“Rêbera Rastnivîsînê” ya WM û derdê giran yê hîperkorektiyê û xweferzkirinê (6)

(Beşên pêştir: beşa 1beşa 2beşa 3beşa 4, beşa 5)

Reber6

Husein Muhammed

 

6) ”PARASTINA” HÎPERKOREKT

Rêbera Rastnivîsînê formên wiha yên çemandî yan ravekî ferman dike:

  • dêya min, pêyê te, rêya wan
  • xanîyê we, kuştîyên cengê, kurmancîya standard

Anku tê ferzkirin ku mirov van peyvan wiha nenivîse:

  • diya min, piyê te, riya wan
  • xaniyê we, kuştiyên cengê, kurmanciya standard

Tevî ku ev awayê jêrtir di nivîsîna kurmancî de bi piraniyeke mutleq serdest e jî, amadekarên Rêberê vî awayê jêrtir anku guherandina ”-ê” û ”-î” yên dawiyê bi ”-i” berî ”-y-” şaş dihesibînin û ferz dikin ku mirov wan wek ”-ê-” û ”-î-” bihêle.

Ew vê li ser navê ”parastina orijînaliya peyvan” dikin tevî ku baş haydar in ku piraniya kurmancîaxiv û kurmancînivîsan wek wan nanivîsin.

Mijara guherandina an neguherandina -î- bi -i- berî -y- ev demeke dirêj e ku gur û geş e.

Mijara guherandin an neguherandina -ê- bi -i- berî -y- kêmtir hatiye behskirin. Belkî meseleya -ê- bi -i- ne bi qasî meseleya -î- bi -i- ne giring be jî ji ber ku hejmara peyvên di halê xwerû de bi -ê bi dawî tên beramberî hejmara peyvên ku di rewşa xwerû de bi -î bi dawî tên kêm e. Lê dîsa jî hinek peyvên bingehîn di halê xwerû de bi -ê bi dawî tên (bo nimûne ”pê, rê, dê” – ”dê” bi wateya ”dayik”).

Bi nêrîna me, dîsa di van mijaran de jî amadekarên Rêberê baş kûrahiya kurmancî fehm nekiriye yan nexwastiye fehm bikin û loma bi bersiveke zêde hêsan rabûne û dixwazin ku qaşo ”orijînaliya peyvan” biparêzin.

Li jêr em ê di du beşên cuda de li ser van herdu mijaran rawestin. Ji ber ku meseleya guherîna an neguherîna -ê bi -i- berî -y- ne hewceyî şiroveyên dûrûdirêj e, em ê pêşî li ser wê bisekinin. Dûre em ê biçin ser mijara guherîn an neguherîna -î bi -i- berî -y-.

 

Rêberê bi şaşî ”diya min, piyê min, riya min” red kirine!

Berî ku em bersiva wê yekê bidin ka formên ”dêya min, pêyê min, rêya min” an jî ”diya min, piyê min, riya min” rast in, hêjayî gotinê ye ku di halê xwerû de bi dehan peyv (yên xwemalî yan bi eslê xwe biyanî) yên bi -iy- di kurdî de hene. Bo nimûne:

  • biyanî, çiya, diyanet, fiyet, giya, giyan, jiyan, niyaz, niyet, piyase, siyaset, ziyan…

Lê em ne haydar in ku tenê peyveke wisa di kurmancî de hebe ku di halê xwerû de tê de -êy- anku Ê berî Y hebe.[1]

Wek ku ji piraniya nivîsên kurmancî û herwiha wek ku ji piraniya mutleq ya devokên kurmanciya navendî û kurmanciya rojavayî diyar dibe, formên wiha tên bikaranîn:

  • diya min, piyê min, riya min

Di kurmanciya rojhilatî de li cihê van hinek formên cuda hene:

  • ”Piyê min” di kurmanciya rojhilatî de bi sê awayan tê dîtin: “piyê min, pê min, pêyê min”. Ji van herduyan formên ”piyê min” û ”pê min” berbelav im lê kesekî ji camêriya xwe ez haydar kirime ku forma ”pêyê min” jî li cem wan heye.
  • ”Diya min” di kurmanciya rojhilatî de wek ”diya min” ihtimalen peyda nabe yan pir nadir e. Ew bi çend awayên din heye: ”da min, dayka min, deyka min”
  • ”Riya min” min jî tam wek ”riya min” ihtimalen di kurmanciya rojhilatî de peyda nabe yan gelek nadir e. Kurmanciya rojhilatî peyva ”rê” wek peyveke xwerû jî kêm bi kar tîne û li cihê wê bi piranî forma dîmînutîv ”rêk” dixebitîne. Di pratîkê de mirov dibêje ”rêka min”. Gava ku forma ”rê” tê bikaranîn, hingê mirov dibêje ”rêa” min – di kurmanciya rojhilatî de bi piranî Y-ya kelijandinê nayê bilêvkirin.

Bi gotineke din, di kurmanciya rojhilatî de li cihê ”diya min, piyê min, riya min” ya kurmanciya navendî û rojavayî bi piranî hinek formên din hene.

Lê di nav gel de ev formên ku Rêber pêşniyaz dike anku ”dêya min, pêyê min, rêya” yan qet nînin an eger hebin  jî, gelek nadir in.

Gelo gel şaş û çewt diaxive yan jî danerên Rêberê xwe şaş kiriye?

Bi qenaeta min gel rast diaxive lê amadekarên Rêberê di vê mijarê de jî ji ber hîperkorektiyê ji ser riya rast winda bûne.

Mixabin wan fehm nekiriye ku guherîna -ê bi -i- berî -y- rêbazeke giştî ya kurmancî.

Bo fehmkirina vê rêbazê, kerem bikin em li van nimûneyan binêrin:

  • di-vê ku (pêwîst e ku, hewce ye ku)
  • ew di-şê-n (ew dikarin)
  • ew meşkê di-kê-n (dikilînim, dikeyînin, dikilin…)
  • (bi ruxseta xwandevanan) ew tê di-nê-n[2] (ew digên)

Wek ku tê zanîn, tarîxiyen rehê dema niha (yan rehê demên neborî) eslê peyvê ne û rehê demên borî û herwiha forma ferhengî (rader, infînîtv) ji wan tên çêkirin. Bo nimûne:

  • -zan- > -zanî- > zanîn
  • -gir- > -girt- > girtin

Wek ku tê dîtin, di her çar nimûneyên me yên li jor de (“di-vê, dişê-n, di-kê-n, di-nê-n”) rehên lêkeran “-vê-, şê-, -kê-, -nê-“ ne anku -ê li dawiya her yekê ji wan e.

Gava ku em li rehê demên borî yan formên ferhengî yên van lêkeran binêrin, em ê bibînin ku ew ne wiha ne:

  • *vêya, *vêyan
  • *şêya, *şêyan
  • *kêya, *kêyan
  • *nêya, nêyan

Lê rehên wan yên demê borî û formên wan yên ferhengî (“rader”) wiha ne:

  • viya, viyan
  • şiya, şiyan
  • kiya, kiyan[3]
  • niya, niyan[4]

Wek ku tê dîtin, li vê derê jî -ê- her carê berî -y- bûye -i-.

Bawer dikim ku danerên Rêberê jî qebûl nakin ku em “viyan, kiyan, niyan, şiyan” wek “vêyan, kêyan, nêyan, şêyan” binivîsin.

Guman jê nîne ku danerên Rêberê bi niyeteke baş daxwaz kiriye ku em wek “dêya min, pêyê min, rêya” min binivîsin.

Lê mixabin wan di vê mijarê de jî ne kûraniya mekanîzmên zimanê kurdî fehm kiriye û ne jî guh daye piraniya gel.

Ti eyb û kêmasî tê de nîne ku zimanê me -ê berî -y- dike -i-. Mirov dikare vê qeyd û bendê bi hêsanî formûle bike:

  • -ê + -y- > -iy-

Lê bi israrkirina dijî vê taybetmendiya kurdî û dijî piraniya mitleq yan tevahî ya kurdîaxiv û kurdînivîsan, danerên Rêberê hem şaşiyeke berçav kiriye û hem jî mixabin dikin ku wê şaşiya xwe li ser xelkê ferz bikin.

 

Beşa 7

__________________________

TÊBÎNÎ

[1] Li gor Rêberê divê em nimûneyên rêzkirî wek ”bîyanî, çîya, gîyan…” binivîsin lê ev nayê wê wateyê ku -êy- di van yan ti peyvên din de hebe.

[2] Di hin devokan de ”tê di-ni-n”.

[3] Li gor devokan çendîn awayên lêkera “kiyan” hene, bo nimûne: ”kan, kilandin, keyandin, kilîn…” Lê di ti ji wan de Ê-ya rehê lêkerê nayê parastin gava ku bo çêkirina rehê demên borî yan forma ferhengî Y dikeve pey Ê anku ne bi awayê ”*kêyan” e.

[4] Li gor devokan peyva ”niyan” herwiha bi awayên ”nan, nayîn, niyandin” jî heye lê di ti ji wan de jî Ê- ya rehê lêkerê nayê parastin gava ku bo çêkirina rehê demên borî yan forma ferhengî Y dikeve pey Ê anku ne bi awayê ”*nêyan” e.

 

 

3 thoughts on ““Rêbera Rastnivîsînê” ya WM û derdê giran yê hîperkorektiyê û xweferzkirinê (6)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s