Close

T û D wek nîşana demên borî

Husein Muhammed

td-inc

Lêkerên T yan D li dawiyê

”Dît, hat, ket / keft, bijart, biraşt, mêt, got, girt, gihişt/ gehişt, şûşt, nixamt…”

Mirov dikare lîsteyeke gelek dirêj ya peyvan bide ku tê de –T li dawiya lêkera di demê borî yê sade de ye.

”çand, bizdand, tirsand, peqand, elimand, stand / stend, xwand / xwend…”

Em dikarin lîsteyeke teqrîben bêdawî ya peyvên D di dema borî ya sade de li dawiya wan bidin.

Di heman demê de ew rehên dema borî ne anku mirov dikare paşpirtikên kesî li dû wan zêde bike:

–          ”(ez) hat-im, (tu) ket-î, (me/we/wan) bijart-in… (te ez) bizdand-im, (min tu) tirsand-î, (me ew) ne-stand-in”.

Dîsa ew eynî rehên bi T/D ev peyv rehên demên din jî yên borî ne:

1)      Dema borî ya berdewam

  •  ”(ew) di-hat, (ez) di-ket-im, (wan tu) ne-di-bijart-î, (we ew) ne-di-mêt-in… (wan ew) di-tirsand, (wî) ez di-bizdand-im, (wê) tu di-elimand-î…”

2)      Dema borî ya dûdar

  • ”(ew) hat-iye, (ez) ket-ime, (wan tu) ne-bijart-î, (ew) ne-mêt-ine…”

3)      Dema borî ya çîrokî

  • ”(ew) hat-ibû, (ez) ket-ibûn, (wan tu) ne-bijart-bûyî…, (min) çand-ibû, (tu) ne-tisand-ibûyî, (ew) elimand-ibûn…

Read More »

Advertisements

Têkiliya dengên K, G û Q di dengnasiya kurdî de

Husein Muhammed

GK_Eagle_Logo

Ev her sê deng di kurdî û zimanên din de pirr nêzîkî hev in. Awayê derxistina wan ”seknî” ye, bi inglîzî ”stop”, bi gelek zimanên din ”klusîl” e. Mebest ji ”seknîtiyê” ew e ku di buhirka dengî de livîna hewayî pêşî tê rawestandin û paşî tavilê rê tê dan ku ew hewa bi carekê derkeve, bipeqe.

Cihê derxistina K, G û Q banziman e anku banê zimanî ye, cihê navîn yê zimanî ye, ne serziman anku pêşziman e û ne jî rehziman e anku paşiya zimanî ye. Cudahiya K û G ji Q ew e ku cihê ku banê zimanî di derxistina K û G de li banê devî dikeve piçekê ji cihê Q li pêştir e. Cudahiya K li gel G ew e ku di derxistina G de perdeyên dengî dilerizin, di derxistina K de na.

Di alfabeya kurdî-erebî de K wek ک, G wek گ û Q wek ق tên nivîsîn. Di alfabeya dengnasî ya navneteweyî de wek [k], [g] û [q] in.

Mirov dikare li vê derê guhê xwe bide her yek ji van sê dengan:

–          K: https://en.wikipedia.org/wiki/File:Voiceless_velar_plosive.ogg

–          G: https://en.wikipedia.org/wiki/File:Voiced_velar_stop.ogg

–          Q: https://en.wikipedia.org/wiki/File:Voiceless_uvular_plosive.ogg

K, G û Q her sê jî fonem in, dengên serbixwe û wateguhor in[1]: Heke mirov wan bi hev biguherîne, maneya peyvê dikare biguhere:

–          K/G: kul/gul, ka/ga, kerr/gerr…

–          K/Q: kul/qul, kîr/qîr, ket/qet…

–          G/Q: genc/qenc, gul/qul, gelî/qelî…

Read More »

Herfa mit

Husein muhammed

o-SILENCE-facebook

Inglîzîzan dizanin ku di peyva ”know” (zanîn) de K tê nivîsîn lê nayê gotin. Farisîaxiv haydar in ku hevwateya ”xew” ya kurdî di farisî de bi nivîskî ”xvab / خواب” e lê wek ”xab / خاب” tê gotin.

Erebîziman agadar in ku li dawiya forma kesê sêyem yên pirhejmar di demên borî de A heye lê ew A nayê gotin: bo nimûne, mirov dinivîse ”qalûa / قالوا” (wan got) lê wek ”qalû قالو” dibêje. Dîsa di tirkî de jî herfa Ğ teqrîben nayê gotin: ”doğan” (baz, eylo) tê nivîsîn lê teqrîben wek ”doan” tê gotin.

Ev diyarde di zimannasiyê de wek ”herfa mit” yan ”herfa hiş / bêdeng” tê nasîn. Ew ne tenê di van çar zimanên li jor rêz kirî de lê di gelek zimanan de heye. Di fransî de, bo nimûne, li dawiya peyvê piraniya konsonantan mit in anku nayên gotin: petit [pêtî] (biçûk), quand [kan] (kengî), sous [sû] ([li] bin)…

Gelo diyardeyeke wisa di zimanê kurdî de jî heye?

Read More »

Dengê Û-yê di kurdî de

Husein Muhammed

251

Wek U-ya dirêj

Dengê Û yek ji vokalên zimanê kurdî ye. Di piraniya devokên kurmancî û soranî de ew hevberî dengê [u] yê alfabeya dengnasî ya navneteweyî ye û dirêj e anku bi IPAyê wek [u:] tê nivîsîn. Di alfabeya kurdî-erebî de ew li nav û dawiya peyvê bi du ”waw”an (وو) tê nivîsîn. Di zimanê erebî û yê farisî de ew hevdenga ”waw”a (و) vokal e, wek di peyva ”qanûn / قانون” de. Di tirkî de ew bi herfa U tê nivîsîn lê Û-ya kurdî piçekê ji U ya tirkî dirêjtir e. Ne bi temamî be jî, Û di piraniya devokan de gelek nêzîkî dengê U-ya kurdî lê dirêjtir e.

Xusûsiyetên vî dengî wiha ne: ”girtî / bilind, paşkî, girovir”. Bilindî/girtîtî tê wê maneyê ku ziman nêzîkî banê devî ye, paşkîtî tê wateya wê ku ziman li paşiya devî ye û girovirî jî wê diyar dike ku ji herdu aliyên devî ve lêv li ser hev hatine şidandin lê li nîva devî lêv vekirî ne û li wê derê ber bi pêş ve hatine dehfdan.

Mirov dikare li vê derê guhê xwe bide wî dengî: https://en.wikipedia.org/wiki/File:Close_back_rounded_vowel.ogg

Ev deng di piraniya devokên kurdî de, ne bi berfirehî be jî, li nava peyvê heye: ”bûk, cûn/cûtin, çûn, dûr, gûn, hesûn/sûn, kûp, Mûş, Nûh, pûç, sûr, şûr, tûr, zûr…”

Read More »

Kengî ”u” dibe ”i”, kengî nabe?

Husein Muhammed

studentu_logo_u     63r6O28e

Di kurmancî de diyarde û fenomeneke gelek berbelav e ku dengê ”u” û yê ”i” dikarin bi hev biguherin. Bo nimûne:

–          bihar, buhar

–          cuda, cida

–          dinya, dunya

–          Mihemed, Muhemed

–          niha, nuha

–          ruh, rih

Gelo ti sinorek ji vê veguhastinê re heye? Gelo ”u” herdem dikare bibe ”i” û her carê ”i” dişê bibe ”u”? Heke herdem nikare, gelo kengî dikare û kengî nikare?

Em dikarin ji pirsa herî hêsan dest pê bikin: Gelo hergav ”i” dişê bibe ”u” anku hertim ”i” dikare bibe ”u”? Bersiva vê pirsê bêguman e: ”i” nikare herdem bibe ”u”. Di kurmancî de peyvên wek ”kirin, gotin, dil, min” û bi hezaran peyvên din hene ku mirov nikare li cihê i-ya wan u-yê bi kar bîne: *kurun, gotun, dul, mun…”

Bi gotineke din, ”i” bi giştî nabe ”u”.

Madem ku ”i” bi giştî nabe ”u”, gelo ”u” bi giştî dibe ”i”?

Read More »

Dengên X

Husein Muhammed

x-400

Du dengên nêzîkî hev hene ku herdu jî bi alfabeya kurdî-latînî ya standard bi eynî herfê anku bi X tên nivîsîn. Di alfabeya kurdî-erebî û di zimanê erebî de jî dengek ji wan bi خ û yê din jî bi غ bi tê diyarkirin. Di alfabeya dengnasî ya navneteweyî (IPA) de dengê yekem wek bi kurdî-latînî jî bi [x] tê nivîsîn lê yê duyem bi herfa [ɣ] destnîşankirin.

Di transkrîpsiyona navên kesên ji Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê bi gelemperî dengê yekem bi “kh” û yê duyem jî “gh” tê nivîsîn. Di zimanê tirkî de hevberî ti ji herduyan bi temamî nînin. Dengê yekem bi piranî wek H tê nivîsîn (Halil ji Xelîl û hata ji erebî xeṭai). Dengê duyem li nava peyvê bi Ğ tê nivîsîn (mağdur ji erebî “meɣdûr” – destnîşankirina wî dengî li gor IPAyê) lê destpêkê bi G tê nivîsîn (gazi ji erebî ɣazî).

Mirov dikare ji van lînkan guhdariya wan dengan bike:

– خ  anku [X]: https://en.wikipedia.org/wiki/File:Voiceless_velar_fricative.ogg

– غ anku [ɣ]: https://en.wikipedia.org/wiki/File:Voiced_velar_fricative.ogg

Cudahiya wan ya serekî ew e ku [X] bêlerz e lê [ɣ] bilerz e anku di deranîna [ɣ] de perdeyên dengî dilerizin anku direcifin lê [X] wan nalerizîne.

Piraniya X-yên di kurdî de wek خ ya alfabeya erebî yan [X] ya IPAyê tên gotin: ”xav, xirab, xet, xatir, text, rex, çerx…” (koma 1). Lê di hin peyvan de mirov dikare dengê غ anku [ɣ] bibihîze: “xezal, xerîb, xurbet, axa, oxir / wexer, [ji] xêr/xeyrî, [ji] xeynî / xênî…” (koma 2).

Dengên koma 1 di alfabeya kurdî-latînî de herdem bi X tên nivîsîn. Lê hin caran dengên koma 2 bi herfa Ẍ anku X-ya du nuqte li ser tên diyarkirin. Wek dilsozî bo vê rêbazê, em ê jî di vê nivîsê de Ẍ bo diyarkirina dengê koma 2 binivîsin.

Read More »

ÇEMANDIN Û GIRÊDANA NAVDÊRAN

Husein Muhammed

Husein

Çemandina navdêrên mê

Navdêrên kurmancî li gor bi çend awayan, li gor çend paradîgman diçemin anku ditewin[1]. Mebest ji çemîna yan çemandina peyvan ew e ku peyv di hevokê de li gor hin şertan diguherin bêyî ku maneya wê biguhere.

–          Wê sêvê bide min!

–          Tu ji sêvan hez dikî?

–          Ez ê sêvekê bixwim.

Di kurmancî de navdêr (ism, substantîv, bi inglîzî ”noun”) li gor hejmarê (yek yan zêdetir), cinsî / zayendê (mê yan nêr) û diyarî yan nediyariyê (”wê sêvê”, ”sêvekê”) diçemin. Forma yekhejmar ya navdêrên mê di rewşa çemandî û diyar de herfa ”-ê” digire:

–          Wê kitêbê bide min!

–          Ew li malê ye!

Heke peyv di rewşa xwe ya xwerû de bi ”e” bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ”-yê” lê tê zêdekirin lê bi devkî ”e” dikeve û ”ê” tê cihê wê. Di hin devokan de jî Y realîze nabe:

–          rojname > rojname, di rojname de (nivîskî)

–          rojname > rojnamê, di rojnamê da (devkî)

–          rojname-ê (devkî, realîzenebûna Y)

Heke peyv bi ”a, î, o” bi dawî bibe, hingê ”-yê” dikare bikeve dawiya wê lê ne hewce ye. Di hin devokan de jî Y realîze nabe:

–          Ew bîra(yê) vedixwin.

–          Amerîka > Ez çû Amerîka(yê).

–          Ez ne ji Kifrî(yê)[2] me.

–          Zaxo > Ew li Zaxo(yê) dijî.

–          Li Ewropa-ê (Y nayê gotin)

Heke peyv bi xwe di rewşa xwe ya xwerû de bi ”ê” bi dawî bê, hingê ew dubare nabe:

–          Bi rê ve çûn (ne ”*bi rê ve çûn”)

–          Fatê > keça Fatê (ne ”*keça Fatê”)

Heke du yan zêdetir navdêrên mê bikevin dû hev, bes e ku ya dawiyê biçeme:

–          Ez ê Jiyan(ê) û Evînê bibînim.

–          Li Dihok(ê) û Diyarbekirê

Navdêr di rewşa çemandî ya yekhejmar ya nediyar de paşpirtika nediyariyê ”ek” û paşpirtika çemandinê ”ê” werdigirin:

–          mal > mal-ek > mal-ekê

Heke peyv bi vokalekê bi dawî bê, hingê li cihê ”ek”ê di zimanê nivîskî paşpirtika ”-yek” heye. Di zimanê devkî de ”k” peyda dibe:

–          rojname > rojname-yek > rojname-yek-ê (nivîskî)

–          rojname > rojname-k > rojname-kê

Di hin devokan de li cihê ”ek” ya nediyar ya nivîskî ”ik” heye:

–          sêv > sêv-ik

Heke ew were çemandin, ”ê” digire lê ”i” ji ”ik”ê dikeve

–           sêv > sêv-ik > sêv-k-ê

Girêdana navdêrên mê

Mebest ji girêdana navdêran ew e ku ew bi peyveka raveber / zelalker ya li peyv xwe ve tên girêdan ku taybetmendiyeka wê diyar dike, bo nimûne aşkira dike ka ew navdêr ya kê ye yan çawa ye:

–          kitêb-a min

–          sêv-a sor

Forma yekhejmar ya navdêrên mê di rewşa girêdayî û diyar de herfa ”-a” digire:

–          kitêb-a min

–          sêv-a sor

Heke du yan zêdetir navdêr bikevin dû hev, bes e ku paşpirtika girêder  bikeve gel ya dawiyê:

–          kitêb(a min) û deftera min

–          xwişk(a wî) û dotmama wî

Heke peyv bi xwe di rewşa xwe ya xwerû de bi ”a” bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ew bi piranî ”ya” digire û di zimanê devkî de wek xwe dimîne. Di zimanê nivîskî de jî mimkin e ku wek xwe bimîne:

–          derya > Derya(ya) Reş

–          Leyla > Leyla(ya) keça Fatê

Heke peyv di rewşa xwe ya xwerû de bi ”e” bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ”-ya” lê tê zêdekirin lê bi devkî ”e” dikeve û ”a” tê cihê wê:

–          rojname > rojnameya me (nivîskî)

–          rojname > rojnama me (devkî)

Heke peyv di rewşa xwe ya xwerû de bi ”ê” bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ”-ya” lê tê zêdekirin. ”ê” dikare wek xwe bimîne yan jî bibe ”i”. Di hin devokan de jî Y nayê bihîstin:

–          rê > rêya me / riya me

–          dê > dêya wî / diya wî

–          rê-a me (Y nayê gotin)

Heke peyv di rewşa xwe ya xwerû de bi ”î, o, û” bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ”-ya” lê tê zêdekirin. Di rastnivîsînê de ”î” ya berî ”y” dibe ”i”:

–          kanî > kanî-ya gundî > kaniya gundî

–          co > coya derê mala me

–          xesû > xesûya dawetê

Di hin devokan de jî Y nayê gotin

–          xesû-a wê

”Û” ya dawiya peyva xwerû di hin devokan de konsonantîze dibe:

–          xesû > xesw– > xeswa

Girêdana navdêrên nêr

Forma yekhejmar ya navdêrên nê di rewşa girêdayî û diyar de herfa ”-ê” digire:

–          hesp-ê min

–          dest-ê dirêj

Heke peyva xwerû bi vokalekê (a, e, i, î, o, u, û) bi dawî bê, hingê ”yê” dikeve pey wê:

–          bira- min

–          avahî- bilind

–          bere- cengê (eniya cengê, bi inglîzî ”war front”)

–          rû- geş

Di rastnivîsînê de Î ya berî Y dibe I. Di axiftinê de Î bi temamî hinda dibe:

–          xanî > xanî- me > xaniyê me (nivîskî)

–          xanî > xan me (devkî)

Di hin devokan de Y di axiftinê de nayê bihîstin:

–          bira-ê mi

–          bere-ê cengê

–          rû-ê geş

Di hin devokan de ”a” ji dawiya peyva xwerû cihê xwe dide ”ê” ya girêdera navdêrên nêr:

–          bira > birê min

Dîsa di hin devokan de ”û” dibe IW / UW û paşî ”ê” digire:

–          rû > riwê / ruwê geş

–          mû > miwê / muwê bizinê

Çemandina navdêrên nêr

Çemandina û çemîna navdêrên nêr yên yekhejmar û diyar yek ji wan diyardeyan e ku bi awayekê berçav devokên rojhilatî (bi taybetî başûr-rojhilatî anku deverên Behdînan-Hekarî) ji devokên navendî (bi taybetî Mêrdînê) cuda dike.

Çemandin bi paşpirtika ”-î”

Di hin devokan de (bi taybetî başûr-rojhilatî anku behdînî û hekarî) çemandina navdêrên nêr yên yekhejmar û diyar wek çemandina navdêrên mê yên yekhejmar û diyar e lê li cihê paşpirtika ”ê” ya ku navdêrên mê digire, paşpirtika ”î” heye:

–          ser > li serî

–          hesp > nala hespî

–          dil > êşa dilî

–          ew kes > (e)wî kesî

Heke peyv bi xwe di rewşa xwe ya xwerû de bi ”î” bi dawî bê, hingê ew dubare nabe:

–          xanî > wî xanî (ne ”*wî xaniyî/ xanîyî”)

–          Elî > mala Elî (ne *mala Eliyî / Elîyî)

Heke peyv di rewşa xwe ya xwerû de bi vokaleka din (a, i, o, u, û) bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî de ”-yî” lê tê zêdekirin. Di axiftinê de ew wek ”y” bi tenê tê gotin:

–          Hiso > mala Hisoyî (nivîskî) > mala Hisoy (devkî)

Çemandin bi metafonê

Bi taybetî di devokên navendî yên kurmancî de (xaseten li Mêrdînê û derdorên wê) li cihê ”î” ya paşpirtika navdêrên nêr yên çemandî yên devokên din, çemandin bi metafonê anku guherandina/ guherîna vokala dawiyê ya peyva xwerû tê çêkirin. Di pratîkê de ”a” û ”e” dibin ”ê”:

–          welat > ji welêt

–          ser > kumê li sêr

Heke di peyva xwerû de ”a” yan ”e” tine be, hingê peyv wek xwe dimîne:

–          gund > ji gund

Hin caran jî navdêrên nêr jî wek yên mê bi ”ê” tên çemandin:

–          şerr > çûn şerrê

–          hesp > li hespê siwar bû[3]

Lê devokên ku bi navdêrên nêr re metafonê bi kar tînin jî, dîsa forma bi paşpirtika ”î” dixebitînin gava ku diyarkerek bi navdêrî re hebe:

–          ew welat > wî welatî (ne ”*wî welêt”)

–          her kes > wî kesî (ne ”*wî kês”)

–          ti kes > ti kesî (ne ”*ti kês”)

Çemîna veşartî

Bi taybetî di zimanê nivîskî de navdêrên nêr yên yekhejmar û diyar di rewşa çemandî de jî wek peyva xwerû dimînin, bi gotineka din nîşana çemîna wan veşartî ye:

–          li gund

–          mala Serdar

–          birayê Azad

Sebebên dîrokî yên çemandina cuda

Sebebê cudahiya paşpirtika ”î” (wek ”hespî”) û ”ê” (wek ”hêsp”) diyarde û fenomeneka dengnasî ya dîrokî ye. Berê paşpirtika ”î” ya hin devokan ya niha ”ê” bû. Bo nimûne:

–          kurdiya niha: hesp > bi hespî

–          pehlewî: es > ped esê

Delîlên nivîskî yên kurdiya navîn û kurdiya kevn peyda nabin, lê wisa diyar e ku ”î” ya paşpirtika û ”ê” ya metafonîk di eynî demê de hebûne:

–          hesp > *hêspê[4] > hespê / hêsp / hespî

–          welat > *welêtê > *welatê / welêt / welatî

Paşpirtika berê ihtimalen ”ê” bû (bide ber nimûneya li jor ya pehlewî) û wê paşpirtika ”ê” dengê ”a, e” jî wek xwe lê dike û dike ”ê”:

–          hesp > + -ê (ya dîrokî li cihê ”-î” ya niha) > *hêspê

Bi demê re ”ê” ya paşpirtika di hin devokan de bûye ”î” û di eynî demê de dest ji guherandina ”a, e” bi ”ê” hatiye berdan

–          *hêspê > hespî

Di hin devokan de dest ji guherandina ”a, e” bi ”ê” nehatiye berdan lê paşpirtika ”î” hatiye avêtin:

–          *hêspê > hêsp

Di hin devokan de jî ”ê” ya paşpirtik wek xwe maye lê dest ji guherandina ”a, e” bi ”ê” hatiye berdan:

–          *hêspê > hespê

Çemandina û girêdana navdêrên pirhejmar

Çemandina navdêrên pirhejmar

Di pirhejmariya kurmancî de cins xwe diyar nake. Anku gava ku peyv bi forma xwe ya pirhejmar be, ew mê yan jî nêr be, paşpirtika wê ya çemandinê eynî ye.

Forma çemandî ya pirhejmar di zimanê nivîskî de bi paşpirtika ”-an” tê çêkirin:

–          mal (mê) > li malan

–          gund (nêr) > li gundan

Di zimanê devkî de ”n” ya dawiyê dikeve

–          mal (mê) > li mala

–          gund (nêr) > li gunda

Heke peyva xwerû bi vokalekê bi dawî bê, paşpirtik dibe ”-yan” (nivîskî) yan ”-ya” (devkî)

–          bira > birayan (nivîskî), biraya (devkî)

–          rojname > rojnameyan (nivîskî), rojnameya

Formeka kurttir jî bo wan peyvan heye ku bi vokalekê bi dawî dibin:

–          bira > biran / bira

–          rojname > rojnaman / rojnama

–          se > san / sa

Girêdana navdêrên pirhejmar

Forma girêdayî ya navdêrên pirhejmar di zimanê nivîskî de bi ”-(y)ên[5] e:

–          mal > malên gundiyan

–          rojname > rojnameyên kurdî

–          bira > birayên min

Formeka kurttir jî bo wan peyvan heye ku bi vokalekê bi dawî dibin:

–          rojname > rojnamên kurdî

–          bira > birên mi(n)

Nediyarî

Formên yekhejmar yên nediyar û neçemandî bi paşpirtika ”-ek” tên çêkirin:

–          sêv > sêv-ek

–          tişt > tişt-ek

Heke peyva xwerû bi vokalekê (a, e, ê, i, o, u, û) bi dawî bê, hingê di zimanê nivîskî paşpirtik ”-yek” tê bikaranîn:

–          rojname > rojname-yek

–          xanî > xanî-yek > xaniyek

Di hin devokan de tenê ”k” yan jî ”ik” li cihê ”-ek, -yek”ê heye:

–          tişt > tişt-ik

–          rojname > rojname- k

 

Çemandina navdêrên yekhejmar yên nediyar

Formên yekhejmar yên nediyar û çemandî yên mê bi paşpirtika ”-(y)ekê” û yên nêrî jî paşpirtika ”-(y)ekî” tên çêkirin[6]:

–          keçekê got

–          kurekî got

–          di rojnameyekê de

–          li ser xaniyekî

Girêdana navdêrên yekhejmar yên nediyar

Sê awayên girêdana navdêrên yekhejmar yên nediyar bi peyva pey wan ve hene. Niha di kurmanciya nivîskî ya bi alfabeya latînî bi piranî girêdana navdêrên mê bi zêdekirina ”-eke” û ya navdêrên nêr jî bi zêdekirina ”-ekî” tê nivîsîn. Ev awa bi taybetî di devokên kurmancî yên navendî de (Mêrdîn û derdorên wê) serdest e:

–          mal-eke nû

–          gund-ekî dûr

Di alternatîva din de navdêrên yekhejmar yên nediyar jî wek navdêrên yekhejmar yên diyar tê çêkirin lê tenê ”-(y)ek” ya nediyarîtiyê dikeve navbera peyva xwerû û paşpirtika girêder. Ev awa bi taybetî di devokên kurmancî yên rojhilatî de (Behdînan û Hekariyan û deverên nêzîkî wan) serdest e:

–          mal > mal-a nû > mal-ek-a nû

–          gund > gund-ê dûr > gund-ek-ê dûr

Awayê sêyem jî veşartina yan avêtina paşpirtika cins-diyarker e:

–          mal > malek > malek nû

–          gund > gundek > gundek nû

Husein Muhammed


[1] Di rêzimanên kurmancî de heta niha bi piranî peyvên ”tewîn, tewandin” yên ji bingehê xwe ve erebî (طوى) hatine bikaranîn. Min li vê derê û di nivîsên xwe yên zimannasî yên vê dawiyê de zêdetir hevwateyên wan yên kurdî ”çemîn, çemandin” bi kar anîne.

[2] Kifrî bajarekê Iraqê ye.

[3] Niha ev form wek awayekê xelet bê dîtin jî, tarîxiyen paşpirtika çemandinê ya navdêrên nêr jî ”ê” bû lê paşî yê nêr û ya mê ji hev hatine cudakirin: ”ê” ji yên mê re maye, ”î” bûye para yên nêr. Bide ber pehlewî ”es” (hesp) > ”esê” (hespî, hêsp, hespê), ”esan” (hespan).

[4] Nimûneyên bi stêrk (*) nemane û nehatine qeydkirin lê bi berhevdana dîrokî ya dengan û dengnasiyê tê texmîn kirin ku ev form hebûne.

[5] Paşpirtika navdêrên pirhejmar yên girêdayî li gor devokan diguhere:

–          du hevalên wî (nivîskî)

–          du hevalêt wî (bo nimûne Behdînan, Hekariyan)

–          du hevalêd wî (b. n. Êrîvan)

–          du hevalê wî (b. n. Mêrdîn)

–          du heval wî (b. n. Efrîn)

–          du hevalanê wî (b. n. hin deverên Diyarbekirê, di bin tesîra zazakî de)

[6] Di hin devokan de (bo nimûne behdînî) bo herdu cinsan tenê paşpirtika ”-(y)ekê” heye:”- kiçekê got; kurekê got.”

Read More »

Berhevdana herdu alfabeyên kurdî

Husein Muhammed

Husein

Zimanê kurdî – heta zaravayê kurmancî bi xwe jî – niha bi kêmî bi du alfabeyan tê nivîsîn: 1) bi alfabeya latînî ya li gor zimanê kurdî eyarkirî û 2) bi alfabeya erebî ya li gor zimanê kurdî eyarkirî.

Ji bilî van, di dîrokê de zimanê kurdî bi alfabeya krîlî ya li gor zimanê kurdî eyarkirî jî hatiye nivîsîn lê niha nivîsîna kurdî ya bi alfabeya krîlî hema-hema nemaye. Ji bilî van her sê alfabeyan, çend berhem bi alfabeya ermenî û hin nivîs bi çend alfabeyên din jî hatine nivîsîn lê ji bilî alfabeyên latînî, erebî û krîlî, van alfabeyên din ti roleka giring li ser ziman û wêjeya kurdî nebûye.

Di vê nivîsê de em ê alfabeya latînî ya li gor zimanê kurdî eyarkirî bi ”alfabeya kurdî-latînî” û alfabeya erebî ya li gor zimanê kurdî eyarkirî jî bi ”alfabeya kurdî-erebî” bi nav bikin. Em ê alfabeya kurdî-latînî wek KL û alfabeya kurdî-erebî jî wek KE kurt bikin.

Read More »

Gelo ziman sîstemeke dûvdilî û keyfî ye?

Husein Muhammed

Gelo ziman sîstemeke dûvdilî (keyfî, ixtiyarî, arbitrary) ye? Anku gelo qeyd û bendên zimanî li gor keyfa mirovan in?

Gelek kes dê bilezin û vê dîtinê red bikin: Her zimanî sîstema xwe ya rêzimanî heye. Li gor rêzimana her zimanekî hin tişt rast in û hin jî xelet in. Mirov nikare li gor keyfa xwe peyvan bi kar bîne yan jî qeyd û bendên rêzimana heyî biguherîne.

Bo nimûne, fêkiyek heye ku kurmanc jê re dibêjin ”sêv”. Kesek nikare rabe bi kurmancî navekê din yê li gor dilê xwe lê bike. Heke lê bike, yan ev kiryara wî dê wek tiştekê xelet yan jî nefehmbar bê dîtin û hesibandin.

Herwiha, di rêzimana kurmancî de rast e ku mirov cînavê ”ez” li gel peyva ”hatim” bi kar bîne anku bibêje ”ez hatim”. Lê li gor rêzimana kurmancî mirov nikare ”ez” wek kirdeyê lêkera ”hatî” bi kar bîne û bibêje ”*ez hatî”. Stêrka * di vê nivîsarê de li destpêka peyv yan hevokên xelet tê danîn daku ew ji nimûneyên rast bên veqetandin û cudakirin.

Read More »

Dinya delal e û kurtenivîsên din

Husein Muhammed

7041554-beach-sunset-scene

Hin car bo vegotina ya di dilê xwe de mirov ne hewceyî nivîsîna pirtûk û romanan e. Hesta kûr dikare pirr kurt jî bêt derbirin.

Ev ceribandin di heyamê nêzîkî deh salan de hatine nivîsîn. Kurtenivîsên min yên bi vî awayî ne tenê ev in, lê gelek hê li ser defterên bi destî nivîsî mane. Hêvîdar im ku dem û derfet rê bidin ku carekê wan jî raguhêzim ser kompûterê û bo xwendevanên delal berdest bikim.

Vekin û bixwînin!

Back to top