Ferhengnasiye û ferhengnasiya M. Malmisanijî

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 6

 

Ehmed Kirkan

ferhengê-malmîsanijî

Ferheng, qalî vatene û qisey kerdene îfade keno.[1] Ferheng eslê xo de pehlevkî yo û yeno manaya kultur, luxat, perwerde, îlim, aqil ûsn.[2] Xusûsen na çekuye ziwanê arîyan de (Fariskî, Kurdî) kitabo ke çekuye tede kom benî îfade kena.[3] Ferhengî heme çekuyanê ziwanêk yan zî heme çekuyê ke dewrêkê ziwanî de ameyê şuxulnayene gênê xo mî- yan. Ferheng goreyê rêza alfabeyi çekuyan rêzkeno û manayê çekuyan, yan ziwanê ferhengî de (ziwano ke ferheng hadre bîyo) yan zî ziwanêko xerîb de, dano. Ferheng, xezîneya çekuyan goreyê cîya-cîya fikran tesnîf keno û eseran vejeno meydan.[4] Na çekuye cîya-cîya ziwanan de cîyacîya manayan û çekuyana îfade bena. Ferhengnasîye zî îlmê ferhengî îfade kena yan zî merdimo ke îlmê ferhengî goreyê qaydeyanê îlmîyan keno, îfade kena. Ferheng û ferhengnasîye heme ziwananê dinyayî de cayêno muhîm gênê.

Însanan çi wext dest bi qalîkerdene kerdo û çi wext dest bi banderbîyayişê ziwanêko xerîbî kerdo bellî nîyo. Goreyê zanayişê ma ferhengo tewr verên hetê Sumerîyan ra amade bîyo. No ferheng seba bazirganîya ke mabênê Sumerîyan û Akadîyan de bîya nûsîyayo. Yanî no ferheng Sumerkî-Akadkî yo.[5] Goreyê çimeyanê nuştekî bi terzê modernîya ferhengo tewr verêno ke hadre bîyo, hete îdarekerdoxê muzeya Îskenderî- yeyî, Arîstophanesî Î.V.seserra II. de ziwanê Yunankî de amade kerdo. Edebîyatê rojhelatî de ferhengo tewr veren ê Cewherî (m. 1010) yo. Fî- ruzabadî û Mutercîm Asim Efendî zî ferhengnasanê muhîman ra yê.[6]

Ereban mîyan de xebata ferhengî demê cenabê pêxamberî ra dest pêkerdo. No dem de embazanê pêxamberî manaya çekuya ke Quran de nêzanayê pêxamberî ra pers kerde. Ney ra dima zaf ferhengî hadre bîyê. Bin o tewir muslumanan mîyan de de ferhengê Quranî hadre bîyê. Seserra 17. ra tepîya ferhengê di ziwanî ke sey suryankî-erebkî, erebkî-tirkî, erebkî-fariskî ûsn zêdeyayê. Xusûsen na seserri ra tepîya oryntalîstan bi xo ferhengê di ziwanî (yew ziwano rojhelatî û o bîn zî ziwanêko rojawanî) amade kerde.[7]

Îran de xebata ferhengî seserra 9. dest pêkena. Ziwanê îrankî de ferhengo tewr gird û bihecm, ferhengê Esedê Tûsî yo. Ferhengê erebkî- fariskî yo tewr veren ferhengê Edîb Kurdî Nîşaburî yo.[8]

Tirkan mîyan de zî ferhengnuştene û bi ferhengîya meşxul bîyayene zaf cayêno muhîm tepêşeno. Kaşgarli Mehmûdî bi nameye “Dîwanê Luxatî’t-Turk” ferhengêk nuşto. Nuştox nê kitabê xo seba ke ereban banderê tirkî bikero nuşto. Nuştox ney bi xo îfade keno. Badê nê ferhengî tirkan mîyan de zaf ferhengî ameyê nuştene. Zemaxşerî, Ebû Heyyan, Îbnî Muhenna, Alî Şîr Newaî, Exterî, Wankûlû, Wehbî ûsn zaf merdiman ferhengî nuştê. Tena nê ferhengî nê, seserra 19. û 20. ra tepîya reyna ziwanê Tirkî de zaf merdiman -sey Muallîm Nacî, Ahmet Wefîk Paşa, Şemseddîn Samî- ferhengî nuştê. Sazbîyayîşê Komara Tirkîya ra tepîya serra 1928 de înqilabê alfaba virazîya. Bi înqilabê alfaba dewleta Tirkîya de herfê erebkî caverdeyayî û herfê latînkî ameyê şuxulnayene. Sazgehê Ziwanê Tirkî (TDK) awan û na sasgeh standatî- zasyonê çekuyan û viraştişê çekuyanê neweyan girewt xo ser û nika zî hîna nê karî keno.[9]

Ferheng-ceko

Ziwanê Kurdî de ferhengo tewr verên Ehmedê Xanî nuşto.[10] No ferheng, Nûbehara Biçûkan, Ehmedê Xanî serra 1683 de bi zarê kurmancîya û bi terzê menzûmî ya nuşto.[11] Bade nê ferhengî seserra 17. de wendekar û hemwelatîyê Ehmedê Xanî, Îsmaîlê Bazîdî bi nameyê “Gulzar” ferhengêno erebkî-fariskî-kurdî hadre kerdo.[12] No ferheng bi hîrê ziwanana ameyo nuştene. “Luxetnameyê Ehmedî” serra 1790 de hete Şêx Marûfê Nodeyî ra ameyo nuştene.[13] Serra 1912 de Şêx Muhemed Kerbelayî bi nameyê “Ferhenga Kerbelayî Mîrsadu’l-Etfal/Şahrahê Kûdekan” ferhengêno fariskî-kurdî nuşto.[14] Hetê Garzonî, Jaba, Edmonds, McCarus, Blau,[15] Prevodchîk, Khachatryan, Farîzov, Bakaev[16] ûsn oryantalîstan zî ferhengê kurdî amade kerdê. Bê nînan demê Usmanîyan de serra 1894 de ferhengêko bi nameye “el-Hedîyyetu’l-Hemîdîyye fî’l-Luxetî’l-Kurdîyye” hete Yusuf Zîyaeddîn Paşayî ra ameyo nuştene. No ferheng nêzdîyê 5000 çekuyan ra muteşekîl o. No ferheng pê di ziwanî, erebkî-kurdî ameyo hadre kerdene.[17]

Ferhengê ziwanê kurdî tena bi alfabeye erebkî yan latînkî ya nê, sewbîna alfabeyana zî amade bîyê. Xusûsen kurdan ê Armenîstanî bi alfabeya krîlî ya ferhengê kurdî hadre kerdê. Panc parçeyê Kurdîstanî de bi desana kesan ferhengî hadre kerdî. Nînan ra taye ci: E. Evdal, Qanatê Kurdo, Cegerxwîn, Mûsa Anter, M. Emîn Bozarslan, Maxîmê Xemo, Alî Seydo, Cemîlê Seyda, Fetûlah Kakîoglu, Îzolî, Baran Rizgar, Salah Saadallah, Zana Farqînî, Kameran Botî, Torî, Umîd Demîrxan ûsn desana merdiman tena bi zarê kurmancî de ferhengî nuştî.[18] Hete bîn ra zarê soranî zî zaf ferhengî ameyê nuştene. Heta kes eşkeno vajo ke soranî de derheqê her îlmî de ferhengî amade bîyê. Çunke kurdan mîyan de tena soranî ziwanê resmî yê yew dewletî ya. O semed ra zarê soranî de zaf ferhengî hadre bîyê.[19]

Zarê kirmanckî/zazakî de ferhengo tewr veren serra 1987 de hetê M.Malmîsanijî ra amade bîyo. No ferheng, ferhengo musteqîl ê kirmanckî yo tewr veren o. Ewtîya de kes eşkeno vajo ke hadrekerdişê heme ferhanganê dinyayî de amaco sereke ziwanê xo sewbîna miletan rê dayene qebûlkerdene û sewbîna miletan rê ziwanê xo musnayene yo. Labelê seba kirmanckî û ferhenganê kirmankî ma ney nêeşkenê vajê. Çunke ferhengê kirmanckî vere verkan seba kirmancan ameyê hadre kerdene.[20] Çunke ziwanê kurdkî û zarê kirmanckî welatê xo de qedexe bî. O semed ra ziwanzan û nuştoxanê kirmanckî verê heme çî seba pawitene kirmanckî lebatîyayê. M. Malmîsanij destpêkê ferhengî de bin sernameyê “Vatîşê Vernî” de ewnayîn vano:

“Dimilkî[21], Kurdîstanê Rojhetalê vakurî di hîrês wîlayetan mîyan di tay qeza, qesaba û dewan di qisey beno. Heyanî ewro yew ferhengê zarava Dimilkî çino. Ê ke bi na zarava qisey kenê, xo ra vanê Kird yan zî Kirmanc. Kurmancî (Kirdasî), yînî ra û zarava yînî ra vanê Dimilî. Tira Zaza, zarava yînî ra Zazakî zî vajiyêno.”[22]

 

Bade nê ferhengî zarê Kirmanckî de desana ferhengî ameyê nuştene. Nê ferhengan ra taye ci zazakî-tirkî taye ci tirkî-zazakî taye ci zazakî- kurmancî û taye ci zî zazakî-zazakî amade bîyê. Nê ferhengan ra yew sey ferhengê îdyoman û yew zî ferhengê vateyê verênan hadre bîyo. Ma nika taye babetan ê ferhengan ser o vinderênê û dima zî ferhengê ke zarê kirmanckî de hadre bîyê înan ser o vinderênê:

  1. Ferhengê Etîmolojî: Nê ferhengê kokê çekuyan ser o vinderênê. Mîsal ferhengê; Ferhengekê Kirdkî-Pehlevkî-Kurmanckî, M.Malmîsanij î.
  2. Ferhengê Arêkerdişî (derleme): Nê ferhengan de goreyê fekan û mintiqayan çekuyî kom benê, goreyê qaydeyanê îlîyan newe ra rêz benê. Mîsal; Ferhengê Tirkî-Kirmanckî, Grûba Xebate ya Vateyî, Ferhengê Kirmanckî-Tirkî, Grûba Xebate ya Vateyî.
  3. Ferhengê Cigêrîyayî (tarama): Nê ferhengan de cîya-cîya çimeyan ra çekuyê cigêrîyênê. Nê çekuyê ke ferhengnasî vistê xo dest sey ferhengî ya rêz benê.
  4. Ferhengê Xeletat: Nê ferhengan de çekuyê ke sewbîna ziwanan ra xusûsen zî erebkî û fariskî ra gêrîyayê û manayê xo vindî kerdo înan ser o vinderîyêno. Ferhengnas nê çekuyan û manayan ê neweyan ferheng de mojneno. e.
  5. Ferhengê Argoyî: Nê ferhengan de çekuyê ke ziwan de zaf nêşuxulîyênê û goreyê cematî çekuyê ke eybê goreyê qaydeyanê ferhengî ya kom benê. Raste-rast no mijarî ser o tu xebatêk çin a.
  6. Ferhengê Terman: Nê ferhengan de cîya-cîya mijaran ê taybetan (muzîk, spor, tib, perwerde ûsn) ser o çekuyî kom benê û ey ferhengî ya nusênê. Mîsal; Ferhenga Navên Nebatan a Kurdî, Ehmedê Dirihî.
  7. Ferhengê Îdyoman: Îdyomî seba her ziwanî cayêko muhîm de yê. Heta yew ziwan de çiqas îdyomî zaf ê, o ziwan hende dewlemend o. No babet ferhengan de tena îdyomî nusênê. Mîsal; Ferhengê Îdyomanê Kurdkî (Kirmanckî-Zazakî), Roşan Lezgîn
  8. Ferhengê Vateyê Verênan: Vateyê verênî îdyoman ra cîya y. Îdyomî hal û rewşêk rê îşaret kenê labelê vateyê verênan ders danê û îbretêk nîşan danê. Reyna kes eşkeno vajo ke yew ziwan de vateyê verênan çiqas zêde yê, o ziwan hende dewlemend o. No mijarî ser o kirmanckî de xebatêka akademîk çin a. Mîsal; Vatenên Verênandê Ma, Zulfukar Ayyildiz î.
  9. Ferhengê Quranî: Nê ferhengî goreyê sewbîna ferhengan cîya yê. Quran de çekuyê ke fam nêbenê no tewir ferhengan de îzah benê.[23]

 

Ma nika ferhengê ke zarê kirmanckî de amade bîyê, derheqê înan de melumat bidê:

  1. Ferhengê Dimilkî-Tirkî, Malmîsanij (1987): Ferhengo tewr verên o. Çapa yewine weşanxaneyê “Jîna Nû” û çapa dîyine zî “Weşanên Deng” ra serra 1992 de vejîyayo. No ferheng 431 rîpel o.[24]
  2. Ferhengê Kurdî-Tirkî, Munzur Çem (1994): No ferheng 589 rîpelî yo û seba zarê kirmanckî ferhengo diyîn o. No ferheng Stockholm de çap bîyo. Vernîya nê ferhengî de Munzur Çemî ser mijarê grameri de zî tay çîyî nuştî.[25]
  3. Ferhengekê Kirdkî- Pehlevkî- Kurmanckî, M. Malmîsanij (1997): No ferheng “Weşanxaneyê Apec”î ra vejîyayo. Heta nika çapo diyîn zî nêvirazîyayo. No ferheng de Malmîsanijî muqayeseyê Fariskîya mîyanên (Pehlevkî) û Kurdî (Kirmanckî û Kurmancî) keno. No semed ra ferhengêko balkêş o.[26]
  4. Ferhengê Zazakî-Tirkî, Mesûd Ozcan (1997): No ferheng serra 1997 de “Weşanxaneyê Kaynak” ra vejîyayo. No ferheng 240 rîpel o vernîya ferhengî de gramer zî esto.[27]
  5. Zazakî-Tirkî, Tirkî-Zazakî Ferheng, Turan Erdem, Orhan Erdem (1997): No ferheng serra 1997 de “Weşanên Doz” ra vejîyayo û 222 rîpel o. Dima no ferheng ameyo hîrakerdene û “We- şanên Arya” ra vejîyayo û 440 rîpel o. No ferheng hem Zazakî-Tirkî û hem zî Tirkî-Zazakî yo.[28]
  6. Ferhengê Zazakî-Tirkî, Harun Turgut (2001): No ferheng serra 2001 de “Weşanên Tîj” ra vejîyayo. Çapo yewin 336 û çapo diyîn 403 rîpel o.[29]
  7. Ferhengê Tirkî-Kirmanckî, Grûba Xebate ya Vateyî (2001): No ferheng goreyê grûbêk virazîyayo yanî xebatêka şexsî nîya. Grûba Xebate ya Vateyî kombîyayişanê xo de standartîzasyona çekuyan ser o xebitêna û dima nê çekuyan sey ferhengî ya çap kena. No ferheng heta nika çar rey çapbîyo. Çapo yewin “Avesta” serra 2001 de û çapo diyîn 2004 “Weşanxaneyê Vateyî” ra û çapo hîrêyin serra 2009 de çapa çarin zî serra 2011 de reyna eynî weşanxaneyî ra çap bîyo.[30]
  8. Ferhengê Kirmanckî-Tirkî, Grûba Xebate ya Vateyî (2001): No ferheng zî goreyê Grûba Xebate ya Vateyî virazîyayo û reya veren serra 2001 de vejîyayo û heta nika bi hîrakerdişa çap bîyo.[31]
  9. Ferheng-Vajname, S.Veroj-Abdurrahman Uçaman (2002): No ferheng mîyan de ferhenganê kirmanckî de cayêko taybet gêno çunke no ferheng de manayê yew çekuye çar zarê kurdî de -kurmancî, hewramî, kirmanckî û senendejî- deyêno. No kitab serra 2002 de “Weşanxaneyê War” ra vejîyayo.[32]
  10. Ferhengê Kurmancî-Dimilî, Seîd Veroj (2003): No ferheng serra 2003 de “Weşanxaneyê War” ra vejîyayo.[33]
  11. Ferhengê Zazakî-Tirkî, Mehmet Aydar (2003): No ferheng serra 2003 de “Weşanxaneyê Doruk” vejîyayo. No ferheng 440 rîpel o.[34]
  12. Ferhengê Tirkî-Dêrsîmkî (Kirmanckî/Dimilkî/Sobê), Huseyîn Çakmak (2004): No ferheng serra 2004 de “Weşanxaneyê Kalan” ra vejîyayo.[35]
  13. Ferhengê Îdyomanê Kurdkî (Kirmanckî-Zazakî), Roşan Lezgîn (2005): No ferheng kirmanckî de mijarê îdyoman de ferhengo verên o. No ferheng serra 2005 de “Weşanxaneyê Vateyî” ra çap bîyo û heta nika reyna çap nêbîyo. Roşan Lezgîn vernîya ferhengî de metod û rêbazanê xo nişan dano. No ferheng 210 rîpel o.[36]
  14. Ferhengê Zazakî-Tirkî, Musa Canpolat (2006): No ferheng 922 rîpel o û serra 2006 de çap bîyo. Hete hûmarê çekuyan ra ferhengêko zaf dewlemend o.[37]
  15. Ferhengê Tirkî-Zazakî, Harun Turgut (2008): No ferheng serra 2008 e “Weşanxaneyê Do” ra vejîyayo. No ferheng 410 rîpel o.[38]
  16. Ferhengê Kirmanckî-Kurmanckî; Kurmancî-Kirmanckî, Çeko Kocadag (2010): No ferheng serra 2010 de “Weşanxaneyê Komkar” ra vejîyayo. No ferheng 1075 rîpel o û beyntarê ferhengê kirmanckî yê çapbîyayan de ferhengo tewr dewlemend o. Xusûsîyetê nê ferhengî kurmancî-kirmanckî amade bîyo.[39]
  17. Ferhengê Tirkî-Zazakî, Alî Ekîcî (2010): No ferheng serra 2010 de “Weşanên Kardelen” ra vejîyayo û 233 rîpel o.[40]
  18. Ferhenga Pirzimanî, Komîsyon (2011): No ferheng hete komîsyonêk ra amade bîyo. No komîsyon de Osman Aslanoglu, Hayrullah Acar, Zekî Gurur, Bedirhan Îslamoglu û Evren Aslanoglu estê. Nê komîsyonî manaya her çekuye fariskî, kurmancî, soranî û kirmanckî daya. No ferhengêko zafziwanî yo.[41]
  19. Ferheng/Sözlük Türkçe-Kırmancca/Kirmanckî-Tirkî, Grûba Xebate ya Vateyî (2013): No ferheng zî goreyê standatî- zasyona Grûba Xebate ya Vateyî virazîyayo. No ferheng 518 rîpel o, “Weşanxaneyê Vateyî” ra vejîyayo. No ferheng sey ferhengê cêbî amade bîyo. Goreyê ferhenganê binan ê Grûbe Xebate ya Vateyî no ferheng hîna rehat o. Çunke vera di ferhengan yew ferheng kes wegêno û hem zî wegirewtena ci asan o.[42]
  20. Lîsteya Çekuyanê Tirkî-Zazakî û Zazakî-Tirkî, Roşan Hayig- Brigitte Werner (2012): No ferheng serra 2012 de “We- şanxaneyê Tîj” ra vejîyayo. Nê ferhengî de nêzdîyê 16000 çekuyî estê û no ferheng 448 rîpel o.[43]
  21. Türkçe-Kürtçe (Zazaca) Sözlük, Ferheng Kurdî (Zazakî)-Tirkî, Roşan Lezgîn (2013): No ferheng serra 2013 de “Weşanxaneyê Roşna” ra vejîyayo. No ferheng de 9021 heb madeyê kirdkî-tirkî û 7632 heb madeyê tirkî-kirdkî estê û no ferheng 358 rîpel o.[44]
  22. Ferhenga Navên Nebatan a Kurdî, Ehmedê Dirihî (2013): No ferheng nameye nebatan ser o ferhengêko ansîklopedîk o. Serra 2013 de çapxaneyê “Weşanên Yaşayan Diller Enstiusu” ra vejîyayo. Ferheng 1168 rîpel o.[45]
  23. Fariskî-Zazakî-Kurmancî Gramero Muqayeseyin û Ferhengo Bingeyîn, Serkan Oğur (2014): No ferheng serra 2014 de “Weşanxaneyê Yazilama” ra vejîyayo. Raste-rast kes nêeşkeno nê kitabî sey ferhengî ya namekero labelê tede ferhengêko qijek esto û nuştox hîna zêde ser grameri xebityayo. No kitab 349 rîpel o.[46]
  24. Vatenên Verênandê Ma, Zulfukar Ayyildiz (2013): No ferheng sey “Ferhengê Vateyê Verênan” amade bîyo û serra 2013 Riha de çapbîyo.[47]
  25. Vajekano Dimilî, Şaban Şenateş: No ferheng hîna çap nêbîyo labelê goreyê melumato ke ma nuştoxî ra peyda kerd na serre mîyan de o yo çap bibo. No ferheng goreyê mintiqaya Sêwregi ameyê nuştene. Ferheng de 56000 çekuyî estê.

 

Ziwanê ma de ferhengnasîye vera leksîlojî yan leksîgrafî yena şuxulnayene. Tayê ziwanzanî, ferhengnasîye sey zanistîye qebûl kene labelê goreyê taye ziwanzanan ferhengnasîye sey zanistî nê ganî ke sey hunerî qebûl bibo. Goreyê na gruba diyîn ferhengnasîye tena çekuyan pê hete ardene îfade nêkena. Ferhengnasîye çekuyan pê-peya rêzkerdene ra zêde; ferheng amade kerdene, destûranê nuştene saz kerdene, qaydeyanê ziwanî tesbît kerdene, nê qaydeyan aver berdene û nê qaydeyan ziwanê nuştekî ser o tetbîq kerdene îfade keno.

Nuştox, şaîr, gramerzan ûsn çiqas merdime ke bi ziwanî ya eleqedar bene hewceyo ke bi ferhengnasîye ya meşxul bibê û nê îlmî zaf baş bizanê. Çunke no îlim tena ferhengnasî eleqedar nêkeno û ferhengnas çaxo ke ferhengêk awan keno tena seba şexsê xo nênuseno. Tayê amacê ferhengnasîye estê ke kes eşkeno nînan bi no şekla bihumarno:

  • Tesbîtkerdişê çekuyanê ziwanî (yan ê demêk yan pêroyî)
  • Çekuyanê ziwanî rê wayîr vejîyayiş, dewlemendîya ziwanî pawitiş
  • Dewlemendîya ke eslê ziwanî de esta aye rê wayîr vejîyayiş
  • Dewlemendîya ziwanî azê ayendeyan rê neqil kerdiş
  • Ziwanî tesîrê ziwanan ê xerîban ra muhafeze kerdiş
  • Ziwanî rast û bitesîr şuxulnayişî rê ardim kerdiş
  • Şuxulnayişê ziwanî de xetayê ke vatene ra çime gênê vernîya ci girewtiş
  • Sewbîna ziwanan banderbîyayişî de merdimî rê ardim kerdiş
  • Tekîlîya ke mabênê ziwanan de esta orte vetiş
  • Çekuyê ke cîya-cîya mintiqayan de estê orte vetiş
  • Pirsgireyê ke perwerdeyê ziwanê maykî de estê çareser kerdiş[48]

 

Ferhengnas wexto ke qayîl bo ser ferhengî bixebityo ganî verê heme çî amacê xo dîyar bikero. Çunke cîya-cîya babetê ferhengan estê û ferhengnas, ferhengêko senîn awan bikero ganî verî ney tesbît bikero. Badê ney ganî ke ferhengnas sînoranê malzemeye ziwanî xêz bikero û nînan ser o bixebityo. Çunke malzemeyê ziwanî zaf hîra yo. Ferhengnas kamcî malzemeyan kar bîyaro nînan tesbît keno û tena nînan ser o xebitêno. Gama ke ferhegnasî malzemeyê xo tesbît kerd ney ra dima çimeyanê malzemeye tesbît keno û nê çimeyanê xo rêz keno.[49] Her çiqas seba ziwanê ma û xusûsen zî seba zarê ma kirmanckî çin bo zî ferhengnasîye kare komêk/grubêk o. Yanî komêna ke ferhengnasîyan ra amade bîya seba ferhengî yenî pêser kom benê û ferhengî ser o xebitênê. Labelê no ziwanê kurdî de ca nêameyo.

M.Malmîsanij lînguîstîk (zimanzanî) û metodê fîlolojî zaf baş zano o semed ra -ferheng hadre kerdo û ferheng hadrekerdişî rê beşdar bîyoziwanê kurdî de û xusûsen zarê kirmanckî de cayêko zaf muhîm gêno. Malmîsanijî heta nika hîrê heb ferhengî bi xo hadre kerdo û di heb ferhengan de zî ardimkarîye (rolêno zaf gird û muhîm) kerdo. Nê ferhengê ke M.Malmîsanijî hadre kerde; Ferhengê Dimilkî-Tirkî, Ferhengekê Kirdkî-Pelevkî-Kurmanckî, Ji Bo Rastnivîsînê Ferhenga Kurdî (Kurmancî)-Tirkî yê. Labelê bê nê hîrê ferhengan Malmîsanijî Grûba Xebata ya Vateyî de amadebîyayişê ferhengan de zî cayêno muhîm girewto.

Her çiqas ferheng de damxaya yew merdimi yan ê komîsyonekî bibo zî seba ke ferheng îlmî bo û dinyayê îlmî de ca bigîro ganî ke taye xusûsîyetan û peymeyê îlmîyan xo de nişan bido. Nê peymeyî:

  • Rastîye: Çekuyê ke ferheng de nusîyayê ganî ke heyato rastîye de ewêze ci bibo. Yanî ferhengnas çekuyê ke heyatê cematkî de çin ê gereke nêgîro ferhengê xo.
  • Cagirewtene: Çekuya ke ferheng de ca girewta ganî manaya xoya eslî ya ferheng de ca bigîro. Yanî manayê talî û mecazî ferheng de sey manaya eslî ca nêgîro.
  • Munasîbîye: Ferhengnas ganî goreyê amacê xo amacê ferhengî çekuye munasîbî weçîno û ferheng de nînan rê ca bido.
  • Qaydeperestî: Ferhengnas ganî çekuyan rê qaydeyan tesbît bikero û goreyê nê qaydeyan çekuyan rêz kero. Labelê her ferhengnas goreyê xo nêeşkeno qaydeyî tesbît bikero. O semed ra ganî ferhengnas dinyayê îlmî ra xeberdar bo û qaydeyanê ferhengnasî zaf baş bizano.
  • Mahîyetê Şuxulnayişî: Ferheng de çekuyî goreyê argoyî, fekan û mintiqayan ûsn mahîyetan pê ra abiryê.
  • Çekuyê Newe û Kanî: Ferhengnas ferhengê xo de tena çekuyanê kanan rê nê ganî çekuyanê neweyan rê zî ca bido. Labelê hewceyo ke ferhengnas, heta ke îhtîyaç çin bo, çekuye nêvirazo. § Çekuyê Mehelî: Ferheng de çekuyê meheli ganî cayêko qijek abiryo û nê çekuyê mehelî cayênê qijek tepêşê.
  • Tedeyî: Goreyê amancî heme çekuyê ke ziwan de estê ganî ferheng de ca bigîrê.
  • Çekuyê Umumî û Teknîkî: Çekuyê umumî û teknîkî ke kewtê ziwanê umumî mîyan ganî ferhengî de ca bigîrê.
  • Ziwano fekî û nuştekî: Zafane ferhengnasî çimeyanê nuş- tekîyan ra sûd gênê û nê çekuyan ferhenga de ca danê, labelê çimeyanê fekîyan ra çeku girewtene û nê çekuyan de bedilîyayişî nişan dayene zaf zehmet o.[50]

 

Nê peyme ke seba ferhengnasî tesbît bîyê seba her ferhengî hewce yê û her ferhnegnas ganî nê peyman ferhengê xo de tetbîq bikero. M. Malmîsanij nê peyman ra xeberdar o û nê peyman heme ferhanganê xo de şuxulneno. Kes eşkeno vajo ke Malmîsanij hem ferhengê ke tena bi xo hadre kerdê û hem zî ferhengê ke hadre bîyayene de ardimkarîye kerdê înan de damxaya ci esta.

Ma nika taye xusûsîyetanê ferhenganê Malmîsanijî û prensîbê ferhengnasîye ey ser o vinderîyê:

  • Malmîsanij eslê çekuyan edebîyatê kan mîyan de û şarî mîyan de gêreno. O qayîl nîyo ke çekuyanê viraşteyan dekero ferhengî mîyan û nê çekuyan şarî mîyan de vilakero. Destpêke ferhenganê xo de nê prensîbî îfade keno û ney ra qet şaş nêbeno.
  • Mabênê sînoranê kirmancan de heme fekan ra xeberdar o û seba ferhengan tena fekê xo nêparêzneno. No prensîp seba kirmanckî zaf muhîm o. Çunke eke yew fek biparêzîyo û sewbîna fekan ser o zaf nêvinderîyo raste-rast dewlemendîya kirmanckî vindî bena. Labelê Malmîsanij ney sey prensîp qebûl keno û heme ferhangan de şuxulneno.
  • Seba standart û îsleh bîyayene zarê kirmanckî, bê kurdî, sewbîna ziwanan ra çekuye girewtene rê razî nîyo. Çunke eke ma sey sewbîna ziwanan, biasanîya çekuyan ê xerîban dekerê ziwanê xo dima ma nînan nêeşkenê ziwanî ra çekerê. Labelê çekuyê ke mîyan de şarî de vilabîyê, goreyê ey, êdî bîyê malê şarî kes nînan eşkeno bigîro ferheng.
  • Seba termanê gramerî û mijaranê xusûsîyan de çekuyê ke ziwananê ewropayijan ra ameyê girewtene, goreyê Malmîsanijî heta bi konsensusa çekuye nêvirazîyo, ganî ferheng ca nêgêro. Çunke eke ma no şekil hereket nêkerê her kes goreyê xo çekuye virazo, dima ma nêeşkenê nê çekuyan ê viraşteyan ziwanî ra pak kerê. Seba kirmanckî kes birehatîye eşkeno vajo ke hema-hema her xebatkar xo hete ra çekuye virazeno. Ge-ge di xebatkarî eynî çî rê sewbîna nameyî dano. Eke mabênê nînan de peymanêk çinbo her kes çekuya xo rast qebûl keno. Labelê heta ke konsensus virazîyo, çekuyê ke ziwananê ewropayijan ra ameyê girewtene kes eşkeno bişuxulno û badê konsensusî merdim biasanîya eşkeno ziwan û ferhengan ra nê çekuyan vejo. No tewirê Malmîsanijî hesasîyetê ey mojneno. Sewbîna merdimî xo hete ra zaf çekuye virazenê labelê o no war de zaf hesas o.
  • Goreyê Malmîsanijî zarê kirmanckî ziwanê kurdî ra şaxên a. Malmîsanijî ziwanê fariskî û erebkî wendo. Reyna Malmîsanij soranî, kurmancî û hewramî (goreyê lehçeyanê bînan kêmî bo zî) zano. Fariskî ya kan, mîyanên û newe ra xeberdar o. Malbata ziwanê HîndEwropayî ra xeberdar o. Qandê cû kirmanckî xoser ziwanêk nê, sey zarêka kurdî qebûl keno. No qebûlê ey tena fikrî ra hêz gêno. Kes eşkeno vajo ke Malmîsanij na mesela de sîyasî zî nêfikirêno. Peym û qistasê ey tena îlim o. Malmîsanij delîlanê lehçe bîyayişê kirmanckî ano. Mîsal; ê ke zarê kirmanckî sey ziwanî ya qebûl kenê herfa “ğ” ser o zaf vinderênên û vanê ke na herfe kirmanckî de esta. Malmîsanij tena herfa “ğ” nêşuxulnayişî ser o zaf vinderdo û goreyê hesabê Malmîsanijî na herfe nuşteyê kirmanckî û kurdî qasê % 0,8 ca gêna. Malmîsanij heme karanê xo de nê hesasîyetî nîşan dano.
  • Malmîsanij qayîlo ke zarê kirmanckî tesîrê sewbîna ziwanan û zaranê kurdî ra bivejîyo. Malmîsanij qayîlo ke zarê kirmanckî goreyê realîteyê xo û goreyê qaydeyanê gramerê xo awan bibo û bi no şekla cuya co dewam bikero. Çunke eke no şekla nêbo, tesîrê sewbîna ziwanan û zaran de bimano kirmanckî do vindî bibo. Rast o ke ziwan bi xo gandar o. No gandarbîyayiş yeno no mana ke, hem sewbîna ziwanan rê tesîr keno û hem zî tesîrê sewbîna ziwanan de maneno, xo timûtim bedilneno. Labelê no gandarbîyayiş ziwanî tesîranasîmîlasyonî rê akerde nêkeno. O semed ra gereke ferhengnas nê krîterî bizano, qaydeyanê ziwanê xo bizano û goreyê ney hereket bikero. Malmîsanij tam zî no şekla hereket keno. Qaydeyanê ziwanê xo zano û gandarbîyayişê ziwanî ra hayîdar o.
  • Çekuyê ke sewbîna ziwanan ra kewtê zarê ma û şar pêro manayê ci zano hewce yo ke ferheng de bimanê. Çunke êdî nê çekuyî bîyê malê şarî û şar nê çekuyan şuxulneno. Heta şar nê çekuyan goreyê gramerê kirmanckî anceno û nînan sey kirmanckî qebûl keno. Ferhengnasîye ra amac ziwanêko saf kurdkî vetene nîyo. Çekuyê ke mîyan de şarî de kar yenê êdî sey kurdkî ya qebûl benê.
  • Ferhengnasîya M.Malmîsanijî tena xebatêka ferdî û şexsî nîya. Malmîsanij eynî wext de sey Grûba Xebate ya Vateyî xebatêka kolektîf mîyan de zî ca girewto. Na grûbe heta nika 27 kombîyayişî kerdê û 10 000 ra zêde çekuyî standart kerdê û di heb ferhengî vetê. Kes eş- keno vajo ke mîyanêe ferhenganê kirmanckî de ferhengê tewr birû- met û qîymetinî nê her di ferhengê grûbe yê. Çunke nê ferhengî tena goreyê yew merdim yan goreyê yew mintiqa nîyê. Heme mintiqayanê kirmanckî nêzdîyê 25 heb merdimî nê ferhengî rê kede daya û danê. Malmîsanij zî na grûbe mîyan de yo heta ronayoxanê grûbe ra yew o.
  • M. Malmîsanijî ferhengê xo yê bi nameyê “Ferhengê Dimilkî- Tirkî” de vera herfa “î” herfa “i” û vera “i” zî herfa “ı” şuxulnaya. Heta no ferheng de seba herfa “eyn” a erebkî îşareta “ ’ “ şuxulyaya.
  • M. Malmîsanijî ferhengê xo yê bi nameyê “Ferhengê Dimilkî- Tirkî” de tena çekuyî nê, îdyomî û çekuye diletî zî girewtê. Mîsal: “Umîdê xo birnayiş[51], wayir vêcayeni[52], nayşta dayşta[53] rut û repal[54] ûsn.”
  • M. Malmîsanijî ferhengê xo yê bi nameyê “Ferhengê Dimilkî- Tirkî” de seba çekuyê ke zaf manayê ci estê bi hûmarana manayê ci rêz kerdê labelê manayê çekuye ra ê ke nêzdîyê yewbînanê tena bi vîrgula abiryayê. Mîsal: “hurrîyet: 1) hürriyet, özgürlük 2) Türkiye’de Cumhuriyet Dönemi[55] ûsn.”
  • Ferhengê M.Malmîsanijî her çiqas sey ferhengêko lokal û mehelî biaso zî tena mintiqaya Malmîsanijî bingeh nêgêno. Çekuyê ke mintiqaya Pîran, Sêwregi, Çewlîg -û beno ke- Aldûş (ke Malmîsanijî Kolik de di serrî wezîfe kerdo o semed ra) de şuxulênê ferheng de ca gênê. No xusûsîyet seba yew ferhengî zaf muhîm o. Çunke nuştoxê bînî tena mintiqaya xo bingeh gênê û ferhenaganê xo bi no şekla awan kenê. No zî seba ferhengan kêmanîyêk peyda keno. Malmî- sanij ney rê dîqet keno. Çunke kirmanckî tena yew mintiqaya sînor kerdê nîya. Ferhengnas zî xo nêşkeno tena yew mintiqaya sînor bikero.
  • M. Malmîsanijî ferhengê xo yê bi nameyê “Ferhengê Dimilkî- Tirkî” de nêrîyîye û makîyîye sîfet û nameyan de nîşan dayo.
  • Malmîsanij ferhenganê xo de çekuyan goreyê amacê ferhengî weçîneno û mijarî têmîyan nêkeno. Îzahatanê xo dergûdila nê bi kilmîye vano. No xusûsîyet mojneno ke Malmîsanij tena kirmanckî de nê tirkî de zî xeylêk serkewte yo. Mîsal: “Heqo: Tanrım! (dilek ve dua için)”[56] zaf izahato derg çin o labelê kes fam keno ke ney ra çiçî qesd bîyo.
  • Ferhengê Malmîsanijî de çekuyî goreyê qaydeyêk rêz bîyê û no qayde de têmîyanîyêk çin a.
  • Ferhengê Malmîsanijî de çekuyê newe û kanî pîya ca gênê. Malmîsanij tena çekuyanê kanan nê, neweyan rê zî ca dano. Mîsal çekuya ke sey “kopek” zî girewto ferhengê xo.[57]
  • Malmîsanijî ferhengê xo de çekuyanê mehelîyan rê zî ca dayo. Ge-ge qertafê vernî û peynî yê kirmanckî goreyê mintiqayan bedilênê. Ge-ge zî taye çekuyî tena mintiqayêk de şuxulêna. Malmî- sanijî çekuyanê mehelîyan rê ferheng de ca dayo. Mîsal: “kormît[58], docik[59], cisan[60], perrayiş xwi ser[61] ûsn.”
  • Ferhengê Malmîsanijî de taye çekuyê teknîkî ke kewtê ziwanê şarî û şar nê çekuyan heyatê xo de şuxulneno estê. Mîsal ”mat kerdiş[62], bekçî[63], beledîya[64], xirami[65] ûsn”
  • Ferhengnas raste-rast ganî çimeyanê fekî ra zêde çimeyanê nuştekîyan ra sûd bigîro. Labelê bêsûdîya Malmîsanijî na ya ke demê ey de çimeyê nuştekî yan tu çinbîyê yan zî çimeyê nuştekîyan ey bixo bîyê. Seba ferhengê xo hem ferhengnas hem zî malzeme/ çimeyê ferhengî bîyo.
  • Ferhengê Malmîsanijî de çekuyê ke nusîyayê heyatê cematkî de şuxulênê. Tay ferhengnasî çekuyanê abstraktan/absurtan ser o zaf kede danê û nê çekuyan ferheng de nusenê. Malmîsanij no şekil hereket nêkeno. Çekuyê ke cuya şarî de ca nêgênê ferhegê ey de zî ca nêgênê. No seba samîmîyet û rastîya ferhengî zaf muhîm o.
  • Malmîsanij tena seba zarê kirmanckî nê, zarê kurmancî de zî eserî dano. Heta ferhengê ey ke bi nameyê “ Ji Bo Rastnivîsînê Ferhenga Kurdî (Kurmancî)-Tirkî” seba standartîzasyona nuştena kurmancî kitabêko bingeyîn o. Seba nê ferhengî zî metodê xoyê ferhengnasî şuxulnayo. Çaxo ke çekuyêk seba nê ferhengî weçînaya: Şeklo hîna vila/hera tercîh kerdo, şeklo ke deforme nêbîyo tercîh kerdo, şeklo ke hîna nêzdîyê lehçeyanê bînan tercîh kerdo, şeklo ke nêzdîyê ziwanan ê îranîyan tercîh kerdo û qaydeyê kurmancî rê hîna munasîbê ci tercîh kerdo.”66 Yanî Malmîsanij kurdî heme yew ehemîyet de vîneno û goreyê nê rastîye hereket keno. Tena ser kirmanckî cehd nêkeno. Goreyê ma prensîbo tewr muhîm ê Malmîsanijî heme xebatanê xo de eynî cîdîyet û samîmîyeta şuxulêno.
  • Ferhengê Malmîsanijî bi nameyê “Ferhengekê Kirdkî-Pehlevî- Kurmanckî” ma rê fersendê muqayese kerdişî dana. Seke Malmîsanijî zî destpêkê ferhengî de îfade kerdo, merdim ancax bi muqayesekerdişê ziwanan û lehçeyana qîymetê ziwanê xo zano û ziwanê xo hîna baş û rind fam keno. No ferheng de eşkera vejîyêno meydan ke kirmanckî lehçeyêka kurdî ya. O semed ra no ferheng zî –goreyê ma- xebatêka erjîyayê ya.

Encam Derheqê ferhengî de “Efradini camî, exyarini manî” vajîyêno ke no îbare bi wateyê “çîyo ke hewce yo kom keno/gêno xo mîyan û çîyo ke hewce nîyo manî beno/nêgîno xo mîyan” yeno. Ferhengnas çaxo ke fehengê xo amade keno nê îbareyî ra hereket keno. Çunke eke nê prensîpî kar nîyaro ferheng, ferhengîye ra vejîyêno. Ferhengnas çekuyan ferheng de goreyê manayî rêz keno û manayî çekuye ra azade nêvîneno. Kirmanckî de taye ferhengî estê ke mana û çekuye tam pê nêgênê. Qandê cû ferhengan de ganî ke cumleyan ra nimûneyî bideyê. Ferhengnas konteksê çekuyan nîşan bido.

Ferhengan de zafane etîmolojîyê çekuyan ser o melumatêk çin o. No war de zaf kêmanîyêk esta. Na kêmanîye rew-rew orte ra nêwerzena labelê ferhengnasî gerek ney ser o xebat bikerê. Çunke zafê çekuyanê ma rê ziwanzanê sewbîna ziwanan wayîr vejîyênê.

Ziwanî û çekuyê ke ziwanan de yenê şuxulnayene seba şarî sey çîyê- ko pîrozî ya qebûl benê. O semed ra merdimê ke ferheng ra û ferhengnasîye ra xeberdar nîyê ganî ziwanî rê û ferhengî rê mudaxele nêkerê. Çunke no mudaxele ziwanê nuştekî û fekî de têmîyanîyêk virazeno. Merdimê ke tu ziwanî ya yan ferhengî ya eleqeyê xo çin o, ziwanî rê mudaxele kenê. Heta taye nuştoxê kirmanckî xo sey qehremanê ziwanî vînenê û heqê çekuye viraştene xo de vînenê. No halêno xelet o.

Kirmanckî de newe-newe kitabê zêdeyêno. Labelê kes bixemgînî- ya vîneno ke xebata ferhengî kirmanckî de zaf pey de menda. No hal waranê bînan –şîîre, roman, hîkaye, xebata akademîk ûsn- de zî tenganîyêk peyda keno û vernîya standartîzasyonî û edebîyatê nuştekî de manîyêk teşkîl keno. Rewşa yew ziwanî rewşa ferhenganê ê ziwanî ya girêdayeya. Eke merdim qayîlbo rewşa ziwanêk vejo meydan tena ferhenganê ziwanî ser o xebatêk bikero bes o. Rewşa kirmanckî baş nîya û heta ke xebatê îlmî û kolektîfî nêvirazîyê zî nê pirsgireyî çareser nebenê. Seba ney ganî ke enstîtuyî roneyê, xebata akademîk –tez, doktora ûsnvirazîyêno.

Ma na xebata xo de tena M. Malmîsanijî û ferhengnasîya ey ser o vinderdî. Ma tesbît kerd ke Malmîsanij seba ferhengnasîya kirmanckî rayîrêka baş û îlmî akerda. Prensîp û qaydeyê ke Malmîsanijî ronayê çimeyanê îlmîyan ra gêrîyayê, tetbîqkerdoxê û miqatkerdoxê nê qaydeyan o bi xo yo.

[1] İsmail Durmuş, Sözlük, Diyanet İslam Ansiklopedisi, İstanbul 2009, c. 37, r. 398.

[2] Mehmet Kanar, Farsça Dilbilgisi, Say Yayınları, İstanbul 2011, r. 674

[3] Ferit Devellioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, Doğuş Matbaası, Ankara 1970, r. 310

[4] Zekeriya Bingöl, Sözlük Ve Sözlükçülük Üzerine Bir Araştırma, Akademik Bakış Dergisi, h.9, 2006, r. 198-199

[5] Durmuş, çc, r.398

[6] Bingöl, çc, r. 201

[7] Durmuş, çc, r. 400-401

[8] Tahsin Yazıcı, Sözlük, Diyanet İslam Ansiklopedisi, İstanbul 2009, c. 37, r. 401-402

[9] Bingöl, çc, r. 198

[10] Kadri Yıldırım, Nûbehara Biçûkan, Avesta, İstanbul 2008, r. 59

[11] Şêx Muhemed Kerbelayî, Amd. Ramazan Pertev, Ferhenga Kerbelayî Mîrsadu’lEtfal/Şahrahê Kûdekan, Nûbihar, Istanbul 2012, r.10-12

[12] Yıldırım, çc, r.59

[13] Pertev, çc, r. 10-12

[14] Pertev, çc, r. 10-12

[15] Kemal Burkay, “Pêşgotin” mîyan de Ferhenga Îzolî, Weşanên Deng, Amed 2011, r. 5

[16] Yıldırım, çc, r.78-79

[17] Yıldırım, çc, r.75-76

[18] Yıldırım, çc, r. 78-94

[19] Seba melumatî b. Yıldırım, çc, r. 94-05

[20] Murat Varol, Zazaca Sözlükçülük Tarihi, Sorunları ve Çözüm Yolları, I. Uuslaraarası Zaza Dili Sempozyumu, Bingöl üniversitesi Yayınları, Bingöl 2011, r.354-355

[21] Alfabeya nuştoxî ma bedilnê.

[22] Malmîsanij, Ferhengê Dimilkî-Tirkî, Weşanên Deng, İstanbul 1992, r. 1.

[23] Ahmet Topaloglu, Sözlük, Diyanet İslam Ansiklopedisi, İstanbul 2009, c. 37, r. 411- 414

[24] M. Malmîsanij, Ferhengê Dimilkî-Tirkî, Weşanên Deng, İstanbul 1992

[25] Munzur Çem, Ferheng Kurdi-Tırki, Stockholm, 1994

[26] M. Malmîsanij, Ferhengekê Kirdkî-Pehlevkî-Kurmanckî, Stockholm 1997

[27] Mesut Özcan, Zazaca-Türkçe Sözlük, Kaynak Yayınları, İstanbul 1997

[28] Turan Erdem, Orhan Erdem, Zazakî-Tirkî/Tirkî-Zazakî Ferheng, Weşanên Arya, İstanbul 2006

[29] Harun Turgut, Zazaca-Türkçe Sözlük, Weşanên Tîj, İstanbul 2001

[30] Grûba Xebate ya Vateyî, FerhengêTirkî-Kirmanckî İstanbul 2011

[31] Grûba Xebate ya Vateyî, Ferhengê Kirmanckî -Tirkî, İstanbul 2009

[32] Abdurrahman Uçaman,Seid Veroj, Ferheng-Vajname: Kurmancî-Hewramanî-Dimilî- Senendajî,War Yayınları, İstanbul 2002

[33] Seid Veroj, Ferheng: Kurmancî-Dimilî-Tirkî/Tirkî-Kurmancî-Dimilî, War Yayınları, İstanbul 2003

[34] Mehmet Aydar, Zazaca-Türkçe Sözlük, Doruk Yayımcılık, İstanbul 2003

[35] Hüseyin Çakmak, Türkçe-Dersimce (Kırmancki/Dımılki/Sobê) Sözlük,Kalan Yayınları, Ankara 2004

[36] Roşan Lezgin, Ferhengê Îdyomanê Kurdkî (Kirmanckî/Zazakî), Vate Yayınevi, İstanbul 2005

[37] Musa Canpolat, Zazaca-Türkçe Sözlük, Can Matbaacılık, İstanbul 2006

[38] Harun Turgut, Türkçe-Zazaca Sözlük, Do Yayınları, İstanbul 2008

[39] Çeko Kocadağ, Kirmanckî (Zazakî)-Kurmancî, Kurmancî-Kirmanckî (Zazakî) Ferheng, Komkar Yayınevi, Berlin 2010

[40] Ali Ekici, Türkçe-Zazaca Sözlük, Kardelen Yayımcılık, İstanbul 2010

[41] Komîsyon, Ferhenga Pirzimanî, Nûbihar, İstanbul 2011

[42] Grûba Xebate ya Vateyî, Ferheng/Sözlük Türkçe-Kırmancca/Kirmanckî-Tirkî, Weşanxaneyê Vateyî, İstanbul 2013

[43] Roşan Hayıg, Brigitte Werner, Zazaca-Türkçe/Türkçe-Zazaca Sözcük Listesi, Tij Yayınevi, İstanbul 2012.

[44] Roşan Lezgîn, Türkçe-Kürtçe (Zazaca) Sözlük, Ferheng Kurdî (Zazakî)-Tirkî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir 2013

[45] Ahmet Kasimoglu/Ehmedê Dirihî, Kürtçe Bitki Adları Sözlüğü- Kürtçe Bitki Adları Sözlüğü,, Mardin Artuklu Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Yayınları, Mardin 2013

[46] Serkan Oğur, Farsça-Zazaca-Kurmancca Mukayeseli Gramer ve Temel Sözlük, Yazılama Yayınları, İstanbul 2014

[47] Zülfükar Ayyıldız, Vatenên Verênandê Ma-Zazaca Atasözleri ve Deyimler, Elif Matbaası, Şanlıurfa 2013

[48] Halit Dursunoğlu, Cumhuriyet Döneminde Yapılan Sözlük Çalışmaları ve Türkçe Sözlükler Üzerine Bir Kaynakça Denemesi, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi , Aralık 2011, h. 31, r. 255-271

[49] Halil İbrahim Usta, Türkçe Sözlük Hazırlamada Yöntem Sorunları, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 46, 1 (2006) 223-242

[50] Ahmet Kahraman, Dilbilim, Sözlük ve Sözlükçülük, Kebikeç Dergisi, h.6, r. 111-113

[51] M. Malmîsanijî, Ferhengê Dimilkî-Tirkî, Weşanên Deng, İstanbul 1992, r.364

[52] Malmîsanij, çc, r. 381

[53] Malmîsanij, çc, r. 230

[54] Malmîsanij, çc, r. 304

[55] Malmîsanij, çc, r. 160

[56] Malmîsanij, çc, r. 145

[57] Malmîsanij, çc, r. 190

[58] Malmîsanij, çc, r. 190

[59] Malmîsanij, çc, r. 95

[60] Malmîsanij, çc, r. 59

[61] Malmîsanij, çc, r. 252

[62] Malmîsanij, çc, r. 209

[63] Malmîsanij, çc, r. 33

[64] Malmîsanij, çc, r. 33

[65] Malmîsanij, çc, r. 400

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s