Tewang

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 6

Fergin

Fêrgîn Melîk Aykoç

Wekî hemû zimanê Indo – Cermen di zimanê me de jî, gava navdêr di nava hevokê de tên bikaranîn, li gor rewş û bikaranînê tên tewandin, yan jî kişandin. Di vi warî de jî mirov nikane tewanga navdêrên zimanekî li gor zimanên din bikarbîne. Divê mirov her zimanî di nava têgîhîştina wî zimanî de binirxîne.

Li gel gelek zanyarên zimanê Indo-cermen, li gor Prof. Hans Krahe jî di bingehê zimanê Indo – Cermen de  heşt awayê tewangê, yanê heşt tewînek hene. Lê îro di piraniya zimanan de hin ji van tewînekan funktionên xwe wenda kirine, yan jî wekî zimanê me, hin ji van bi alîkariya daçekan tên çêkirin. Gava em van tewînekên bingehîn rêz bikin wiha ye:

 

1 – Nominativ (xwerû / radêr), 2 – Akkusativ (tewandî), 3 – Dativ (tewanga jêre), 4 – Genitiv (xwedîtî /peywendî), 5 – Ablativ (Jêve, jêder),   6 – Lokativ (cîgehî), 7 – Vokatîv (bangî), 8 – Instrumentalis (hogirî /hevrêyî).

 

Dema mirov tewînekên ku bi alikariya daçekan tên kişinadinê jî wek tewînek binirxîne, van hemû tewînekan di zimanê me de dibîne. Emê di vir de tewangê di bin sê xalan de binirxînin. Yek; tewanga dijî. Du; tewanga di nav hev de helyayî. Sê; Tewanga bi alîkariya daçekan tê çêkirin.

N 27 – Tewanga dijî

 

Di Kurdî de bi tevê forma danasînê çar tewînekên dijîn hene.

 

-Di tewangê de du awayên hêjmaran hene. Yek yekhêjmar du gelhêjmar

Mînak:

yekhêjmar     gelhêjmar

 

mêr                                     mêr

Mêrek                                 mêrine

jin                                        jin

jinek                                    jinine

 

Di hevokê de:

 

Mêr hatin.  (Yanê mêran, pirr mêr hatin.)

Mêrên çê hatin. (Di tewangê de gelhêjmarî xuya dike.)

Jin çûn. (Ango jinan, pirr jin çûn.)

Jinên bedew çûn. (Piranî di tewangê de bi zelalî xuya dike.)

 

1- Tewîneka xwerû (radêrî, nomînatîv, rectûs, yalin hal)

 

Di vê tewînekê de dengdêrên  navdêran nerm nabin, navdêr ti paşgîn û pêşgînan nagirin. Wek rewşa xwe ya bingehîn dimînin.

Mînak:

 

Ez Kurd im.                          Kurd

Dar hişk bûye                                            dar

bizin çilo dixwe                   bizin, çilo

Nêrî kol e                            nêrî

Hêvî lê nemaye.                  hêvî    ûwd.

 

Mînakên C. Bedirxan.

 

Hesp hat.

Mehîn dibeze.

Dotmam dikene.

 

Ji klasîkên me:

 

„Ew ruh û cesed bi yek ve mînzem.“

(Ehmedê Xanî. „Mem û Zîn.“)

 

„Her av, mal xirab, bi bez

Qewî bi fûr dikişê her lez.“

(F. Teyran. „Hey Av“)

 

 

2-Tewîneka tewangî (deklînîrte, obliquus -Akkusatîv, Ismîn „î“ ve „e“ halî)

Ev hima bigire wekî bikaranîna zayendê ye.

 

I- Bi paşgîna zayendê

Mînak:

 

Yekhêjmar

Rengê hespî  (Ev forma ji bo nêran li bakur gelek kêm, li başûr gelek caran tê bikaranîn.)

Rengê mehînê   (ev zayend li her derê tê bikaranîn.)*

 

Gelhêjmar

Rengên hespan.

rengên mehînan.

 

Li Amedê,

Ez li Amedê me.

Ez ji Amedê têm

Wî mêrî nan nexwar.

Wê keçikê li min nêrî

Mêran nan nexwrin

Mêrên  gund nan nexwarin

Keçikên  bedew kilam gotin

Keçikên  gund kilam gotin.

 

II- Bi alîkariya nermbûna dengên stûr.

 

Bi giranî navdêrên yek tej (kîte) û navdêrên pirr tej (kite) de tîpa „a“ ya di teja dawî de nerm dibe. Li hin deveran wek hin deverên Serhedê nermbûna dengên stûr rabûye, tenê zayend tê bikaranîn. Yanê di cîhê „bajêr“ de „bajarê“ tê bikaranîn.

 

Di Kurdî de bi giranî di navdêrên nêr de tîp „a“ ya di nav teja (kîteya) dawî de nerm dibe. Hin peyvên bi tîpa „a“ diqedin jî, nerm dibin.

 

Mînak. 1

Tewînek I      tewînek II      bikaranîn

 

aş                                        êş                                        ez diçim êş.

ba                                        bê                                        bide ber bê/bayê. **

axa                                      axê                                      cîh bide axê.

xanî                                     xênî                                     dîwarê xênî.

bajar                                   bajêr                                   ez diçim bajêr

ziman                                  zimên                                  wî derdê xwe anî zimên.

çiya                                     çiyê                                     ez diçim çiyê

beran                                  berên                                  Ez berên difiroşim

ga                                        gê                                        Ez giha didim gê.

 

III- Di pêyvên mê yên bi tîp „e“ diqedin de tenê ya dawiyê xwe diguhezîne „ê“. Forma wan ya dirêj jî li hin deveran tên bikaranîn.

 

Peyv                                    Forma qurçimî                    forma fireh

 

Mase                                   li ser masê                          li ser maseyê binêre.

Şûşe                                    di şûşê de                            di şûşeyê de.

Maşe                                   li ber maşê                          li ber maseyê

Gore                                    di gorê de                           di goreyê de.

Pencere         li ber bencerê                                           li ber pencereyê rawestiyaye.

Ode                                     li odê rûniştiye                    li odeyê rrûniştiye.

 

IV- Eger navdêr bi tîpa „a“ biqede tîpa a nerm dibe.

Mînak:

 

Peyv                                    nermbûn /qurçim                                    forma fire

 

Manga            Mangê giha xwar.                                   Mangeyê giha xwar

Çira                                     Çirê vêxe.                                                 Çireyê vêxe.

Reşeba                                reşebê avêtiye juniyê min. reşebeyê (reşebayê /romathizma)

 

Mînakên C. Bedirxan:

 

Yekhêjmar

 

Nêr                                                                                 .

 

Ez hespî dibînim.                                      Ez mehînê dibînim.

Ez mirovî dibînim.                                    Ez dotmamê dibînim.

 

Gelhêjmar

 

Ez hespan dibînim

Ez mehînan dibînim.

Ez mirovan dibînim.

Ez dotmaman dibînim.

 

Ji klasîkên Me:

 

„Ji kezevê dadixilî

Her dil bike şîn û gîrî.

….

Li nav xelkê belav kiriye.“

(F. Teyran.)

 

„Bi rojê ra tu hevdeng î,

Du roştêzên sîyah reng î.“

(Meleyê Cizirî)

 

3-Tewîneka xwedîtiyê (genîtîv)

 

Bi tevhevî wek bikaranîna zayendê ye. Mînak:

 

Binavkirî (penî)

 

a- Zayenda mê:

 

Pirtuk

Pirtuka min.

Pirtuka qalind ya bavê min e

Pirtuka dîrokê ya bavê min wenda bûye.

 

b-Zayenda nêr

 

bav

Bavê min

Dilê bavê min dêşe (têşe).

Beranê sor.

Beranê sor yê mala bavê min e.

Hespê şê hevalê min e. (şê: hespê çîmik /ling spî)

Nêriyê kel yê apê min e.

 

c-Gelhêjmarî

 

Pirtûkên qalind yên li ser teregê. (tereg = raf /ref)

Bavan nan xwar.

Beranên sor yên li mêrgê diçêrin.

Hevalên çê yên bavê min li mala me nan xwarin.

 

Nebinavkirî (nepenî)

 

Yekhêjmar

Nêr                                                                                

 

mêrekî çeleng                                                                Jineke bedew

kevirekî sor                                               pirtûkeke qalind

 

Gelhêjmar.

 

mêrine zana                                             jinine bedew

kevirine sor                                               pirtukine qalind.

 

d-Di bikaranînê de kurtbûna dengan.  ji ber ku dengdarê „y“ nîv dengdêr e, „ê,  î“  ya lî pêş tîpa „y“ kurt dibin û xwe diguhezîne „i“.***

 

Pê                  piyê min dêşe.

dê                  diya min hat

rê                  riya azadiyê dirêj e.****

Mî                 miya me

Bî                   biya gelî

Sî                   siya daran

 

Mînakên C. Bedirxan:

 

Binavkirî (penî)

Yekhêjmar

 

Nêr                                                                                

 

Destê min                                                 mala spî

Hespê boz                                                 mehîna qenc (bi rengdêr re)

Nanê tenûrê                                             Şeva baranê (bi naveke re)

Goştê wî                                                   kera wî. (bi cînavan re)

 

Gelhêjmarî

 

Hespên boz.

Nanên tenûrê

Mehînên Soro.

 

Nebinavkirî (nepenî)

 

Yekhêjmar

 

Nêr                                                                                

 

Hespekî boz                                              Mehîneke qenc

Nanekî hişk                                               Dareke mezin.

 

Gelhêjmarî.

 

Hespine boz

Mehînine axê (axa).

 

Ji klasikên me:

 

„Ey dîlbera gerden zerî

way nazika dem qemerî.

(…)

Ferman ji destê keserê

Avik ji ava kewserê…“

(F. Teyran. Dîlber.)

 

„Yek rengekî sirfê alemê xeyb

Zahîr dikir îtîhadê lareyb.“

(E. Xanî. Mem û Zîn.)

 

„Ji bûka ziman ra ku pêşkêş kirin.“

(Cîgerxwîn.)

 

e)Di zimanê me de formeke kevin jî heye. Ev form hima bigire ji qada bikaranînê rabûye. Ji hozanên me Elî Harîrî bigire hetanê tê digêhêje Mîr Celadet Bedirxan piraniya wan bikaranine.  Em mînakeke bidin.

 

„Hûn bar mekin xemên di zor

Le hesreta vardên di sor

Çavên di reş bisk têne dor,

Eniya bi nûr tarî dike.“

(Eli Harîrî)

 

Binavkirî (penî)

 

Yekhêjmar:

 

Forma qurçimî                                          Forma fire

 

Ev beranê di Sîdar e,                                Ev beran yê di Sîdar e.

Ev bizina di  Sîdar e                                  Ev bizin ya di Sîdar e.

Beranêd Sîdar.

 

Gelhêjmar

Forma qurçimî                                          Forma fire

 

Ev beranên di Sîdar in.        Ev beran yên di Sîdar in.

Ev bizinên di Sîdar in.         Ev bizin yên di Sîdar in.

 

Nebinavkirî (nepenî)

 

Yekhêjmar

Forma qurçimî                                          Forma fire

 

Beranekî di Sîdar.                                     Beranek yê di Sîdar.

Bizineke di Sîdar.                                      Bizinek ya di Sîdar.

 

Gelhêjmar.

Forma qurçimî                                          Forma fire

 

Beranine di Sîdar.                                     Beranin yên di Sîdar.

Bizinine di Sîdar.                                       Bizinin yên di Sîdar.

 

Ev daçeka di di zarava Kirmanckî de cîhê nebinavkirî (nepenî) girtiye.

Mînak

 

Kirmanckî                           bersiva wê di Kurmancî de

 

Darode                                                     darek

Gayêde                               gayek.

 

Mînakên C. Bedirxan:

 

Yekhêjmar

Forma qurçimî                                          Forma fire

 

Ev hespê di Soro ye.                                 Ev hesp yê di Soro ye.

Ev mehîna di Soro ye.         Ev mehîn ya di Soro ye.

 

Gelhêjmar

Forma qurçimî                                          Forma fire

 

Ev hespên di Soro ne.                               Ev hesp yên di Soro ne.

Ev mahînên di Soro ne.      Ev mehîn yên di Soro

 

Ji klasikên me:

 

„ Bêhiş kirim zilfê di reş

Biskê sîyah bêhna di xweş

Ey duxterê, çapik bi meş

Wêran Ez im malim xirab.“

(F. Teyran. Dîlber.)

 

„Têkda di minasîb û miwafiq

Vekra di misafîh û mianiq.“

(E. Xanî. Mem û Zîn.)

 

  1. f) Bêgûman mirov dikane vê tewangê di bin navê danasînê de jî binirxîne. Bê vê mirov dikane li gor peyvên danasînê jî bi nav bike. Em li vir çend mînakan bidin.

 

I-Danasîna bi navdêran

 

Binavkirî/penî                                                                nebinavkirî

 

Gula gelî                                                   guleke gelî

Sêva Sêwazê                                             sêveke Sêwazê

Kevirê Bestê.                                            Kevirekî Bestê

Kulilkên deştê                                                                 kulîlkine deştê.

 

II-Danasîna bi rengdêran:

 

Binavkirî/penî                                                                nebinavkirî/nepenî

 

Deşta mezin                                             deşteke mezin.

Hespê boz                                                 hespekî boz

Beranên sor                                              beranine sor

 

III – Danasînê bi cînavan

 

Binavkirî/ penî                                          nebinavkirî/nepenî

 

Pirtûka min                                               pirtûkeke min

Çoyê min                                                  çoyekî min

Mangên min                                             mangeyine min.

 

IV – Danasîna bi hokeran

 

Binavkirî/penî                                                                 nebinavkirî/nepenî

 

Gotina par                                                gotineke par

Kûçikê do                                                  kûcikekî do.

Genimên par                                            genimine par

 

V – Danasîna bi lêkeran

 

Binavkirî/penî                                                                nebinavkirî/nepenî

 

Gustîla şirikkirî                                         gustîleke şirikirî

Pozê xitimî                                               pozekî xitimî.

Destên hinekirî                                         destine hinekirî.

 

VI – Zayenda dansînê

 

Ev li gor herêman diguhere, li bakur wek peyva tê danasîn zayendê digire, lê li başûr wek forma zayenda nebinavkirî zayendê digire.

Mînak:

 

Devokên Bakur                                                              Devokên Başûr

 

Mêrê gernas ê Kurd                                                       Mêrê gernas î Kurd

 

Jina bedew a Kurd                                                          Jina bedewe Kurd

 

Hevalê minê dilsoz,                                                        Hevalê min î dilsoz

 

4-Tewîneka bangê (Vokatîv)

 

Ev di Kurdî bi taybetî di Kurmancî de bi zindî tê bikaranîn. Ji bo zayenda nêr „o“, bo zayenda mê „ê“ û ji bo gelhêjmariyê jî paşgîna „ino=no“ tê bikaranîn. Di bangê de ji bo nêr pêş qertafa „lo“ Ji bo mê jî pêşqertafa „lê“ tê bikaranîn.

 

a- Zayenda nêr

 

Kur

Kuro

Kuro, tu çi dikî?

Sîdaro!

Sîdaro meçe.

Lo lo Sîdaro!

 

b-Zayenda mê

 

keç

keçê

Keçê hela wê pirtûkê bîne!

Lê lê keçikê!

 

c-Gelhêjmarî

 

Bingehê xwe                       Forma qurçimî

 

Kurino                                                       kurno

keçino                                                       keçno ûwd.

 

Mînakên C. Bedirxan

 

Yekhêjmar

Nêr                                                          

 

Mirovo!                               Dotmamê!

Xorto!                                                       Xwişkê           !

 

Gelhêjmarî

 

Mirovino!

Xortino!

Dotmamino!

Xwişkino!

 

Ji klasikên me:

 

„Nero dilo dilê bazî!

Çi ji halê min dixwazî?“

(F. Teyran.)

 

„Zanî ku zemanê bê eman e

Go: „Rabe dilo! Ecêb zeman e.“

(E. Xanî)

 

„Kurdno Ji xew rabin hemî

Mizgîn li we roja me hat!“

(Cegerxwîn. Xwendin)

 

N 28 – Tewînekên  di nav hev de helyayî, yan jî veşartî

 

Di zimanê me de awayeke di nav hev de helandina tewîneka Akkusatîv (tewandî) û datîv (jêre) heye. Li gel bikaranîna rojane, gava mirov ji zimanekî biyanî hin tiştan werdigerîne jî vê bikartîne. Ev bi zelalî di bikaranîne cînavan de xwe dide xuyan.Mînak:

 

1 – Wî nan da min.

Di vê hevokê de „wî“ kirde û di forma tewîneka tewandî de ye. „Min“ jî datîv (jêre) e.

 

2 – Min nan da wî.

Di vê hevoka duwêmîn de jî „min“ Akkusatîv (tewandî) û „wî“ jî Datîv (jêre) e.

 

Mînakên din.

 

Min alîkariya wî kir. („min“ akkusatîv „wî“ datîv)

Wî alîkariya min kir. („wî“ akkusatîv „min“ datîv)

Hesen alîkariya Husên kir.

Sîdar hespê axê dizî û firot canbazan.

Dilxem gula çilmisî da ser dilê xwe. („gula“ akkusatîv „ser dilê“ datîv)

Kawa alîkariya gundiyên xwe dike.

Baran bi tirs û çavên vekirî li marê serî hildayî dinêre. („bi tirs û çavên vekirî“ akkusatîv e, „li* marê serî hildayî“ datîv e.)

 

3 – Di cîhê daçek bikaranînê de mirov dikane vê tewînekê bikarbîne.

Mînak:

 

Diya min ji min re got.        = Diya min gote min.

Piştî min ji diya xwe re got. = Piştî min gote diya xwe.

Min ji wî re alîkarî kir         = Min alîkariya wî kir. (Min alîkarî daye wî.)

 

N 29– Bi alîkariya daçekan (zirkuspräpositionen)

 

1- Tewîneka Jêre (datîv),

 

Ango bi alîkariya daçeka cot „ji……re“ bikaranîn û tewandina gotinê. Bersiva forma datîva Alman û Tûrekan dide. Gava mirov pirsên wek; ji kê re? Ji çi re? dike, ev tewînek wek bersiv derdikeve pêş.

 

  1. a) Forma tê bikaranîn.

 

Ji min re                              ji me re

ji te re                                                       ji we re

ji wî /wê re                         ji wan re.

 

Di hevokê de

 

Ji bavê min re bibêjin, lawê te îsal nayê.

Gava ez biçim, ezê ji tevhevê malbata te re bibêjim.

Ev mirovahiya rûreş ji pênaberên me re jî, nabe alîkar.

Ez ji bihara rengîn û nû vejî re helbestan dibêjim.

 

Ji klasîkên me:

 

„Şaha! Ji te ra xweş îsm e „yasîn“

Taha! Ji te ra tilsim e, „tahsîn“

(Ehmedê Xamî. Mem û Zîn)

 

„…Ji xem ra şadmanî „dayme“ maxmûr bêt.“

(Meleyê Cizirî)

 

„Van teşbîhan jira dikî

Remz û sewalan vêk ra dikî,

Hemiyan ji bal xwe ra dikî …“

(F. Teyran. Hêza.)

 

„… Ji bûka ziman ra ku pêşkêş kirin…“

(Cîgerxwîn)

 

Mînakên C. Bedirxan:

 

Ez ji te re her tiştî dibêjim.

Min ji xwe re digot.

Ji Hemo re bêbextî kirin.

Kêfa min re tê.

 

  1. c) Li ba Ehmedê Xanî formeke vê tewîneka „ji…ra“ bi tevê daçeka „bo“ tê bikaranîn. Ev jî hinek forma di Farisî de tê bikaranîn tîne bîra mirovan. Di Farisî de daçeka „ra“ hem ji bo forma tewandî (akkusativ) û hem jî ji bo forma Jêre (datîv) tê bikaranîn. Ev jî hima bigire bi wê awayê ye.

 

Li ba Ehmedê Xanî:

 

„Ew şewq-î ji bo te ra ziman e,                (ji bo te ra)

Ev pêhtî ji bo me ra zîyan e.                     (ji bo me ra)

(…)

Ew lez ji te ra gelek qisûr e,                      (ji te ra)

Ew lerze ji bo te ra fitûr e.“ (ji bo te ra)

 

Ev formên „Ji bo mi ra, ji bo me ra, ji bo te ra“ bi sedan car tên bikaranîn. Va tê wê wateyê ku  berê ev form hebûye, û dûv re wenda bûye. Divê em daçekên cot yên wek; „ji bo“ yan jî „ji re“ û vê forma ku stûna wêjeya me nemir Ehmedê Xanî bikaraniye, mekin nav hev.

 

2-Tewîneka herî kevin „jêve“ (Ablatîv)

 

Di wateya cîhê jê hatiye derketin,  pinda jêqetînê, qurm û raya hatinê û tevgerê de tê bikaranîn. Her çendî hîna bi hemû zindîtiya xwe ve dijî jî, bi hêla hin zimanzanan ve wek tewînek nehatiye pejirandin, lewma em di bin vî navî de li ser vê radiwestin. Bersiva pirsên wek; ji kû ve? ji çi ve? Ji kê ve? dide. Ev di „Avesta“ û „Vedî“ (Rigveda) de jî heye, û wek paşgîna „ablatîv“ hatiye bikaranîn.

Mînak:

Ji Avestayê.

Gairî vyo (byo)

 

Vedî: (Rig Veda)

Suna

 

Ji Klasîkên me:

 

„Yek hatî ji dev ve nagîhanî,

Go „Mem mir û dawe zendeganî.

Zînê û Memê ji nû ve vejînim.“

(Ehmedê Xanî)

 

„Pêximberan aqil hebû

Qet hewce pirsê nebû,

Wan dest gihabû mihbetê,

Ji sihbeta sir ve ketê.“

(Feqiyê Teyran, Ji helbesta „Hêza“)

 

Mînakên. C. Bedirxan.

 

„Ji mêj ve“

„Ji nêzîk ve“

„Ji dûr ve“

„Ji te ve“

„Ji te pê ve“

 

Di Kurmanciya vê roja me de jî bi vê awayî tê bikaranîn.

 

Ev lawik (ji)ve xizmê min e.

Ew (ji)  bavê ve digêhêje me.

 

Bi Kurtî:

 

ve,                                  (ji dê ve)

bavê ve,        (ji bavê ve)

kalaniyê ve.   (ji kalaniyê ve)

 

Ew ji hêla nijada xwe ve digêhêjin nijada Ariyan.

 

Di hevokê de:

 

Ew (ji) dê ve digêhêje me.

Ev (ji) bavê ve birayê min e.

Ev (ji) par ve nexweş e.

Sîdar (ji) do ve wenda ye.

 

Vê formê li başûr di gelek bikaranînan de cîhê xwe ji „ji…de“ re hîştiye.

Mînak:

Forma bingehîn                                                              li hin deveran

Ji jor ve hate xwar.                                                         Ji jor de hate xwar.

Roja xweş ji sibehê ve xweş e.                 Roja xweş ji sibehê de xweş e.

 

3-Tewîneka hogirî û navgînî (Instrumentalîs)

 

Ev jî bi alîkariya daçekan tê çêkirin.

 

a- Gava tiştek pê ve zeliqî be û jê nekeve, bi vî awayî vê re hogirtî bike, ev daçekên cot tên bikaranîn. M. C. Bedirxan jî ji bo vê dibêje; „li gel hev, hevbend“ Ev sewaneyên pîrê wêjeya me

 

  1. Xanî vê wateyê bê kêmasî zelal dike:

 

„Ew ruh û cesed bi yek ve mînzan

Nefeyn-i bi yek ve bûne midxan.“

(E. Xanî. Mem û Zîn)

 

Ji ber pêşketin û pelvedana ziman ku ev bêşketin bê dawî ye, li hin deveran wateyê din jî girtibe, wateya bingehîn bi van sewaneyan bê kêmasî hatî zelal kirin.

 

bi ……………..ve

 

Ew bi qirêja xwe ve çû.

Hesp bi zîn ve çû.

Mange bi kap ve wenda bû.

Pisik bi darê ve hilkişiya.

Bi wê kalaniya xwe ve jî ranaweste.

 

Mînakên C. Bedirxan:

„Mîr bi sed siwarî ve rêket.“

Bi ser û berê xwe ve.“

„Botan bi Behdînan ve ye.“

 

Ji klasîkên me:

 

„Tuê ji wan xêr xêrê ji xwe ra bibînî,

Te ez bi dil can va birim.

(M. Ehmedê Batê. Zembîlfiroş)

 

b-Gava li gel tiştek hogirtiyê bike.

 

bi ………………… re

Lawik bi bavê xwe re çû bajêr

Keçik bire çû.

Her çûk bi refê xwe re difire.

 

„…Xeber rast in, têne ser zar,

Selikan bi kê ra bikim bazar.“

(M. Ehmedê Batê. Zembîlfiroş)

 

Bi rojê ra tu hevdengî,

Du reştizên sîyah rengî.“

(Meleyê Cîzîrî)

Mînakên C. Bedirxan:

 

„Gurgîn bi min re hat.“

„Em pev (bi hev) re çûn“

 

Bikaranîna rast                                                               li hin deveran

 

Bi derencê ve hilkişiya.                            Bi derencê re hilkişiya.

Bi zinar ve hilkişiya.                                                       Bi zinar re hilkişiya.

 

Gava mirov forma li hin deveran tê bikaranîn, bikarbîne, wateyeke din jê derdikeve, yan jî jê tê fêmkirin.

Bi derencê re hilkişiya = Ew û derence bi hev re hilkişiyan û çûn.

Bi zinar re (çû) hilkişiya = Ew û zinar bi hev re çûn, yan jî hilkişiyan.

 

N 30 – Tewanga  navên taybetî

(Dek. von Eigennamen, Özel îsîmlerîn çekîmî)

 

1 – Binavkirî

 

I- Gava nav bi dengdar (pêredeng)  biqede

 

A-bi gor tewînekên dijîn

 

Tewînek        navê mêran                        navê jinan

 

1-                                        Sîdar                                                         Bêrîvan

2-                                        Sîdarî                                                        Bêrîvanê

Keça Sîdar(î)                                           Keça Bêrîvanê

Vî Sîdarî                              Vê Bêrîvanê

3-                                        Sîdarê şêr                            Bêrîvana delal

4-                                        Sîdaro                                                       Bêrîvanê

 

B-Bi gor tewînaka di nav hev de helyayî.

 

Sîdar desteyeke gul da Bêrîvanê.

 

Bêrîvanê sêvek sor diyariyê Sîdar(î) kir.

 

C-Bi tewînekên bi alîkariya daçekan tê çêkirin.

 

1-Ji Sîdar re                                              ji Bêrîvanê re

2- (ji)  Sîdar ve                                          (ji)Bêrîvanê ve

3-Bi Sîdar re /ve                                        Bi Bêrîvanê re /ve

 

II- Gava nav bi dengdêreke biqede.

 

A

1-                   Kalo                                                          Rojda

2-                   Kaloyî                                                        Rojdayê

Keça Kalo(yî)                       Keça Rojdayê

Vî kaloyî                              vê Rojdayê

 

3-                   Kaloyê şêr                           Rojdaya delal

4                    Kalo (yo)                             Rojdayê

 

B

Kalo(yî)                                         Rojdayê

 

C

1-                   Ji Kalo re                             Ji Rojdayê re

 

2-                   Kalo ve                                Rojdayê ve

 

3-                   bi kalo re /ve                       Bi Rojdayê re /ve

 

2- Tewanga nebinavkirîbûna navan

(nepenîbûna navan. Mit Unbestimmte Artikel)

 

Tewang

Tewînek        Navên nêr                           navên mê

 

A

1                                          mêrek                                                       jinek

2                                          Nanê merekî                       nanê jineke

3                                          mêrekî şêr                          jineke şêr

4                                          meriko                                                      Jinikê

 

B                                          mêrekî                                                      jinekê

 

C

1                                          Ji mêrekî re                         ji jineke re

2                                          (Ji)Mêrekî ve                       (ji)Jineke ve

3                                          Bi mêrekî re/ve                   Bi jineke re /ve

 

Gelhêjmariya nebinavkirî (nepenî)

 

Mêrine                                                     jinine

Mêrine                                                      jinine

 

Beranîne                             bizinîne

Kevirîne                              darine sêvan

 

(ji)Mêrine ve                       (ji)jinine ve

ji mêrine re                         ji jinine re

 

ji beranine ve                                           ji bizinine ve

ji kevirine re                        ji darine sêvan re

 

 

 

 

N 31  – Bikaranîna  lêbangî (hîtab /vokatîv):

 

Di nav gel de cûre cûre formên wan tên bikaranîn. Ev yan yekhêjmar û yan jî ji bo gelhêjmariyê tê bikaranîn.

 

a- Lêbangiya erênî nazikî

 

Bang

Jin                                                 mêr

Birêz(a) Bêrîvan      Birêz Sîdar

Rêzdar Bêrîvan       Rêzdar Sîdar

 

Canik                                   û                    Camêrên       hêja

Gelî               canik                                   û                    camêrên       hêja

Gelî                canik                                   û                    camêran (Gelhêjmar  netewandî)

 

Mîrza Bêrîvan                     Mîrze Sîdar

Mîre Bêrîvan                                            Mîr Sîdar

Bêrîvan xatûn                               Sîdar beg / paşa

keyxatûna Bêrîvan              Sîdar keya

 

b- Lêbangiya di nav gel de tê bikaranîn, lê carnan nerênî jî jê tê fêmkirin.

Jin                                                             mêr

Kerê were!                          Kero hela were!

Lêlê çi bi te bûye?               Lolo tu çi dikî?

 

c- Ji bo zarok û kesên ji mirovan biçûktir. Hin dever vê formê nanasin.

 

Ji bo keçikan

 

1 – Dikê ew çi ye, tu wer dikî?  (Dikê: keça min)

Dikê, dikê meke, welle wekî te nîne!

2 – Pitê! Pita min, xêra dê û bavê xwe ji min re taseke avê bîne! (Pitê: zaroka keçinî)

Pitê tu keça kî yî?

 

3 – Keçê, hele were vira! (Hem ji bo keçikan û hem jî ji bo jinan)

 

Ji bo lawan

 

1 – Biko, tu çi dibêjî?  (Biko: Lawê min, kurê min)

Biko,  biko! Xwedê qe ji te razî nebe! (qe= qet, tew, hîç, bila)

 

2 – Pito tu çi dikî?               (Pito: Zarakê lawinî, kur)

Pito tu taseke avê didî xalê xwe!

3 – Kurê min! Rabe, biçe mala xalê xwe!

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s