پەیڤرێزی

 

نڤیسین: حسێن موحەمەد

تیپگۆهەرین ژ لاتینییێ: دیار عەبدولعەزیز

 

ھەڤۆک (رستە، جوملە، سەنتەنجە) ژ پەیڤان (کەلیمەیان) پێک تێن. د ھەڤۆکەکێ دە دکارە یەک، دو، سێ یان – وەک پرەنسیپ – بێھەژمار پەیڤ ھەبن:

١)

١ا) چوو.

١ب) وەرە مالێ!

١ج) تە کی دیت؟

١د) بلا ئەو ژی سبێ ب تە رە بێن باژاری.

ئانکو ھەڤۆک دکارە کورت، درێژ یان ناڤینی بە. ئانکو مرۆڤ دکارە ھەما-ھەما ب دووڤدلی (کەیفی، ئختیاری، ئاربترارلی) پەیڤان ل ھەڤۆکێ زێدە بکە یان ژی ژێ کێم بکە. لێ مرۆڤ نکارە پەیڤەکێ ل ھەر جھێ ھەڤۆکێ زێدە بکە. بۆ نموونە، ئەڤ ھەڤۆکێن ل ژێر ل گۆر کورمانجیا گشتی خەلەتن:

–                * مالێ وەرە!

–                * دیت کی تە؟

–                * تە دیت کی؟

–                * دیت تە کی؟

–                * باژاری سبێ بلا ئەو ژی ب تە رە بێن.

گەلۆ چما ھەڤۆکێن وھا د کورمانجی دە نایێن قەبوولکرن؟ بۆ چ ئەم دبێژن کو ئەو خەلەتن؟

بەرسڤ پەیڤرێزییە: ھن پەیڤ ل جھێ خوەیێ د ھەڤۆکێ دە نەھاتنە دانین لێ ل جھێ ھن پەیڤێن دنن. ب گۆتنەکا دن، د ھەڤۆکێن نموونە دە پەیڤ نە د رێز و رستا خوە دە نە.

لێ گەلۆ ئەڤ رێزا پەیڤان د ھەڤۆکێن زمانێ مە دە چ نە؟ گەلۆ ئەمێ بکارن وان رێزکان پەیدا و دیار بکن؟ گەلۆ ئەو رێزک ھەردەم وەک ھەڤن یان ژی دگوھەرن؟ ھەکە بگوھەرن، ل گۆر چ قەید و بەندان دگوھەرن.

ئەڤ نڤیسار دێ ھەول بدە بەرسڤا ڤان پرسان بدە. ئەڤ ڤەکۆلین ل سەر پەیڤرێزیێ (word order)یە. ئانکو ئەڤ نڤیسار ل سەر رێزا پەیڤان د ھەڤۆکان دە دسەکنە. بەری نھا مە نڤیسارەک ل سەر دەنگرێزیێ نڤیسیە کو قەید و بەندێن رێزکرنا دەنگان د پەیڤ و کیتەیان دە ڤەدکۆلە.

بەری کو ئەم خوە بگھینن پەیرێزیا ھەڤۆکێن تەمام، دڤە ئەم ژ کۆمکێن (فرازێن) کورتتر دەست پێ بکن. گەلۆ د کۆمکێن کو ژ دو پەیڤان پێک تێن دە رێزا پەیڤان چاوایە؟ بۆ نموونە، چما ئەم دبێژن “برایێ من” و نە “*یێ من برا” تەڤی کو، بۆ نموونە، ب ئنگلیزی مرۆڤ دبێژە “می برۆتھەر” (یێ من برا). دیسا ئەم ب کورمانجی دبێژن “ل مالێ” لێ، بۆ نموونە، ب ترکی مرۆڤ دبێژە “evde” (ev: مال، -de: ل) ئانکو “مال-ل”.

خوەدی و خوەدیدار

د کورمانجی دە تشت تێ بەری خوەدیێ خوە:

–                مالا من

–                دکانا ئەحمەدی

–                کتێبا ژیانێ

ل ڤێ دەرێ دڤێ کو پەیڤا “خوەدیدار” و خوەدی فرەھ بێن فەھمکرن. بۆ نموونە، “ھەڤالێ من” نایێ وێ مانەیێ کو ئەز “خوەدیێ” ھەڤالێ خوە مە لێ ئەو ب قالبێ “دلێ من، سەرێ من، مالا من” د رێزمانێ دە تێ بکارانین.

ب سۆرانی، فارسی و ئەرەبی ژی تشت تێ بەری خوەدیێ خوە. د ئنگلیزی و فرەنسی دە بەرەڤاژییە ئانکو خوەدی ل پێش خوەدیدارە. د ترکی دە خوەدی ھەم ل پێش و ھەم ژی ل پاش خوەدیدار تێ دیارکرن:

–                “بەنم ئەڤ-م” ئانکو “مالا من” پەیڤ-ب-پەیڤ ب کورمانجی دبە “یا من مالا من”. لێ “بەنم” نە زەروورییە. ئانکو مرۆڤ دکارە تەنێ ببێژە “ئەڤم” ژی کو ھنگە ئەو ژی وەک زمانێن دنیێن رۆژھلاتا ناڤین دبە “خوەدیدار + خوەدی”.

د ئنگلیزی دە ژی فۆرما “خوەدیدار + خوەدی” د فۆرمێن وەک “ا فرەند ئۆف منە” دە ھەیە کو مانەیا “ھەڤالەکێ من” ددە لێ پەیڤ-ب-پەیڤ مرۆڤ دکارە وەک “یەک ھەڤال ژ من” وەرگەرینە.

راڤەبەر و راڤەکەر

د کورمانجی دە ناڤدێر بەری وی رەنگدێری تێ کو چاوانیا ناڤدێری دیار دکە:

–                برایێ مەزن

–                خوشکا دەلال

–                کتێبێن کوردی

دیسا د سۆرانی، فارسی و ئەرەبی دە ژی پەیڤرێزی دڤێ نوقتەیێ دە وەک کورمانجییە. د ئنگلیزی و ترکی دە بەرەڤاژییە ئانکو رەنگدێر بەری ناڤدێری تێ. د فرەنسی دە ب گشتی وەک کوردییە لێ چەند رەنگدێرێن بەربەلاڤ وەک ئنگلیزی و ترکی بەری ناڤدێری تێن.

ھەلبەت د کورمانجی دە ھن جاران رەنگدێر بەری ناڤدێری ژی تێن، وەک “خوەشمرۆڤ، کورتەچیرۆک، جوامێر”. لێ د ھالەتێن وسا دە ئەو رەنگدێر بوونە پشکەکا سابت ژ پەیڤێ و ئێدی ئەو نە کۆمک (فراز) لێ پەیڤێن پێکھاتی (ھەڤەدودانی، compound) نە.

نیشاندەر و ناڤدێر

د کوردی دە جیناڤێن نیشاندەر (demonstrative pronouns) بەری ناڤدێران تێن:

–                ئەڤ کەس

–                وان ھەڤالان

–                وێ ژنێ

د سۆرانی، فارسی، ئەرەبی، ترکی، ئنگلیزی و فرەنسی دە ژی وسایە.

ھۆکەر و رەنگدێر

د کورمانجی دە ھۆکەر (adverb) بەری رەنگدێرێ تێ:

–                گەلەک باش

–                پڕ خوەش

د سۆرانی، فارسی، ترکی، ئنگلیزی و فرەنسی دە ژی وھایە. لێ د ئەرەبی دە رەنگدێر بەری ھۆکەرێ تێ.

ژ بەر کو ھۆکەر بەری رەنگدێرێ تێ و رەنگدێر ژی دکەڤە پەی ناڤدێرێ، ھۆکەر دکەڤە ناڤبەرا ناڤدێرێ و رەنگدێرێ:

–                ھەڤالەکێ پڕ باش (ناڤدێر + ھۆکەر + رەنگدێر)

دیارکەر و ناڤدێر

د کورمانجی دە دیارکەر (determiners) بەری ناڤدێران تێن:

–                پچەک ئاڤێ

–                ھن کەسان

–                گەلەک مرۆڤ

د سۆرانی، فارسی، ئەرەبی، ترکی، ئنگلیزی و فرەنسی دە ژی ئەڤ قەید وەکیا کورمانجییە.

ھەژمار و ناڤدێر

ھەژمار ب گشتی بەری ناڤدێرێ تێن:

–                دو کەس

–                دەھ مالان

–                سەد کتێب

د سۆرانی، فارسی، ئەرەبی، ترکی، ئنگلیزی و فرەنسی دە ژی ئەڤ قەید وەکیا کورمانجییە.

لێ د کورمانجی دە ل جھێ ھەژمارا یەک، ب پرانی پاشپرتکا “-ئەک” تێ بکارانین:

–                کتێب-ئەک

–                کەس-ئەک-ی

–                رۆژنامە-یەک-ێ

ئانکو ھەژمارا “یەک” ناکەڤە بەری ناڤدێرێ لێ ل دووڤ وێ تێ. د سۆرانی دە ژی وسایە لێ ل جھێ “-ئەک”یا کورمانجی، د سۆرانی دە فۆرما ستاندارد “-ئێک، -یێک”ە. د ئەرەبی دە ژی ھەژمارا “دو” ب پاشپرتکەکێ (-ئەین، -ێن) تێ دیارکرن ئانکو دکەڤە پەی ناڤدێرێ.

د کورمانجی، سۆرانی، فارسی، ترکی، ئنگلیزی و فرەنسی دە پرھەژماری ب خوە (لێ نە ھەژمارا دەقیق) ب پاشپرتکەکێ تێ دیارکرن ئانکو دکەڤە داویا ناڤدێرێ:

–                کورمانجی: دار-ئان (د کورمانجی دە تەنێ د فۆرمێن چەماندی / ئۆبلیکیێن ناڤدێران دە بەرچاڤە)

–                سۆرانی: دار-ەکان

–                فارسی: درەخت-ان

–                ترکی: ağaç-lar

–                ئنگلیزی: tree-s

–                فرەنسی: arbre-s

لێ د ئەرەبی دە گەلەک جاران گوھەرین د ناڤی ئان ھەتا دەستپێکا پەیڤێ دە ژی پەیدا دبە: “شجرة” (دار، دارەک) > “اشجار” (دار، داران).

داچەک و ناڤدێر / جیناڤ

داچەک (adpositions) ب پرانی بەری ناڤدێران یان جیناڤان تێن:

–                ژ مالێ

–                ل دکانێ

–                ب کێرێ

–                بۆ وی

د سۆرانی، فارسی، ئەرەبی، ئنگلیزی و فرەنسی دە ژی وسایە. لێ د ترکی دە ل جھێ داچەکان رەوشێن جودایێن ناڤدێر و جیناڤان بکارانین و د وان دە جوداھی ل داویا ناڤدێران/جیناڤان دیارە:

–                ev-de  (ل مالێ)

–                ev-den  (ژ مالێ)

–                bıçak-la  (ب کێرێ: bıçak = کێر)

–                o-na  (بۆ وی: o = ئەو)

لێ د کوردی دە ژ بلی پێشداچەکان (prepositions) ھەروھا گەلەک پاشداچەک (postpositions) ژی ھەنە. ئەو ب پرانی د ئەینی دەمێ دە ب پێشداچەکان رە تێن بکارانین:

–                د کتێبێ دە

–                ژ من رە

–                ب دیواری ڤە

–                د ناڤ باژاری رە

ھن جاران ژی پاشداچەک بێیی پێشداچەکان تێن بکارانین لێ د راستیێ دە کورتکرنا پێشداچەک + پاشداچەکانن:

–                پێش ڤە (کورتکرنا “بەر ب پێش ڤە”)

–                ور دە (کورکتنا “بەر ب وێ دەرێ دە”)

گاڤا کو لڤا بەر ب ئالیەکێ یان ھەتا جھەکی تێ قەستکرن، ھنگە داچەک ب پرانی ب تەمامی وندایە:

–                [ئەز چووم] مالێ.

د ھن دەڤۆکان دە قالبێ “پێشداچەک + پاشداچەک” ھاتیە سڤککرن و تەنێ پاشداچەک مایە:

–                [د] کتێبێ دە

–                [ب/ژ] من رە

ھن جاران ژی، ب تایبەتی د ھەلبەستان دە، پاشداچەک ژ قالبێ “د … دە” تێ ئاڤێتن.

قالبێن “پێشداچەک + پاشداچەک” و تەنێ پاشداچەک ژی د زمانێن دن ژییێن ھندووئەورۆپی دە پەیدا دبن.

چەند راڤەکەر ب ھەڤ رە

ھەکە د ئەینی کۆمکێ دە ل گەل ناڤدێرێ چەند راڤەکەر (رەنگدێر، جیناڤ، نیشاندەر، داچەک، ھەژمار، خوەدی…) ھەبن، ھنگێ پەیڤرێزی وھایە:

داچەک + جیناڤ + ھەژمار + ناڤدێر + خوەدی + ھۆکەر + رەنگدێر

–                ژ ڤان دو ھەڤالێن منیێن گەلەک باش

ژ: داچەک، ڤان: جیناڤ، دو: ھەژمار، ھەڤال: ناڤدێر، -ێن من: خوەدی، گەلەک: ھۆکەر، باش: رەنگدێر

ھەڤۆکێن کردەیی-بەرکاری-لێکەری

یەک ژ گشتیترین ھەڤۆکێن کوردی و گەلەک زمانێن دن ژی، بەلکی گشتیترین تیپ، ھەڤۆکێن کردەیی-بەرکاری-لێکەری نە، وەک:

–                من سێڤەک خوار.

د ھەڤۆکێ دە “من” کردەیە ئانکو ئەو کەسە کو تشتەکی دکە، “سێڤ” بەرکار ئانکو برەسەر یانی ئەو تشتە کو تەسیر لێ دبە و “خوار” ژی لێکەرە ئانکو ئەو تشتە کو تێ/ھاتیە کرن.

ھەڤۆکا “من سێڤەک خوار” قەیدا گست_ئییا پەیڤرێزیا کوردی دیار دکە: کردە (ک) ل دەستپێکێیە، پاشی بەرکار (ب) تێ و تالیێ ژی لێکەر (ل). ئانکو کوردی ب پرانی زمانەکێ کبلە (ب ناڤنەتەوەیی سۆڤ ئانکو سوبژەجت-ئۆبژەجت-ڤەرب). مرۆڤ دکارە گەلەک نموونەیان بدە:

–                ئەز تە دبینم.

–                وێ نان پەھت.

–                ئەو کتێبەکێ دنڤیسە.

ل گۆر تەخمینێن زمانناسان1، نێزیکی ٤٥% ژ زمانێن دنیایێ ڤێ پەیڤرێزیا کبل (SOV) وەک پەیڤرێزیا خوەیا سەرەکی ب کار تینن. بۆ نموونە، فارسی، ترکی، لاتینی، سانسکریتی و ژاپۆنی ڤێ پەیڤرێزیا وەکیا کوردی ب کار تینن. پەیڤرێزیا دنیا پڕ بەربەلاڤ (٤٢%) کردە-لێکەر-بەرکار ئانکو کلب (SOV)ە. بۆ نموونە ئنگلیزی و پرانیا زمانێن دنیێن ئەورۆپایێ وێ ب کار تینن. ئانکو ل جھێ کو ئەم ب کوردی دبێژن ”ئەز تە دبینم”، ئنگلیز دبێژن ”ئەز دبینم تە”. ژ ڤان ھەردو پەیڤرێزیێن بەربەلاڤ زێدەتر ژی پەیڤرێزی ھەنە کو یەک ژێ لکب کو ب تایبەتی د زمانێن باکورێ ئافریکایێ و زمانێن کەلتی دە ل کارە. ب وان زمانان مرۆڤ دبێژە ”دبینم ئەز تە”.

ھەڤۆکێن کۆپوولایی (copular) ئانکو رستەیێن ب لێکەرا ”بوون”ئێیا ستاتیڤ ژی د کورمانجی ب ڤێ پەیڤرێزیا کبل نە:

–                ئەو کوردن.

–                ئەھمەد ھەڤالێ منە.

ھەڤۆکێن ب داچەک ژی ڤێ پەیڤرێزیێ ب کار تینن:

–                ئەز ژ مالێ ھاتم.

–                ئەو ل مالێیە.

–                ئەز بەر ب مالێ ڤە چووم.

لێ چما “ئەو دچن مالێ”؟

لێ ب کورمانجی خەلەتە کو مرۆڤ ببێژە ”*ئەز مالێ چووم” تەڤی کو ل گۆر پەیڤرێزیا کبل دڤێ وسا بوویا: ”ئەز” کردەیە، ”مالێ” بەرکارا نەیەکسەرە یان کۆمکا داچەکییە و ”چووم” ژی لێکەرە.

لێ ھەکە د کورمانجی دە لڤینا یان گوھەرینا بەر ب جھەکی یان تشتەکی ڤە بێ داچەک بێ بکارانین، ھنگێ پەیڤرێزیا مە نە کبلیە لێ کلبیە:

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

[1] Russel S.Tomlin: Basic word order, 1986, London, Croom Helm.

–                ئەز چووم مالێ. (لڤینا بەر ب جھەکی ڤە)

–                ئەو بوو دۆکتۆر. (گوھەرینا بەر ب تشتەکی ڤە. بدە بەر ”ئەو دۆکتۆر بوو” کو رەوشەکا سابت و ستاتیک دیار دکە.)

لێ ئەڤ قەید تەنێ ھنگێ تێ بکارانین گاڤا کو لڤین بێ داچەک تێ ئسباتکرن. ھەکە داچەک بێن بکارانین، ھنگێ پەیڤرێزی دیسا کبلیا گشتییە:

–                ئەز بەر ب مالێ ڤە چووم. (ئەز: کردە، بەر ب مالێ ڤە: بەرکار، چووم: لێکەر)

–                ئەز ھەتا مالێ چووم (ئەز: کردە، ھەتا مالێ: بەرکار، چووم: لێکەر)

لێ تەنێ د لڤین یان گوھەرینا بەر ب جھەکی / تشتەکی ڤە دە قالبێ کلب ممکنە. ھەکە داچەک ڤەشارتی بە ژی لێ لڤین تنە بە یان ”ژ” جھەکی یان تشتەکی بە، پەیڤرێزی دیسا ژی کبلیا گشتییە. د ھن دەڤۆکان دە داچەکێن ”ژ، ل” ڤەشارتی نە لێ پەیڤرێزی ھەر کبلیە:

–                ئەز [ل] مالێ بووم.

–                ئەز [ژ] مالێ ھاتم.

بەرکار و کۆمکا داچەکی د ئەینی ھەڤۆکێ دە

گەلۆ مرۆڤ دێ چاوا ڤان ھەردو ھەڤۆکان بکە یەک:

–                من ئەو دیت.

–                من ل مالێ دیت.

مرۆڤ دکارە وان ب یەکێ ژ ڤان ھەردو ئاوایان بکە ھەڤۆکەک:

١)              من ئەو ل مالێ دیت.

٢)              من ل مالێ ئەو دیت.

ژ ڤان ھەردویان ھەڤۆکا یەکەم گشتیتر و نۆرمالترە لێ ھەڤۆکا دویەم ژی ممکنە. ئانکو مرۆڤ دکارە قالبێ ھەڤۆکێ وھا فۆرموولە بکە:

                 کردە + بەرکار + کۆمکا داچەکی + لێکەر (“من ئەو ل مالێ دیت.”)

لێ ھەروھا ئەڤ ئەڤ قالب ژی ممکنە:

                 کردە + کۆمکا داچەکی + بەرکار + لێکەر (من ل مالێ ئەو دیت.)

لێ د ڤی قالبی دە گرنگی و پووتە ب “ل مالێ” ھاتیە دان، ئانکو تشتێ گرنگ ”ل مالێ”یە، نە ”ئەو”ە یان ”دیتن”ە یان ژی ”من”ە.

ھەروھا ئەڤ قالب ژی ممکنە:

–                ل مالێ من ئەو دیت.

ئانکو قالب ئەڤە:

                 کۆمکا داچەکی + کردە + بەرکار + لێکەر

لێ د قالبێ وھا دە گرنگیەک گەلەک مەزن ژ جھێ دیتنێ (“ل مالێ”) رە ھاتیە دان.

جھێ دەم و ئاوایان

دەم د ھەڤۆکێن ترانستیڤ (ب لێکەر) دە دکارە یەکسەر پشتی کردەیێ یان ژی پشتی بەرکارێ بە:

١)              من ئیرۆ ئەو دیت.

٢)              من ئەو ئیرۆ دیت.

ھەروھا ئاوا ژی دکارە یەکسەر پشتی کردەیێ یان ژی پشتی بەرکارێ بە:

٣)              من زوو ئەو دیت.

٤)              من ئەو زوو دیت.

د ھەڤۆکێن کلب دە دەم و ئاوا بەری لێکەرێ نە:

٥)              ئەز زوو چووم مالێ.

٦)              ئەز ئیرۆ چووم مالێ.

ھەکە دەم و ئاوا ھەڤدەم د ھەڤۆکێ دە ھەبن، دەم بەری ئاوایی تێ:

٧)              ئەز ئیرۆ زوو چووم مالێ.

د ھەڤۆکێن دەمی و ئاوایی دە ژی ممکنە کو دەم و ئاوا ھەتا بێن بەری کردەیی ژی:

٨)              ئیرۆ زوو من ئەو دیت. (دەم + ئاوا + کردە + بەرکار + لێکەر)

ھەڤۆکێن ب لێکەرێن ئالیکارێن

لێ مادەم کو قەیدا گشتی کبلیە، گەلۆ ئەم چما ھەڤۆکێن وھا ب کار تینن:

٩)              ئەز نکارم ژ مالێ دەرکەڤم.

١٠)            ئەو دخوازە تە ببینە.

١١)            وان دڤێ سەفەرەکێ بکن.

وسا دیارە کو ئەڤ ھەڤۆک ژ قالبێ کلبل (کردە + لێکەر + بەرکار + لێکەر) پێک ھاتنە.

د ڤان ھەڤۆکان دە د راستیێ دە دو ھەڤۆک ھەنە:

١٢)            [ئەز نکارم] [(ئەز) ژ مالێ دەرکەڤم]. (کل + [ک]بل)

١٣)            [ئەو دخوازە] [(ئەو) تە ببینە]. (کل + [ک]بل)

١٤)            وان دڤێ [(ئەو) بچن کوردستانێ]. (کل + [ک]لب)

ئانکو د ناڤ جۆتھەڤۆکان دە ھەڤۆکا یەکەم کلیە ویا دویەم ژی کبلیە. لێ ئاڤێتنا کردەیی ژ ھەڤۆکا دویەم زەروورییە. ھەکە لڤینا بەر ب جھەکی ھەبە و داچەک ڤەشارتی بە (تنە بە)، ھنگێ ھەلبەت جۆتھەڤۆک ژ ھەڤۆکەکا کل پێک ھاتیە و ژ ھەڤۆکەکا دنیا کلب:

١٥)            [وان دڤێ] [(ئەو) بچن کوردستانێ].

د ھەڤۆکێن دەما بێت دە ژی ”ێ”یا نیشانا دەما نھا (ل گۆر دەڤۆکان ”دێ، وێ،یێ”) یەکسەر ددە پەی کردەیێ، وەک لێکەرێن ئالیکار (کارین، خواستن، ڤیان…). د راستیێ دە ئەو ”ێ” ب خوە ژی ئەسلەن لێکەرەکا ئالیکارە، ژ ”دڤێ”یە (”دڤێ / دوێ > دێ / وێ >ێ”،بدە بەر ئنگلیزی ”will: ڤیان، خواستن، ئیرادە > نیشانا دەما نھا”) و ل گۆر کەسان ناچەمە:

١٦)            ئەزێ ژ مالێ دەرکەڤم. (کل + [ک]بل)

١٧)            توێ وی ببینی. (کل + [ک]بل)

١٨)            ئەمێ بچن مالێ. (کل + [ک]لب)

لێکەرا ”دڤێ” تێ دەستپێکا جۆتھەڤۆکان و ب خوە ب تەنێ ھەڤۆکا یەکەم پێک تینە:

١٩)            [دڤێ] (کو) [ئەز ژ مالێ دەرکەڤم.]

٢٠)            [دڤێ] (کو) [تو وی ببینی.]

٢١)            [دڤێ] (کو) [ئەم سەفەرەکێ بکن.]

ھەڤۆکێن ب ”بلا” ژی وەکیێن ب ”دڤێ” ل کارن:

٢٢)            بلا ئەو ژ مالێ دەرکەڤە.

٢٣)            بلا ئەو تە ببینە.

٢٤)            بلا وان سەفەرەک کربوویا.

لێ ھەم ”بلا” و ھەم ژی (ئادەتەن کێمتر) ”دڤێ” ژی دکارن جھێ خوە بگوھەرینن ژی:

٢٥)            ئەو بلا ژ مالێ دەرکەڤە.

٢٦)            ئەز دڤێ ژ مالێ دەرکەڤم.

لێ نە ب سەربەستی:

٢٧) ؟ ئەو ژ مالێ بلا دەرکەڤە. (نیشانا پرسیارکی؟ ل پێشیا ھەڤۆکێ دکارە دکە کو بەلکی ھەڤۆک ممکن بە لێ ھەما-ھەما نایێ بکارانین.)

٢٨)            ؟ ئەز ژ مالێ دڤێ دەرکەڤم.

٢٩)            * ئەز ژ مالێ دەرکەڤم دڤێ. (ستێرکا * ل پێشیا ھەڤۆکێ دیار دکە کو ئەڤ قالب نە ممکنە.)

٣٠)            * ئەو ژ مالێ دەرکەڤە بلا.

جھێ پەیڤکێن پرسیارکی و بەرسڤێن وان

ژ پەیڤێن پرسیارکی ”گەلۆ، ما” ب پرانی ل دەستپێکا ھەڤۆکێ نە. لێ جارنان ئەو دکارن (کێمتر ئادەتەن) ل ھن دەرێن دن ژی بن:

٣١)            گەلۆ ئەو کییە؟

٣٢)            ما تو ماستی ناخوی؟

٣٣)            ؟ ئەو گەلۆ کییە؟

٣٤)            ؟ تو ما ماستی ناخوی؟

٣٥)            ؟ تو ماستی ما ناخوی؟

٣٦)            ؟ تو ماستی ناخوی ما؟

٣٧)            ؟ ئەو کییە گەلۆ؟

٣٨)            * ئەو کی گەلۆیە؟

ھەموو پەیڤکێن دن ژییێن پرسیارکی دکارن ل دەستپێکا ھەڤۆکێ بن لێ ب دو شەرتان:

١)              پەیڤکا پرسیارکی نە بەرکارا یەکسەریا لێکەرێ بە

٢)              ھەڤۆک نە کۆپوولایی بە ئانکو لێکەرا ھەڤۆکێیا سەرەکی نە فۆرمەک ژ لێکەرا ”بوون”ئێیا ستاتیڤ بە:

پەیڤکا پرسیارکی ل دەستپێکا ھەڤۆکێ:

٣٩)            کەنگی توێ بکی؟

٤٠)            چاوا تە ئەو ناس کر؟

٤١)            چما ھوون کارێ خوە ناکن؟

٤٢)            چەند کەس ھاتن وێ دەرێ؟

لێ وھا نابە:

٤٣)            * چ تە کر؟ (ژ بەر کو ”چ” بەرکارا ھەڤۆکێیە.)

٤٤)            * چاوا تویی؟ (ژ بەر کو ھەڤۆک کۆپوولایییە.)

مرۆڤ پەیڤا پرسیارکی گەلەک جاران د ھالەتێن ممکن دە یەکسەر تینە دەستپێکا ھەڤۆکێ داکو گوھدار / خوەندەکار ژ سەری ڤە بزانە کو تشتەک تێ پرسین، دڤێ ئەو لێ ھشیار بە و بکارە بەرسڤا پرسێ بدە. لێ پەیڤکا پرسیارکی دکارە ھەروھا ل وی جھی بەیێ کو بەرسڤا وێ پرسێ دێ لێ بە ئەگەر ھەڤۆک نە پرسیارکی لێ راگھینەرکی (declarative) بە. کەرەم بکن ئەم ھەڤۆکەکا راگھینەرکی بکن چەند ھەڤۆکێن پرسیارکی (interrogative). ئەمێ د ھەر ھەڤۆکا پرسیارکی دە پەیڤکا پرسیارکی قەلەو بکن:

راگھینەرکی: ئازادی ئیرۆ خوارن بۆ ژیانێ چێکر.

ھەڤۆکێن پرسیارکی ژ ھەڤۆکا ژۆریا راگھینەرکی:

٤٥)            کێ ئیرۆ خوارن بۆ ژیانێ چێکر؟

٤٦)            ئازادی کەنگی خوارن بۆ ژیانێ چێکر؟

٤٧)            ئازادی ئیرۆ چ بۆ ژیانێ چێکر؟

٤٨)            ئازادی ئیرۆ خوارن بۆ کێ چێکر؟

٤٩)            ئازادی ئیرۆ بۆ ژیانێ چ کر؟

وەک کو ئەم دبینن، پەیڤا پرسیارکی د ھەڤۆکێ دە دکارە تام ل وێ دەرێ بە کو بەرسڤ ژی لێیە. لێ مرۆڤ دکارە بۆ گرنگی- و پووتەپێدانا پرسێ و باشتر بالکشاندنێ، پەیڤکا پرسیارکی نەقلی دەستپێکێ بکە ھەکە پەیڤا پرسیارکی کردە یان دەم یان ئاوا بە لێ نە بەرکار بە و ھەڤۆک ژی نە کۆپوولایی بە. دیسا ستێرک * ل دەستپێکا ھەڤۆکێ دیار دکە کو ھەڤۆکەکا وسا نە ممکنە. نیشانا پرسیارکی ؟ ژی دیار دکە کو ب تەئۆریکی ھەڤۆک ممکنە لێ ئادەتەن نایێ بکارانین:

٥٠)            کێ ئیرۆ خوارن بۆ ژیانێ چێکر؟

٥١)            کەنگی ئازادی خوارن بۆ ژیانێ چێکر؟

٥٢)            * چ ئازادی ئیرۆ بۆ ژیانێ چێکر؟

٥٣)            ؟ بۆ کێ ئازادی ئیرۆ خوارن چێکر؟

٥٤)            * چ ئازادی ئیرۆ بۆ ژیانێ کر؟

نەیینیکرنا لێکەرا ”بوون”یا ستاتیڤ

د کوردی دە ئادەتەن نەیینیکرن ب پێشپرتکا ”نە-، نا-، ن-، مە-” ب لێکەرێ ڤە تێ گرێدان و دبە بەشەک ژ لێکەرێ. لۆما ئەو تەسیرێ ل پەیرێزیێ ناکە:

٥٥)            من برنج خوار > من برنج نەخوار.

٥٦)            تە ئەز دیتم > تە ئەز نەدیتم.

لێ نەیینیکرنا فۆرمێن جودایێن لێکەرا ”بوون”ئێیا ستاتیڤ ب پەیڤکا ”نە”یا سەربخوە تێ دیارکرن. تەسیرێ ل پەیڤرێزیێ دکە. د رەوشا نۆرمال دە ئەو دکەڤە ناڤبەرا کردە و بەرکارێ:

٥٧)            ئەز ل مالێ مە > ئەز نە ل مالێ مە.

٥٨)            ئەو دۆکتۆرە > ئەو نە دۆکتۆرە.

لێ جارنان جھێ وێ دکارە دەرەکا دن ژی بە:

٥٩)            نە ئەز ل مالێ مە. (لێ کەسەکێ دن ل مالێیە.)

٦٠)            نە ئەو کوردە. (لێ کەسەکێ دن دۆکتۆرە.)

ئاڤێتنا کردە و بەرکارێ

د کورمانجی دە نە ھەوجەیە کو مرۆڤ ئڵەھ کردەیێ ببێژە ھەکە کردە ب لێکەرێ دیار بە:

٦١)            (ئەز) تە دبینم.

٦٢)            (ئەز) چووم.

٦٣)            (ئەم / ھوون / ئەو) چوون (تەڤی کو پاشپرتکا ڤان ھەر سێ جیناڤان ئەینییە ژی لێ ھەکە ژ کۆنتەکستێ دیار بە کا مەبەست ژێ ”ئەم”، ”ھوون” یان ”ئەو”ە.)

٦٤)            (ئەو) چوو (تەڤی کو پاشپرتکا کەسی ڤەشارتییە یان نینە ژی.)

د ھەڤۆکێن ترانستیڤ دە د دەمێن بۆری دە لێکەر نە کردەیێ لێ بەرکارێ دیار دکە. مرۆڤ ب پاشپرتکا کەسییا ب لێکەرێ ڤە پێ دھەسە کا بەرکار کییە. لێ دیسا ژی ئاڤێتنا بەرکارێ ژ ھەڤۆکێ نە ئاسایی و نۆرمالە (دیسا نیشانا پرسیارکی دیار دکە کو ھەڤۆک وەک پرەنسیپ ممکنە لێ کێم تێ بکارانین یان نایێ بکارانین):

٦٥)            ؟ وی (ئەز) دیتم.

٦٦)            ؟ من (تو) دیتی.

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s