T û D wek nîşana demên borî

td-inc

Husein Muhammed

Lêkerên T yan D li dawiyê

”Dît, hat, ket / keft, bijart, biraşt, mêt, got, girt, gihişt/ gehişt, şûşt, nixamt…”

Mirov dikare lîsteyeke gelek dirêj ya peyvan bide ku tê de –T li dawiya lêkera di demê borî yê sade de ye.

”çand, bizdand, tirsand, peqand, elimand, stand / stend, xwand / xwend…”

Em dikarin lîsteyeke teqrîben bêdawî ya peyvên D di dema borî ya sade de li dawiya wan bidin.

Di heman demê de ew rehên dema borî ne anku mirov dikare paşpirtikên kesî li dû wan zêde bike:

–          ”(ez) hat-im, (tu) ket-î, (me/we/wan) bijart-in… (te ez) bizdand-im, (min tu) tirsand-î, (me ew) ne-stand-in”.

Dîsa ew eynî rehên bi T/D ev peyv rehên demên din jî yên borî ne:

1)      Dema borî ya berdewam

  •  ”(ew) di-hat, (ez) di-ket-im, (wan tu) ne-di-bijart-î, (we ew) ne-di-mêt-in… (wan ew) di-tirsand, (wî) ez di-bizdand-im, (wê) tu di-elimand-î…”

2)      Dema borî ya dûdar

  • ”(ew) hat-iye, (ez) ket-ime, (wan tu) ne-bijart-î, (ew) ne-mêt-ine…”

3)      Dema borî ya çîrokî

  • ”(ew) hat-ibû, (ez) ket-ibûn, (wan tu) ne-bijart-bûyî…, (min) çand-ibû, (tu) ne-tisand-ibûyî, (ew) elimand-ibûn…

Read More »

Hevoknasî

Husein Muhammed

Husein

Hevok (riste, cumle, sentence) çend peyv in ku bi hev re ramanekê yan nêrînekê pêşkêş dikin. Bi hevokê mirov dikare, bo nimûne, rastiyekê diyar bike, fermanekê bide yan daxwazekê bike yan jî tiştekî bipirse.

Wek ku ji navê ”hevok”ê jî diyar e, ew çend peyvên hevgirtî ne anku ew komeka peyvan e. Gelo çi cûnên (corên) hevokan hene? Gelo di wê komê de çi endam hene?

Di her koma hevokekê ya mezin de çend komên biçûktir jî dikarin hebin. Em ê navên ”tevok” (clause) û ”komik” (phrase) li wan bikin. Lê gelo ew komên ji hevokê biçûktir çawa bi xwe di koma hevokê de komeka din pêk tînin û çawa ew ji endamên din yên komê vediqetin?

Ev nivîsar hewl dide ku xusûsiyet û taybetmendiyên hevokan diyar bike. Em ê hevokan li gor armancên wan (ragihandin, ferman, pirs, gazî), endamên wan (kirde, berkar, lêker, temamker, pêvek), gera wan (gerguhêz, negerguhêz, rewşî, hevsengî) û avaniya anku struktûra wan (sade, hevgirtî, têkil yan jî hevgirtî-têkil) binasînin.[1]

Read More »

Kanîzar 1: Rêzimana Dîwana Melayê Cizîrî

Lezgînê Çalî

cali

Destpêk

Yek ji lêkolînên ku cihê wê di lêkolînên kurdolojiyê da bi giştî û di warê zimanzaniya kurdî da bi taybetî vala ye lêkolînên liser rêzmana dîrokî ya kurdiyê ye. Pirraniya lêkolînan bi piştgermiya jêderên ne kurdî yên mîna nivîs û kevir-niviştên Pehlevî an zimanên dî yên ziman-malbata Hindûewropayî hatine kirin.

Di vê lêkolînê da, bizav hatiye kirin ku bi meyizandina awayê xebitandina hindek lêkeran di Dîwana Melayê Cizîrî da aliyekê dî yê nepen ji dîroka zimanê kurdî bihêt eşkira kirin. Ev lêkolîn dikare bibe sedema destpêbûna zincîreka lêkolînên hevşêwe di warê zimanzaniya dîrokî ya zimanê kurdî  da.
Read More »

Rêbazên neyînîkirinê

Husein Muhammed

qedexe

Na, ne, nei, nexêr / nexê, no, nabêjin, negot, nebêje/mebêje, nizanin, nezan in, nemêr, nikarim / neşêm, kar, dijwate. Xêr-misilman, bilasebeb / bîlasebeb. Namûssiz. Antî-demokratîk, asosyal, anarşî, îlegal, imperfekt, infînît, enfantîl, non-verbal…”

Çi tiştek hevpar di navbera van gotinan de heye? Helbet rehên van peyvên serekî ji hev cuda ye: ti hevpariyeka diyar di navbera, bo nimûne, ”sebeb, kar, misilman, jiyan, sosyal” de nîne. Lê heke em li pêşpirtikên (prefîksên) wan binêrin, em ê bi hêsanî bibînin ku ew hemû nîşana neyînîkirinê ne: ew pêşpirtika formên neyînî/negatîv/nefî çêdikin: ”negot” dijwateya peyva ”got” e, ”xêr-misilman” dijmaneya kelîmeya ”misilman” e, ”asosyal” ew kes e ku ne ”sosyal” e, ”îlegal” ew tişt e ku ne ”legal” e anku ne qanûnî ye û hwd.

Lê madem ku maneya van pêşpirtikan eynî ye, gelo çima hinde pêşpirtikên ji hev cuda hene? Çima, bo nimûne, herdem pêşpirtika ”ne-” yan ”na-” nayê bikaranîn?

Read More »

Rehê dema niha yê lêkeran

Husein Muhammed

REH2

NASANDINA REHÊ DEMA NIHA

Rehê dema niha (inglîzî: present stem) ew beşa lêkerê ye ku dema niha jê tê çêkirin. Ew heman reh herwiha bo tewandina dema bê û raweya fermanî jî tê bikaranîn.[1]

Mirov dikare lêkerên kurdî li gor çêbûna rehê wan yê dema niha li ser 11 koman parve bike. 10 kom birêbaz in û ya 11em jî lêkerên awarte/istisna ne.

Em ê li jêr yek bi yek van koman bidin nasîn.

Rehê demên borî rader (lêkera sade ya ferhengî) e lê ”-in” yan ”-n” jê tê avêtin:

  • girtin > girt
  • zanîn > zanî
  • çûn > çû
  • pîva > pîva

Paşî paşpirtikên kesî lê tên zêdekirin:

  • ez çû-m, tu çû-yî, ew çû_, em/hûn/ew çû-n

Veke û bixwîne!

Read More »

Rêzimana soranî bi kurmancî

Husein Muhammed

Hewler

Van salên dawiyê têkiliya navbera kurdên parçeyên cuda yên Kurdistanê û herwiha yên li derveyî welat jî zêde bûye. Bi taybetî teknolojiya nû, di serî de televizyon û Internetê, ev danîna têkiliyê hêsan kiriye. Lê mixabin ji ber zaravayên cuda û alfabeyên cuda kurd hê jî hinekî dûrî hev dimînin.

Bo baştir nasandina kurdan bi hev, em hewceyî agahiyên pirralî yên derbarê hev in. Di xurtkirina têkiliyan de cihekî serekî jî di ziman de ye. Ji ber wê giring e ku jihevfehmkirina kurdên ku bi zaravayên cuda diaxivin were hêsankirin. Ev kurtelêkolîn hewl dide di çend rûpelan de bingehê rêzimana zaravayê soranî bi kurmancîaxivan bide nasîn.

Ev bi salan e ku ji bilî zaravayê kurmancî, ez li ser soranî jî dixebitim. Heta niha min hin kitêbên edebî jê wergerandine kurmancî. Herwiha ferhengeke soranî-kurmancî amade dikim ku niha heta herfa S amade ye.

Lê bi qasî ku ez bi xwe agadar im, ev yekem car e ku rêzimaneke soranî bi kurmancî hatibe nasandin. Ji ber ku ev destpêk e, ev lêkolîn bi ti awayî îdia nake ku bêkêmasî ye. Loma hêvî dikim ku xwendevan bi dîtin, rexne, pêşniyaz û pirsiyarên xwe bikin ku ev lêkolîn were kemilandin û berfirehkirin.

Veke û bixwîne!


Read More »

Şopa cînavên pêvekirî di kurmancî de

Husein Muhammed

pevekiri

Mebest ji cînavên pêvekirî (yan girêdayî) ew cînav in yan pirtikên cînavan in ku bi birrên din yên peyvan ve tên girêdan û cihê cînavên xweser û xwerû digirin. Lê mebest li vê derê ne paşpirtikên kesî yên lêkeran in, wek bo nimûne di kurdî de ”dik-im” ku ”-im” diyar dike ku kesê dike ”ez” im.

Cînavên pêvekirî bi taybetî li gel navdêran li kar in. Bo nimûne, di van her sê zimanan de mirov dikare xwedîtiyê bi cînavên pêvekirî diyar bike. Beşa qelewkirî ya van peyvên nimûne maneya ”-a te”  (kitaba te) dide:

  • erebî: kitabek
  • farisî: kitabet
  • tirkî: kitabın

Sîstema cînavan di kurmancî û zazakî de ji vê pergalê cuda ye. Di kurmancî û zazakî de du desteyên cînavên kesî yên serbixwe hene ku yek jê “xwerû” yan neçemandî (netewandî) ye û yek jî “oblîk” anku çemandî (tewandî) ye.

Lê dîsa jî kurmancî ji cînavên pêvekirî ne bêpar e.

Cînavên pêvekirî veke û bixwîne!

Read More »

Suplesyon anku “hatin” çima dibe “were”?

Husein Muhammed

Di kurdî de, wek di gelek zimanên din de jî, peyv dikarin biçemin anku bitewin. Di rêziman û zimannasiyê de ”çemîn” anku ”tewîn” tên maneya guherîna peyvan di hevokan de. ”Çemandin” û ”tewandin” jî wê diyar dikin ku peyv ji aliyê mirovan ve di hevokan de şiklên piçekê ji hev digirin. Anku peyv li gor hin rewş û haletan ji forma xwe ya xwerû diguherin û şikl û dirûvên piçekê ji peyva xwerû cuda digirin.

Ji piraniya peyvên kurdî yên tewandî jî diyar e ku ew hevrehên formên din yên eynî peyvê ne. Bo nimûne: ”baranê, baranan” bi zelalî têkilî peyva ”baran” in. Heta heke peyv bi şiklê xwe ve  gelek ji hev cuda bin jî, dîsa mirov dikare rehê piraniya wan bibîne: ”bizane > bi-zan-e < zan-în” yan jî ”wan < ewan < ew”.

Lê hin peyv hene ku mirov ti rehê wan yê hevbeş nabîne: Erê ”bi-zan-e” forma fermanî (imperatîv) yekhejmar ji peyva ”zanîn”ê ye û peyva ”were” jî forma fermanî ya yekhejmar ji peyva ”hatin”ê ye. Lê çima rehê ”zanîn”ê di ”bizane” de diyar e lê ti rehên hevpar yên di navbera şiklê peyva ”hatin” û peyva ”were” de nîne?

Mirov dikare bi hêsanî bibîne ku cînavê ”(e)wî” di hevoka ”(e)wî got” de formek ji cînavê ”ew” e, wek di hevoka ”ew dibêje” de. Lê gelo çima cînavê ”min” (wek di ”min got” de) wisa ji cînavê ”ez” (mîna ”ez dibêjim”) cuda ye madem ku maneya wan hema-hema eynî ye?

Li gor qeyd û bendên rêzimana sade ya kurmancî ye ku em dibêjin ”tiştek xweş e” û ”tiştek xweştir e” yan ”îro hewa sar e” û ”sibê hewa dê sartir be” anku forma berhevder (komparatîv) bi ”rengdêr+tir” tê çêkirin. Lê çima li gor hin devokan forma ”pirr”ê ”bêhtir” e û ya ”gelek”ê jî ”pitir” e. Çima di hin devokan de rengdêra hevsengker (ekwatîv) ”çê” (baş, qenc) nîne lê dîsa jî forma berhevder ”çêtir” li kar e?

Mijara vê nivîsa me ”suplesyon” û peyvên ”supletîv” in. Bi ronkirina van peyvan em ê hewl bidin zelal bikin ka çima ”hatin” dibe ”were”, ”gotin” dibe ”dibêjim”, ”ez” dibim ”min”, ”gelek” dibe ”pitir” û hwd. Anku em sebebên awarteyî û istisnayên di tewandina peyvên kurdî de şirove bikin.

Read More »

METAFONÎ – çima ”welat” dibe ”welêt” û ”standin” dibe ”bistîne”?

Husein2
Husein Muhammed
Di zimannasiyê de mebest ji metafonî guherîna dengekî yan çend dengan bi dengekî yan çend dengên din e. Em ê di vê nivîsarê de li ser metafoniyê di rêzimana kurdî de rawestin.

Read More »

RÊBER – rêbernameya rastnivîsîna kurdî

Husein Muhammed

herf

Gelo forma standard ya peyvê çi ye? Mirov kengî dinivîse “kî” û kengî “kê”? Gelo li dawiya hejmarên 11-19 “-deh” yan “-de” heye. Gelo nuqte li ser i-ya mezin heye yan na? Mirov kengî peyvan bi hev re dinivîse û kengî ji hev cuda? Gelo em navê serokkomarê berê yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wek George Bush yan Corc Buş binivîsin…

RÊBER – rêbernameya rastnivîsîna kurdî bersiva van pirsan û bi dehan pirsên din jî dide. Dikarî wê li jêr yan jî wek PDF bar bikî û bixwînî.

Wek PDF bixwîne: Rastnivîsîn

Read More »