Navê(n) hejmara 0 û dîroka wê

 

sifir

Husein Muhammed

(Ev nivîs beşeke biçûk ji kitêbeke li ser navên hejmarên kurdî û peydabûn û bikaranîna wan e ku niha tê hazirkirin.)

Bi kêmî nêzîkî 4000 heta 5000 salan e ku di zimanên hindûewropî de nav bo hejmarên 1 – 100 û belkî herwiha hejmara 1000 jî hebûne. Lê ne demeke pir dirêj e ku mirovan fehm kiriye ku sîstema 0 bi kar bînin û bi wê hejmaran dehcarî, sedcarî, hezarcarî û hwd. bikin:

  • yek/1 û 0 = deh/10
  • 10/deh û 0 = sed/100
  • 100/sed û 0 = hezar…

Yekem car ev awayê bikêrhatî li Hindistanê hatiye fehmkirin û bikaranîn. Di heman demê de yekem car 0 wek hejmar hatiye hesibandin. Di zimanê zanistî yên wê demê yê Hindistanê de anku di sanskrîtî de navê ”sûnye” li vê hejmarê hatiye kirin ku maneya wê ya bingehîn ”vala, xalî, bêpar, tine” bû.[1]

Paşî misilmanan li Serdema Navîn anku piştî destpêka îslamê ev sîstem ji Hindistanê anî Rojhilata Navîn û navê wek ṣifr صفر li erebî wergerand ku maneya wê jî ya eslî wek ya ”sûnye” ya sanskrîtî ”vala, xalî, bêpar, tine” ye.

Peyva ”sifr, sifir” ne tenê di erebî de heta niha jî li kar e lê ew herwiha bûye navê hejmara 0 bi piraniya zimanên din jî yên misilmanan (bo nimûne kurdî, farisî, tirkî, azerî, swahîlî…)

Lê peyva ”sifr, sifir” tenê bi zimanên misilmanan ve sinordar nemaye. Ew bi rêya latîniya Serdema Navîn wek ”zephirum” derbazî piraniya zimanên serekî yên ewropî jî bûye: spanî ”cero” (bixwînin ”sêro”), inglîzî, îtalî û almanî ”zero”, fransî ”zéro”.[2] Bi rêya zimanên ewropî peyva ”zero” ya ji peyva ”sifr” di sedsala bîstem de gihiştiye heta Japonyayê jî. Wê heta xwe gihandiye zimanê hindî jî anku wê deverê ya ku fikra sîstema vê hejmarê jê derketiye û peyva ”sifr” jî li ber peyveke wê deverê hatiye çêkirin.

Peyva “sifir” vê dawiyê ji zimanên ewropî dîsa li Rojhilata Navîn jî vegeriye: Peyva “şîfre” (hejmar, kod, reqem, parola) niha di kurdî de jî tê bikaranîn. Ew bi rêya tirkî “şifre” ji fransî “chiffre” hatiye lê fransî bi xwe ew ji îtalî “ciffra” û îtalî ew dîsa ji erebî ṣifr صفر wergirtiye.

Di kurdî de peyva serdest û standard ya bi maneya 0 ”sifir” yan ”sifr” e (herdu jî bi S-ya qelew, ص).

Hêjayî gotinê ye ku navê hejmara 0 bi nivîsînê pir dişibe navê du tiştên din: madenê ”sifir, sifr” anku ”mis, paxir, baxir” (bi inglîzî ”copper”, bi tirkî ”bakır”) û ”sifre” anku ”mase, mêze, xwarina danayî” lê S-ya navê hejmara 0 qelew e (ص) wek di peyva ”sed” yan ”se, seg” de û S-ya van peyvên din di kurmancî de zirav e (س) wek di peyva ”ser” yan ”sê”.

Ji ber eslê erebî yê vê peyvê, hin kurdan hewl daye ku navekî din li vê hejmarê bikin. Çend ji peyvên pêşkêşkirî ”nîn, tine, çine, çune, ti, çu, hîç” ne lê ti ji van ne hejmar in. Ti ji wan nehatine qebûlkirin û piraniya reha û mitleq ya kurdan – wek piraniya dinyayê – li ser peyva ”sifir, sifr” ya bi eslê xwe erebî berdewam in û dê berdewam bin.

Li aliyekî din, vê dawiyê navê hejmarên mezin wek ”milyon, milyar, trilyon…” ji zimanên ewropî hatine nav zimanên Rojhilata Navîn û Hindistanê jî. Bi gotineke din, van hemû medeniyetan hem rola wergirtinê û hem jî ya diyarîkirinê di navên hejmaran de hebûye.

_____________________
TÊBÎNÎ

[1] https://en.wiktionary.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A5%82%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF#Sanskrit

[2] http://etymonline.com/index.php?term=zero&allowed_in_frame=0

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s