DÎROKA (ZIR-)ETÎMOLOJIYA KURDΠ-10-

(Bo beşên pêştir binêrin: 1, 234567, 8 û 9)

Cheung

Husein Muhammed

Johnny Cheung: Etymological dictionary of the Iranian verb, 2007

Ferhenga Etymological dictionary of the Iranian verb (Ferhenga etîmolojî ya lêkerên îranî) ya Johnny Cheung hewl dide hemû lêkerên (fiilên) ji rehên îranî, hindûîranî û hindûewropî pêşkêş bike.

Ferheng li gor rêzbendiya lêkerên veavakirî (reconstructed) yên îraniya kevn li ser bingehê berhevdana zimanên îranî yên kevn, navîn û niha ye.

Bo vedîtina peyva ku bikarînerê ferhengê dixwaze bibîne, ji bilî rêzbendiya li gor îraniya kevn, di ferhengê de herwiha fihrist û endeksên zimanên îranî yên kevn, navîn û niha hene. Di nav de bo nimûne lîsteya lêkerên kurdî, lêkerên farisî, lêkerên pehlewî, lêkerên avestayî û hwd. hene. Ji wan lîsteyan danerê ferhengê berê mirovî dide wê peyva veavakirî ya îraniya kevn ku peyva bo nimûne bi kurdî jî tê de tê behskirin.

Ji bilî lîsteyên lêkerên zimanên îranî, herwiha lîsteyeke lêkerên inglîzî jî heye anku mirov dikare bi peyvên inglîzî jî li lêkerên zimanên îranî bigere.

Di ferhengê de pêşî lêkera veavakirî ya îraniya kevn tê dayîn. Dûv re dûndehên (paşhatiyên) wê di zimanên îranî yên kevn anku avestayî û hexamenişî de. Piştî wan, dûndehên heman peyvê di zimanên îranî yên navîn de (bo nimûne partî, pehlewî, sogdî). Li dawiyê jî Cheung hevrehên wê lêkerê di zimanên îranî yên niha de rêz dike.

Eger rehê heman lêkerê ji îraniya kevn jî bigihe hindûîranî yan heta hindûewropî jî, Cheung bi kurtî hevrehên wê di şaxên din jî yên hindûîranî yan hindûewropî de jî dide.

Ferheng li gor rê û rêbazên zanistî û zimannasî hatiye amadekirin. Şaşiyên berçav û bêguman yên etîmolojî kêm in. Lê wek din gelek kêmasiyên ferhengê hene û ew bi zor bi kêrî bikarînerên normal yên ferhengên etîmolojî bêt.

Kêmasiya serekî ew e ku ferhengê ji birên (komên) peyvan tenê lêker girtine ber lêkolînê. Anku bo nimûne etîmolojiya navdêran, cînavan, hokeran, daçekan û hwd. di vê ferhengê de nayê dîtin. Ji lêkeran jî tenê ew lêker yên ku wek mîras ji makezimanê îraniya kevn ji zimanên îranî re mane. Cheung vê bisinorkirina ferhenga xwe wisa şirove dike ku bi gotina wî ziman ji birên din yên peyvan kêmtir lêkeran ji hev digirin û lêker adeten peyvên xwemalî ne.

Pêşî divê mirov bibêje ku ev gotina Cheung ne ewqas rast û bêguman e. Ziman lêkerên pir sade jî ji hev werdigirin. Bo nimûne, lêkerên wisa rojane jî yên wek farisî “fehmîden”, hevwateya wê ya kurmancî “fehm kirin” û lêkera têkilî wê ya soranî “qise kirdin” hemû bi eslê xwe peyvên pir bingehîn yên zimanê rojane ne lê dîsa jî bingehê wan hemûyan ji erebî hatiye wergirtin.

Rastiyeke din jî ya lêkeran ew e ku di zimanên îranî de, bi taybetî di zimanên îranî yên rojavayî yên niha de (bo nimûne kurdî, farisî û belûçî) bi miqayese li ber gelek zimanên din (bo nimûne erebî, inglîzî yan tirkî) hejmara lêkerên xwerû pir bisinor e. Sebeb ew e ku li cihê ku gelek zimanên din (bo nimûne dîsa erebî, inglîzî yan tirkî) lêkerên xwerû bi kar tînin, zimanên îranî lêkerên frazî (gotinên ji çend peyvan) bi kar tînin. Bo nimûne:

  • kurmancî: dest pê kirin, bi kar anîn,
  • inglîzî: begin, use
  • tirkî: başlamak, kullanmak

Ferheng 600-rûpelî ye. Lê gava ku mirov li lîsteyên her zimanekî cuda dinêre, tenê çend rûpel in. Bo nimûne, lîsteyên kurmancî, soranî, goranî/hewramî, zazakî û kurdî lê lehce-nediyar hemû bi hev re 4-5 rûpel in.

Pirsgirêkeke din ya ferhengê ew e ku Cheung peyvên her zimanî bi alfabeya wî zimanî nedane. Hemû bi alfabeya latînî hatine pêşkêşkirin. Lê ji ber ku yên her zimanekî ji jêder û çavkaniyeke cuda wergirtine û bêyî sîstematîzekirina transkrîpsiyona wan pêşkêş kirine, carinan ne mimkin e mirov bizane ka filan peyv bi rastî çawa tê gotin.

Bo nimûne, zimannasên alman di transkrîpsiyona zimanên îranî de bi piranî herfa J bo dengê kurdî /y/ bi kar aniye, zimannasên inglîz heman herfa J bo transkrîpsiyona dengê kurdî /c/ xebitandiye û zimannasên fransî jî ew heman J bo transkrîpsiyona dengê kurdî /j/ emilandiye. Cheung jî ew bi heman awayî yekser neqil kirine ferhenga xwe. Lê bêyî peydakirin û xwandina her jêdera orijînal, bo xwandevanan mehal û bêîmkan e bizanin ka di her peyva Cheung rêz kirî de J divê kengî wek /j/, kengî mîna /c/ û kengî jî nola /y/ were xwandin.

Tevî van hemû kêmasiyan jî, Etymological dictionary of the Iranian verb berhemeke giring ya etîmolojiyê ye. Ew etîmolojiya hejmareke lêkerên bingehîn yên kurdî jî zelal dike. Li ber hinek lêkerên veavakirî yên îraniya kevn dûndehên wan yên kurdî nehatine dayîn ji ber ku Cheung hay ji hebûna wan di kurdî de nebûye. Loma eger zimannasên kurd li ser bixebitin, dikarin bi hêsanî hê jî lîsteya kurdî ya wê ferhengê berfirehtir bikin.

 

Dê bidome.

 

 

2 thoughts on “DÎROKA (ZIR-)ETÎMOLOJIYA KURDΠ-10-

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s