. 196

Çawa binivîsim?

Kurterêbera rastnivîsînê, r. 214

 

Vekin û bixwînin!

Kurdkîya reben rut mekerê

Bi kurmancî

______________________

nuştox: Husein Muhammed
çarnayox: Mahîr Dogan

 

”Êvar e, cîhan sar e, werin em biçin malê” (Şan o, cîhan serd o, bêrê ma şorîme keye). No vate xêzefilmêko ke seba domanan ameyo amade kerdene, ey ra yo. Merdim çekuya “dinya” kurdkî de bi zaf manayan xebitneno. Nînan ra yew zî manaya “hewa”yî dana: “Dinya serd a = Hewa serd o”.

La seba ke çekuya “dinya” bi eslê xo erebkî ya û tirkî de zî sey “dinya” yena xebitnayene, xeylê kurdan na xo rê heram kerda. Weriştî kewtî çekuya “cîhan“ dima ke dapîr û bapîranê kurdan caran nêxebitnayêne. Çend nîşanê naye estê ke “cîhan” çekuyêka kurdkî nîya, la a zî demo peyên farsikî ra ameya girewtene.

  1. Ma dapîra kamî “cîhan” xebitnayêne yan zî xo çekuya “dinya” ra pawitêne? Hezar serran ra zêde yo ke çekuya “dinya” ziwanê ma de cayê xo girewto û qet yew kurdkîzano “sade” zî çin o ke ney fehm nêkero.
  2. Girîngîya xo zî het a, çekuya “cîhan”î qet îdyomanê kurmanckî de çin a. Merdim (bi kurmanckî) vano “dîn û dinya”, “dinya û axret”, “li darê dinyayê”, ”dinyaya derewîn”, ”dûlika dinyayê”… La merdim besenêkeno nê vateyan pê çekuya “cîhan”î ya farismanckî bivurno, nêke merdim do nê îdyomanê qalibgirewteyan seqet bikero. No kî dîyar keno keno çekuya “cîhan”î kurmanckî (yan heme kurdkî) de newe fariskî ra ameya girewtene.
  3. Vengê “-îh-“ kurmanckî de xerîb o. Merdim eşkeno binuso “bî, cî, sî, rî” yan zî “bih, cih, sih, rih”, la nuştişê bi hewaya “bîh, cîh, sîh, rîh” teberê vengnasîya kurmanckî der o. La ancîya çekuya “cîhan”î bi “-îh-“ a.

Ziwanê kurdkî hetê xeylê hetan ra yeno xeripnayene. Verê cû, heme zext û zoran ra oyo tewr girs yasaxê xebitnayîşê ziwanê kurdkî bî: qedexeyê ziwanê kurdkî hetê dewletanê îşxalkeran ra. No astengkerdiş zî hê dewam keno, la hêdî-hêdî beno sistêr. Nika belaya ke ney ra zî girs a, balnedarî û bêeleqedarîya kurdan bi xo ya: kurdî xo xo de bi kurdkî qisey nêkenê, nêwanenê û nênusenê.

Read More »

GRAMERÊ ZAZAKÎ DE NEGATÎFÎYE

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 7

______________________

Özlem Kılıç

Na xebate de gramerê zazakî de sîstemê negatîfîye, şekilê negatîfbîyayîşî û cigêrayişê viraştişê ey armanc keno. Şima zî zanê ke nêgatîfîye katêgorîyêkê gramerî yo gerdûnkî yo, sîstemê nêgatîfîye goreyê viraştişê her zimanî esto. Na rewşe esas gênî û sîstemê nêgatîfîye yê zazakî zî esto û no tevger ra xebate de nêgatîfîye ke gramerê zazakî de ca gênî hem hetê viraştişî ra hem zî hetê manaye ra girewtê dest û etud kerdê.

Xebat bi qismo şîyayiş û peynîye ra wet hîrê qisman ra yena raste. Qismo şîyayiş de ziwannasî, babetê nêgatîfîye û gramerê zazakî girewto dest. Qismo yewin de nêgatîfîyê ke zazakî name, sifet, karan de yê hem hetê viraştişî hem zî hetê manaye re etud kerdê. Eynî qismo de zazakî de şinasnayişê raweyanê xebere û waştişî virazîyayê, raweyê ke babeta vateyî de negatîfî bi wasitaya karan raweyanê demî û şertan ancîyayê û heme raweyî bi halê tabloyan de etud bî.

Qismo diyîn de zazakî de tewirê cumleyan tesnîf kerdê, nêgatîfîyê ke tewiranê cumleyan de cumleyê ke cuya rojane de şuxulîyenê nimûne kerdê.

Qismo hîreyin yê xebate de zazakî de nêgatîfîyê ke duayan de, zewtan de, vateyê verênan de û îdyoman de yê hem hetê viraştişî ra û hem zî hetê manaye ra etud bî û zazakî de nêgatîfîyê ke duayan de, duayan de, zewtan de, vateyê verênan de û îdyoman de bi xebate ardê raste. Necîte yê xebate de daneyê ke tez de resayê înan, ca dayo înan.

 

Vekin û bixwînin:

https://zimannas.files.wordpress.com/2016/07/c3b6zlem-kilic3a7-1.pdf

Kanîzar, hejmar 7

Zinar

Sernivîsar

Bi hemû rengên zimanê me

Kanîzar kovara zimanê kurdî ye. Gava ku em dibêjin ”zimanê kurdî”, mebesta me hemû rengên kurdî ne: kurmancî, soranî, zazakî, hewramî…

Wek hejmarên berê, ev hejmar jî bi vekolînên bi çend zarên kurdî dagirtî ye. Vê carê nivîsar bi kurmancî, soranî û zazakî hene. Ev sinordariya bi sê lehceyan jî ne merema me ye lê vê carê tenê bi van zaravayan berhem bo weşanê gihiştine me.

Di vê hejmarê de Husein Muhammed vekolîna xwe ya li ser cînavan bi 55 rûpelên din jî bi kurmancî didomîne. Ew di nivîsara xwe ya din ya vê hejmarê de bi berfirehî li ser paşgirên kesî yên lêkeran û dîroka wan dinivîse.

Ev hejmar du nivîsarên bi soranî pêşkêş dike. Hesen Qazî vê carê jî nivîsareke profesor Peter Trudgill li soranî wergerandiye û li ser têkiliyên navbera zimanî û çînên cuda-cuda yên civakî de ye. Kanîzar nivîsarê bi alfabeya kurdî-latînî belav dike. Nivîsara din ya bi soranî ji Ednan Ehmed e û derbarê temamker û berkara neyekser e. Em wê bi alfabeya kurdî-erebî diweşînin.

Vekolîna berfireh ya vê carê ya bi zazakî teza masterê ya Özlem Kılıç ya li ser neyînîtî (negatîvî) di zazakî de ye ku em bi temamî wek pêvek bi vê hejmarê ve belav dikin.

Mesûd Serfiraz vekolînek li ser yek ji kovarên pêşîn ên kurdî, Hetawî Kurd kiriye û naveroka wê bi berfirehî dide nasîn. Dr. Amr Taher Ahmed di hevpeyivîneke xwe de li gel Mem Wêranî li ser wê qenaetê ku divê mirov li şûna zimanê kurdî behsa zimanên kurdî bike.

Wek di hejmarên berê de jî, vê carê jî em du kitêbên li ser zimanê kurdî didin nasîn. Kitêba nû ferhenga hiqûqî ya Hüseyin Özdemir e. Kitêba kevn jî rêzimanname û ferhengoka Kurmanciya Behdînan ya R. F. Jardine e.

Di vê hejmarê de jî em cih didin ku vekolînên bi inglîzî yên li ser zimanê kurdî. Songül Gündoğdu

li ser lêkerên pêkhatî yên navdêr-lêker dinivîse. Nivîsara din jî ji Joyce Blau ye û derbarê dîroka vekolînên li ser zimanê kurdî ye.

Li dawiya vê hejmarê Zarname anku ferhengoka zimannasî dîsa hinekî berfirehkirîtir tê belavkirin. Herwiha kurterêbera rastnivîsînê jî di vê hejmarê de jî cihê xwe digire.

Kerem bikin Kanîzara xwe bixwînin û bo binivîsin!

 

NAVEROKA HEJMAR 7

Sernivîsar
Bi hemû rengên zimanê me, r. 2 

Husein Muhammed
Cînavên kurdî (beşa 2) r. 3 – 58

Nasandin
”Ferhenga Hiqûqî” ya Hüseyin Özdemir, r. 59 – 61

Peter Trudgill (w: Hesen Qazî)
Ziman û çînî komelayetî 62 – 77

Nirxandinek li ser rewşa zimanê kurdî
”Kurdistan dibe erebîziman”, r. 78 – 80

Rêzimaneke kurdî ya 90-salî
”Kurmanciya Behdînan” ya R. F. Jardine, r. 81 – 83

Özlem Kılıç
Zazakî de negatîfîye, r. 84 (hemû teza masterê wek pêvek)

Mesûd Serfiraz
Kovara Hetawî Kurd, r. 85 – 98

Peyvnasî
Pere/pare yan dirav, meydan an qad, zengîn an dewlemend…?, r. 99 – 100

Hevpeyivîn
Li gel Dr. Amr Tahir Ehmed li ser ”zimanên kurdan”, r. 101 – 115

Rêziman
Paşgirên kesî yên lêkeran û dîroka wan, r. 116 – 134

Ednan Ehmed
Tewawkerî yarîde yaxud berkarî narastewxo? r. 135 – 142

Songül Gündoğdu
Noun-Verb Complex Predicates In Kurmanji Kurdish, p. 143 – 172

Joyce Blau
History of Kurdish Stuedies, p. 173 – 183

Zarname
Ferhengoka zimannasiyê kurdî-inglîzî r. 184 – 203

Kanîzar çawa dinivîse?
Kurterêbera rastnivîsînê, r. 204

 

 

Ferhengnasiye û ferhengnasiya M. Malmisanijî

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 6

 

Ehmed Kirkan

ferhengê-malmîsanijî

Ferheng, qalî vatene û qisey kerdene îfade keno.[1] Ferheng eslê xo de pehlevkî yo û yeno manaya kultur, luxat, perwerde, îlim, aqil ûsn.[2] Xusûsen na çekuye ziwanê arîyan de (Fariskî, Kurdî) kitabo ke çekuye tede kom benî îfade kena.[3] Ferhengî heme çekuyanê ziwanêk yan zî heme çekuyê ke dewrêkê ziwanî de ameyê şuxulnayene gênê xo mî- yan. Ferheng goreyê rêza alfabeyi çekuyan rêzkeno û manayê çekuyan, yan ziwanê ferhengî de (ziwano ke ferheng hadre bîyo) yan zî ziwanêko xerîb de, dano. Ferheng, xezîneya çekuyan goreyê cîya-cîya fikran tesnîf keno û eseran vejeno meydan.[4] Na çekuye cîya-cîya ziwanan de cîyacîya manayan û çekuyana îfade bena. Ferhengnasîye zî îlmê ferhengî îfade kena yan zî merdimo ke îlmê ferhengî goreyê qaydeyanê îlmîyan keno, îfade kena. Ferheng û ferhengnasîye heme ziwananê dinyayî de cayêno muhîm gênê.

Read More »

Kurmancî, soranî, zazakî… ziwan yan dîyalekte?

JI: Kovara Kanîzar, hejmar 5

_______________________

Nuştox: Husein Muhammed[1]

Açarnayox: Hasan Aslan

alakurdi

Tirêm kurdî ziwanêk a yan zî çend ziwan ê? Tirêm kurmancî, soranî, hewramî, zazakî… heme dîyalektê eynî ziwanî yê yan zî çend ziwanê eynî malbat ê?

Tirêm kurdîya ke bi elifbêya latînî nusîyena bi kurdîya ke bi elifbêya erebî nusîyena ya yan zî bi kurdîya ke bi elifbêya krîlî nusîyayêne ya eynî ziwan ê yan zî çend ziwanê pê ra cîya yê?

Tirêm çi şertan gore merdim vano ke di awayê ziwanî eynî ziwan ê (mîsal kurmancî û soranî) la di awayê bînî ziwanê pê ra cîya yê (mîsal soranî û farisî)?

Tirêm sebeb û faktorê hesibnayîşê di awayanê ziwanî sey di ziwanê xoserî yan zî sey di dîyalektê eynî ziwanî çi yê? Tirêm merdim şeno bi qeyd û bendanê ziwannasî nê tesnîfkerdişî bikero yan zî tirêm tay şert û mercê muhîmêrî estê?

Read More »

EDAT ZAZAKÎ DE

Nivîskar???

Hetanî ewro, hem kurmanckî de hem kirdkî de edatan ser o xebatêka bi taybetî nêvirazîya ya. “Grûba Xebate ya Vateyî” edatan ser o xebatêk viraşta û kitabê rastnuşê xo de na xebata edatan neşir kerda.
La çîyêko ez wazena vajî edatan ser o yew tehlîl/analîzêko xorîn nêvirazîyo. Hem nê rastnuşî de hem zî gramerê ke hetanî nika ameyê nuştişî de edatê eslî ameyê motiş.
Na kêmanîya xebata edatan tena kirmanckî de ney, kurmanckî de zî esta. Xebata Mîr Celadet Bedirxanî û yê Roger Lescotî de zî edatî bi heme awayê xo îzeh nêbenî.
Mi zî zafane “Rastnuştişê Kirmanckî” yê ke “Grûba Xebate ya Vateyî” amade kerde ra îstîfade kerdo. Û seba ke lokalî/mehelî ra dûrîyê û seba ke xebata standartîzasîyonî xo rê esas girewtê, mi reyna “Kirmancca/Zazaca dîl derslerî yê Denîz Gunduzî û Kitaba Munzur Çemî “Kirmancca (Zazaca) Gramer ra îstîfade kerdo.
Mi zî sey nê xebatan kerdo û ez çarçewayêka tenge de edatê eslî ser o vınderta. Ez do înan pêşkêşê munaqeşeyanê şima bikerî.

Edat bi eslê xo, çekuyêka erebkî ya. Kurmanckî de tera vanê “Daçek”. Tirkî de zî tera vanê “Îlgeç”. Franskî û îngilîzkî de zî tera vanê “preposition”.

Heme ziwanan de û kirmanckî/zazaki de hetê wezîfeyî ra çekuyî benê di beşî. Beşêk tera bi sereyê xo wayîrê mana yê. Sey: kera, dare, kitab, bê, şo, biwere. Seke şima zî vînenê manaya nê çekuyan esta.

Beşêk tera çeku estî ke bi sereyê xo manaya înan çin a. Sey: ra, de, hetanî, bi, bê, ro, rê, ser o, pê, di, û, ûsb…

Bi tarîfêko bîn heme ziwanan de manaya çekuyanê name û karan esta. Seke mi cor de zî sey nimûne nîşan dabî . Û heme ziwanan de tayê çekuyî estî ke manaya xo çin a. Nê çekuyê bêmana her çiqas ke manaya xo çin bo zî, cumle de, ziwanî rê xizmetêko zaf pîl kenî. Mana danê çekuyan, eleqeyê çekuyan virazenê, ca û demê înan ramojnenê. Kirmanckî de nê çekuyan ra vanê edat.

Bêguman bê edatan tayê çekuyê bînî zî estî ke manaya xo çin a. Sey manaya bestoxan û sey manaya tayê înterjeksîyonan. Hetanî ke tayê ziwanzanê tirkan estî ke hemîne ra vanê edat. Edatê esilî, edatê bestoxî, edatê înterjeksîyonî.

Edatî ruhê ziwanan ê. Ziwanêk de edatî çend zafî bê o ziwan hende ganî yo. Edatî dewlemendîya ziwanî yê.

Kirmanckî de edatî zî wayîrê wazîfeyan ê. Eslê xo de bi sereyê xo manaya edatan çin a. Edatî cumle de wezîfedar ê, wayîrê wezîfeyan ê.

Nimûne:
Ez keye ra yena.

Na cumle de çar çekuyî estî. Nê çekuyan ra manaya çekuya “ra” yî çin a. Labelê na cumle de “ra” manaya “cayêko tera ameyo vejîyayîş girewta yan zî a mana dana”. Hem zî mîyanê ameyîş û keyeyî de yew mana ronaya, yew mana viraşta. Manaya cayêko ke ez tera vejîyaya dana. Yanî ca nawnena. Manaya “den” î yê tirkî girewta.

Taybetîyê edetan
1- Kirmanckî de tena bi sereyê xo manaya edatan çin a. Ancax edatî cumleyan de mana gênê û mana dana çekuyanê bînan.
2-Ziwan yanî qalkerdiş bi nê edatan yeno fehmkerdiş.
3-Edatî seba ke mabênê çekuyan de yew eleqe nanê ro, çekuyê wezîfedar ê. Seba ke edatî mîyanê çekuyan de eleqe nanê ro, înan ra “çekuyê hetkarî/ardimkerdoxî” zî vajîyeno.
Mi bi koçike werd. Na cumle de edatê “bi”yî werdişê kesî û werdî virazeno. Eleqeya werdişî virazeno.
4-Edatî gama ke zereyê cumleyan ra bêrê vetişî manaya a cumleye yan vurîyena yan manaya cumleyî xerepîyena yan zî cumle bena bê mana.
Nimûne:
Ez bi koçike werd/î wena. Eke ma na cumle de edatê “bi”yî vejî, cumle bena “Ez Koçike Werdî Wena”.
Ez bi huye erd kenena. Eke edatê “bi”yî vejîyo, cumle bena “Ez huye erd kenena”.
Mi lajê Ehmedî ra va: Eke edatê “ra” vejîyo cumle bena “Mi lajê ehmedî va”.
5-Edati ge-ge benê preverb (verkar) û bi karan reyde şuxulîyenî. Nimûne:
Pêgirewtene/girewtêne pê. Yakalamak.
Rakewtene/kewtene ra : yatmak
Rokerdene/kerdene ro: dökmek
Dekerdene/kerdene de:doldurmak
Derutene rutene de: temîzlemek
Baldarî: seke şima cor de vînenî edatê ke bîyê preverb eke bêrê verê karan, bi karan beste nusîyenê. Eke nêbî preverb û karan ra dima bêrê karan ra cîya nusîyenê.
6-Kirmanckî de edati çekuyanê bînan ra ciya nusîyênê. Tayê edatî Ge-ge yenê verê nameyan û bi nameyan ya nusîyênê û înan kenê sifet:
Lajeko bêaqil:akilsiz
Merdimo bêbext:kaleş, gûvensîz
Cinîka bêare:arsiz
Wendekara biaqile: akilli
Bero biasin: demîrlî kapi
7-Ziwan bi edatan şiur gêno û bi edatan yeno fehmkerdiş. Mi cor de madeyê çarin de bi cumleyanê nimûneyan nîşan dabi. Eke edatî cumleyan ra bêrî vetiş/eştiş, manaya yê cumleyan vurîyena.
8-Edat yew mana dano rewşa çîyan/objeyan. Dem, ca, rewşa çîyan nîşan dano.
Nimûne:
Ez keye ra êna/êna. Na cumle de “ra”rewşa keyeyî ra abirîyayiş naweno. (ayrilma halî. Den-dan halî)
Mi dare ra tera kerde. Na cumle de zî reyna edatê “ra”yî eynî mana de şuxulîya yo.
Ez to ra vana. No “ra” zî manaya “e”/”a”ya tirkî dana.
9- Her cumle de tayê name yan zî çeku estê ke a cumle de sereke yê, temaya a cumle de rolê ê çekuyan esas a. Edatî yan yenê vernîya ê çekuyan yan zî yenê peynîya înan.
Mi bi koçike werd. “bi” veredat o. Koçike hecetêko/aletêko pê werd ameyê werdiş o. Na cumle de “bi” mana daya koçike.
10- Eleqeyêko zaf muhîm mîyanê edat û zemîran û nameyan de esto. No eleqe dîyalekta kurmanckî de zî esto. Ma zanê ke kirmanckî de di beşî zemîrê kesî estî. Yew beş halê sadeyî deyo. (ez,ti,o,a,ma,şima,ê.) yew beş zî halê anteyî deyo.(mi,to,ey,aye,ma,şima,înan.)
Zaf edatî bi zemîrê grûba ante reyde ênê/yenê şixulnayîş. No qural kurmanckî de zî û kirmanckî de zî eynî yo.
Nimûne:
Peyedatê ke zemîran ra dima yenî, bi zemîrê kesî yê grûba dîyine şuxulîyenî.
Ez do ey ra vaja. Demo ameyox……
Ez to ra vana. Demo nikayin/demo hîra.
Mi, ey ra va. Demo vîyarteyo dîyar.
Mi ey ra vato. Demo vîyarteyo nedîyar.
a-Nê zemîrî pêro zî halê antî de yê.
b-Nê zemîrî pêro zî “zemîrê kesê dîyin ê nêrî yê.
Eke ma herinda nê zemîran de kesan binusî.
Ez do Ehmedî ra vaja.. Demo ameyox……
Ehmet do keye de bimano.
Ez Ehmedî ra vana Demo nikayin/demo hîra.
Mi Ehmedî ra vat Demo vîyarteyo nedîyar.
Mi Ehmedî ra vato demo vîyarteyo nedîyar)
Seke şima zî vînenî, “KÎPÊ XEBERAN” de karê transîtîfî de kesê nêrî ra dima edatî “ra”yî bêro, o keso nêrî ancîyeno.
Eke nê kesî makî bê:
Ez do Eyleme ra vaja. (demo ameyox)
Ez Eyleme ra vana.(Demo nikayin)
Mi Eyleme ra vat.(demo vîyarteyo dîyar)
Mi Eyleme ra vato.(demo vîyarteyo nedîyar)
Nê kesî makî yê la sey nameyê nêrîyan rewşa ante de bî zî înan ra dima suffîksî nênusîyê, halê sadeyî de yê.
Winî aseno ke kesê ke makî bê bi edatan reyde rewşa sadeyî de nusîyenê.
Eke nêrî bê bi edatan reyde wîna nusîyeno.
Bi veredatan reyde nuştişê çekuyanê nêrîyî
Dewe de nan ebe/bi dest werîyêne. (Dest halê sadeyî de nusîyo.)
Bê çakêt meveje teber. (çakêt nêrîyo halê sadeyî de nusîyo.)
Merdim pê lingan şono serê koyî.
Tayê bîyê har sey vergan zurrenê.
Pîyê mi ver bi Dîyarbekir şono.
Pîyê mi ro Çewlîg şono.
Zimbêlî ro to yenî. (to zemîrê kesê ante) zimbêlî ro Ehmed/Ehmedî yenî.

EDATÊ KIRMANCKÎ YÊ ESLÎ
Kirmanckî de edatî goreyê cayanê xo benê hîrê beşî
1-Veredat (prepozîsyon)
2-Peyedeat (postpozîsîyon)
3-Hem veredat hem pey edat

1-Veredat (prepozîsyon)
Gramerê ke hetanî ewro ameyê nuştişi de hûmar û nameyê veredatan winî tesbît kerdî.
“bi” “be/”eve”,”ebi”, “ebe”, ”ve”
“bê”
“pê”
“Se”/”sey
“Ver bi”
“ro”

“bi”
Dewe de nan ebe dest werîyêne.
Ma bi otobose şîy dewe.
Demo verên de nêçîrvanî eve tîre şîyêne nêçîr, nika eve tifing şonê. MÇ.(eskîden avcilar okla ava gîderlerdî şîmdî tûfekle).
Ganî merdim bi aqilê xo hereket bikero.
Ez bi qelebalixê înan werişta.
Ez şona bi sûke. (Het, îstîqamet mojneno.)
Ey îman bi Homayî ardo. Bawerî û amac
Bi homa zûrî tede çin a. Bi quran ez şîya! Sondan virazeno.
Baldarî: “bi” ya ke veredat bo cîya nusîyêna. Bi ya ke rolê prefîksî de ya û çekuya nameyî kena sifet pabeste nusîyêna.
Nimûne.
Lajeko biaqil.
Veyveka bixêre.
Zamayo bikeyf.

“Bê”
manaya –siz/suz ê tirkî dano nameyan. Manaya negatîfîye dano çekuyan
Ez bê bela, şima ra nêgêrena. (manaya negatîfîye de)
Bê awe cu nêbeno.
Ez bê to linge nêerzena teber.(bê, manaya negatîfî, manaya bê kesî zî, manaya xoserî zî dano)
Bê çakêt meveje teber.
Baldarî: “bê” ya ke veredat o cîya nusîyêna. “Bê” ya ke prefîks a pîya nusîyêna.
Nimûne:
Dara bêawe huşk bîya.
Însanê bêbextî zêdîyê.
Eskero bêçek dewan ra gêreno.
Cinîka bêderde huyena.

“Pê”
No edat zî manaya “île”yê tirkî dano çekuyan. Manaya reyde de zî şuxulîyeno.
Ma pê makîna kincê xo deştî.
Merdim pê lingan şono serê koyî.
Çaye girênayîya, pê koçike fekane.
Şima pê ey yarîyanê xo kenî
(pê yo ke wezîfeyê “preverb”î de bişuxulîyo zî esto.)
(Balişnayê pemeyinî nişenê pê wa./balişnayê pemeyinî pênişenî)

“Se”/”sey”
No edet “manaya “gîbî”,”benzetme”,”îhtîmal” a tirkî dano nameyan, çekuyan.
Kerga bêyewme sey dîkan vêndena.
Ez nêweş a, sey ke adir mi paştî ser wekerde bo, ez wina veşena.
Tayê bîyê har sey vergan zurrenê.
Herkes sey ma însan o.
Emşo sey ke varan bo.(îhtîmal)
Ez sey to nîya. (ben senîn gbî degîlîm./ben senîn kadar degîlîm.)
Ti se birayê xo biwana/biwanî

“Ver bi”
Îstîqametî mojneno.
Ez ver bi to yena.
Şar ver bi a dewe şono.
Pîyê mi ver bi Dîyarbekir şono.
Leglege ver bi leyîranê xo perrena.

“ro”
Manaya rewşa “e/a”ya tirkî de şuxulîyeno. No “ro”, yanî royê veredatî gramerê ke ameyê nuştiş de çın o. Ro yo ke veredat o ferhengê “Grûba Xebate yê Vateyî” de esto.
Nê nimûneyan dano:
Ro xo ameyene: hol bîyayene, (iyiyleşmek) ferhen
Ro xo nayene: îtîraf kerdene. (îtîraf etmek)
No çakêt/şak/setre zaf ro to ame. (bu çeket sana çok yakişti.)
No ro mintiqaya Lîcêya Dîyarbekirî û Qezaya Pasurî de zaf şuxulîyeno. Na mintiqa ra çend cumleyê nimûneyî.
Ez ro dewe şona. (hetî/îstîqametî nîşan dano. Yonelme durumu)
No çakêt zaf ro to êno. (herinda “a”ya tîrkî)
Zimbêlî ro to ênî.
To cayê ma kerd teng. Bineyke ro ver şo. (îstîkamet)
Ro pey bê. (îstîkamet.)
Ro ehmedî biewnî.
Baldarî: no “ro” gama ke na mana de bişuxulîyo yanî gama ke manaya “a/e”ya tirkî de bişuxulîyo gama ke veredat bo “ro”yî ra dima name/zemîr yeno. Kar nîno.
Nimune:
Ez ro êna. Nêbeno. Çunke “ro”yî ra dima kar ameyo.
Ez ro to êna. Beno. Çunke “ro”yî ra dima name/zemîr emeyo.
Ez ro ewnîyena. Nêbeno çunke “ro”yî ra dima kar emeyo.
Ez ro ey gêrena beno. Çunke “ro”yî ra dima zemîr ameyo.
Ez ro ci gêrena. Beno çunke “ro” yî ra dima “ci” yeno. Ci name/zemîr o.
Etya/tîya lingê mi de viro vejîyo, mi pira bi kardî ter de“ro” mi bîya cedewe (kronîk).

2-Peyedat (postpozîsîyon)
“rê”
“r”
“de”/“der”
“ser o”
“ra”
“ro”
“ya”
“rê”
Tayê cayan de “rî”, “ri”, “re” yan zî “r” vajîyêno. (No edat manya“a” û “e” ya tirkî dano rewşa nameyan.)
Purê belxurî, balişnayan rê hinî weş yeno.
Neqebêk ma rê vinê, ma etya ra şê.
Ez ey rê sanikan vana.
Aye ma rê hîkayeyê dîyesê êlule va.

“r”
Uca r’a. ordadir
Ez tîya r’ a. ben burdayim.
Ez înan dime r’ a.

“de””der”
No edat zî manaya “de”, “da” ya tirkî dana nameyan. Rewşa menda dana. (kalma halî) (Mintiqa ya Dêrsimî de…de…der,…di,…dir MÇ)
Ez binê dare de roniştî bîya.
Zulim û vêşanîye zaf a, milet tenge der o.(Zulum ve açlik çok, milet sikintidadir.)
Na kêneke dersa xo de zaf serkewte ya.
Dîyarbekir de çi est o, çi çin o?

“Ser o”
Manaya ûzerinde ya tirkî de şuxulîyêna..
Mîlçike gilê dare ser o ya.
Ma a babete ser o zaf munaqeşe kerde.
Mal û milkê ma ser o pê nêkenê.
Qeleme masa ser o ya.
Belkî vîst hezarê mi ser o şi.

“ra”
1-Manaya “den” ê tirkî dana. Rewşa abirîyayîşî dana.
2-Ge-ge zî rewşa belîkerdişê nameyan de şuxulîyena.Rewşa “i”,“î””e” ya tirkî dana.
(“ra” ya preverb zî esta. Şan de televîzîyon motêne ra. Ramotêne.)
Serê sibay ra çeperîyê. (sabahtan berî çabaliyor. “den” halî.)
Ez dare ra tera kena. (agaçtan kesîyorum. “den” halî)
Wendekarî kitaban mi ra wazenî.
Dewe ra ame
Ez keye ra ameya.
O, kêneke ra hes keno.( o kizi sevîyor. Manaya “i”,”î”ya tirkî dana.)
A suke ra gêraya. (o çarşiyi dolaşmiş.)

“ro” (n)
“ro” yê peyedatî manaya “den”ê tirkî dano. Ge-ge zî manaya “e” ya tirkî dano.
No veng ko ro yeno. (bu ses dagdan gelîyor.)
Sambore dare ro ancîya şi dîyar. (sincap agaçtan yukariya dogru tirmandi.)
Ana qorrîyêk kewt Eşî ro. (Eşreften oyle bir çiglik çikti kî.)
Ti çakuçî danê mixî ra/ro.(sen çekîçî çîvîye vuruyorsun. Manaya “e”ya tirkî de şuxulîyayo.)
Kardi meşka heywani ro kerda.(bıçağı hayvanın karnına batırmış.)
Pantolî bi leze kerdî lajeki ro û rusna mekteb.(çocuğa çabucak pantolununu giydirerek okula gönderdi.)

“ya”
Ez sedemê şima ya ameya. (ben sîzîn îçîn geldim. Manaya îçîn î de şixulîya ya.)
Mi tutanê xo ey ya şawitî. (çocuklarimi onunla gonderdim. Manaya li, île dano.)
Mêrdek di xizmekaran zî kênaya xo ya şaweno. (rast. MÇ.)(adam îkî hizmetçiyi de kiziyla gonderdi. Herinda la, île de şixulîyo.)

3-Peyedat û veredat pîya
Nê edatî bi eslê xo veredat û pey edatê. Nê her dî edatî resayê pê û bîyê yew grûb.
“bi…..ra”
“di…..de”
“ede….de”
“a……..ra”
“beyntarê…de”
“bi……ya”/”bi….a”
“bi……bê”/”ebi…bê”
“peyê…ra”

“bi…..ra”
Ez bi Roşanî ra şîya.
Dewijî bi înan ra şî dewe.
Ti bi kamcî ra wanena?

“di……..de”
Qelemî di qutî de yê.
Di dewe de lej kerdê.
Di fekê ey de dindanî nêmendî.

“ede……de” (na grûba edatan ca mojnena.)
“O ede rayirê koyî de tena mendîbî.
“Xidê Momidî, ede raya trena Erzînganî de gureyêne.

“a……..ra”
Lajek çinayanê xo dano a xo ra.
“beyntarê …. de”
Beyntarê ma de çîyêk çin bî.
Beyntarê ma de pird esto.
Beyntarê koyan de newalî estî.

“bi…….ya/bi…..a”
To bi koçike ya werdo.
Here bi cehşike ya remaya.
O bi pereyan a remayo.

“bi……..bê”
Ey bi sîleh bê xo, xo kişt.
Ti bi estor bê xo şîy dewe.
Şima bi çiman bê xo dî.
Mi teyr ede halên de pêgirewt”. (Munzur Çem kirmancca (zazaca) Gramer).

“Peyê…… ra” “bi…..ra”
Ez bi Roşanî ra şîya.
Dewijî bi înan ra şî dewe.
Ti bi kamcî ra wanena?

Wendekar peyê texteyî ra vejîya.
Kitab peyê defterî ra ginayo war.
To peyê Ehmedî ra qalî kerd.
Mi sere de qala taybetîya edatan kerdîbî. Nê taybetîyan ra yew tera zî eleqeyê zemîran û edatan o.

10- Eleqeyêko zaf muhîm mîyanê edat û zemîran û nameyan de esto. No eleqe dîyalekta kurmanckî de zî esto. Ma zanê ke kirmanckî de di beşî zemîrê kesî estî. Yew beş halê sadeyî deyo. (ez,ti,o,a,ma,şima,ê.) yew beş zî halê anteyî deyo.(mi,to,ey,aye,ma,şima,înan.)
Zaf edatî bi zemîrê grûba ante reyde ênê/yenê şixulnayîş. No qural kurmanckî de zî û kirmanckî de zî eynî yo.
Nimûne:
Peyedatê ke zemîran ra dima yenî, bi zemîrê kesî yê grûba dîyine şuxulîyenî.
Ez do ey ra vaja. Demo ameyox……
Ez to ra vana. Demo nikayin/demo hîra.
Mi, ey ra va. Demo vîyarteyo dîyar.
Mi ey ra vato. Demo vîyarteyo nedîyar.
a-Nê zemîrî pêro zî halê antî de yê.
b-Nê zemîrî pêro zî “zemîrê kesê dîyin ê nêrî yê.
Eke ma herinda nê zemîran de kesan binusî.
Ez do Ehmedî ra vaja.. Demo ameyox……
Ehmet do keye de bimano.
Ez Ehmedî ra vana Demo nikayin/demo hîra.
Mi Ehmedî ra vat Demo vîyarteyo nedîyar.
Mi Ehmedî ra vato demo vîyarteyo nedîyar)
Seke şima zî vînenî, “KÎPÊ XEBERAN” de karê transîtîfî de kesê nêrî ra dima edatê “ra”yî bêro, o keso nêrî ancîyeno.
Eke nê kesî makî bê:
Ez do Eyleme ra vaja. (demo ameyox)
Ez Eyleme ra vana.(Demo nikayin)
Mi Eyleme ra vat.(demo vîyarteyo dîyar)
Mi Eyleme ra vato.(demo vîyarteyo nedîyar)
Nê kesî makî yê la sey nameyê nêrîyan rewşa ante de bî zî înan ra dima suffîksî nênusîyê, halê sadeyî de yê.
Winî aseno ke kesê ke makî bê bi edatan reyde rewşa sadeyî de nusîyenê.
Eke nêrî bê bi edatan reyde wîna nusîyeno.
Bi veredatan reyde nuştişê çekuyanê nêrîyî
Dewe de nan ebe/bi dest werîyêne. (Dest halê sadeyî de nusîyo.)
Bê çakêt meveje teber. (çakêt nêrîyo halê sadeyî de nusîyo.)
Merdim pê lingan şono serê koyî.
Tayê bîyê har sey vergan zurrenê.
Pîyê mi ver bi Dîyarbekir şono.
Pîyê mi ro Çewlîg şono.
Zimbêlî ro to yenî. (to zemîrê kesê ante) zimbêlî ro Ehmed/Ehmedî yenî.

Kanîzar 1: Ravek di kirmanckî de

Hasan Aslan

Li ser rêzimana kurdiya kirmanckî (dimilî) xebatên bi kurdiya kurmancî hatine kirin kêm in, jixwe xebatên ku bi zimanên din jî kêm in. Eger zaraveyên kurdî bi zaraveyên din bên hînkirin, hînbûn hêsantir û rasttir dibe lewma armanc ji vê xebatê jî ew e ku rêzimana kirmanckî bi zaraveyê din, bi kurmancî bê hînkirin. Hêvî dikim bo zaraveyên din jî bi vî awayî xebat bên kirin. Bawer dikim ev xebat dê berdewam be û mijarên din jî di her hejmara vê kovarê de bên weşandin.

Di vê nivîsê de min bi mînakan behsa “Ravek”an kir ku armanc hînkirina rêbazên bingehîn bû. Helbet ne bêeger û bêkêmasî ye, ku we kêmasî dîtin, ji kerema xwe hayê min jê çêkin da ku di hejmara bê de serast bikim.
Read More »