Paşgirên kesî yên lêkeran û dîroka wan

husein

Husein Muhammed

Paşgirên kesî yên lêkeran ew paşgir in ku dikevin dawiya lêkeran û pê diyar dibe ka kirdeyê/bikerê (subject) wê lêkerê kî ye:

  • dibêj-im (”im”a dawiya lêkerê diyar dike ku biker ”ez” im: ”ez dibêjim”, ne ”*tu dibêjim” yan ”*ew dibêjim”…)
  • dibêj-î (”î” diyar dike ku biker ”tu” ye: ”tu dibêjî”, ne ”*ez dibêjî”, ”*em dibêjî”…)

Di kurmanciya nivîskî de du desteyên paşgirên kesî yên lêkeran hene. Yek ji wan hingê li kar e gava ku rehê lêkerê bi konsonantekê bi dawî bê. Desteya din ya paşgiran wê gavê tê xebitandin dema ku li dawiya rehê lêkerê vokalek (a, e, ê, i, î, o, u, û) hebe. Di zimannasiyê de rehên ku bi vokalekê bi dawî tên bi navê ”tematîk” tên nasîn û rehên bi konsonantan jî bi dawî tên wek ”atematîk” tên binavkirin.

Paşgirên atematîk di kurmanciya standard de (gava ku li dawiya rehê peyvê yek yan çend konsonant hebin)

Kes Paşgir Nimûne
(dema niha, dema borî)
ez -im dibêjim, hatim
tu dibêjî, hatî
ew -e[1], [2] dibêje, hat_
em -in dibêjin, hatin
hûn -in dibêjin, hatin
ew -in dibêjin, hatin

 

Paşgirên tematîk di kurmanciya standard de(gava ku li dawiya rehê peyvê vokalek hebe)

Kes Paşgir Nimûne
ez -m dicûm, çûm
tu -yî[3] dicû(), çû
ew dicû_, çû_
em -n dicûn, çûn
hûn -n dicûn, çûn
ew -n dicûn, çûn

 

Anku di zimanê nivîskî de paşgira kesî ya her yekê ji ”ez, tu, ew (yehjemar)” cuda ne lê paşgira ”em, hûn, ew” anku cînavên pirhejmar eynî ne: atematîk ”-in” û tematîk ”-n”.

Di hemû devokên kurmancî de paşgirên kesî ne wiha ne. Di hemûyan de paşgira cînavên ”ez”, ”hûn” û ”ew” yê pirhejmar wek di zimanê nivîskî de ye:

ez -im dibêjim
ez -im dibêjim
hûn -in dibêjin
ew -in dibêjin
   
ez -m dicûm
hûn -n dicûn
ew -n dicûn

 

Di kurmanciya rojhilatî de cînavê ”em” paşgireke ji ya cînavên ”hûn, ew (pirhejmar)” cuda heye.

kurmanciya rojhilatî kurmanciya navendî (forma standard)
paşgir nimûne paşgir nimûne
-în (atematîk) em dibêjîn -in (atematîk) em dibêjin
-yn (tematîk) em çûyn -n (tematîk) em çûn

 

Paşgirên cînavê ”tu”

Piraniya herdu komdevokên rojhilatî û navendî bo cînavê ”tu” li gel rehên atematîk (konsonant li dawiyê) paşgira ”-î” bi kar tînin. Lê hin devokên kêmîne jî paşgirên wek ”-e, -ê, i” dixebitînin.

Bikaranîn Paşgir Nimûne
piranî, standard tu dibêjî, tu hatî
hin devok (dema niha) -e,
(demên borî) –
tu dibêje, tu hat_
hin devok tu dibêjê, tu hatê
hin devok -i tu dibêji, tu hati

 

Paşgirên cînavê ”ew” yê yekhejmar

Paşgira cînavê ”ew” yê yekhejmar di demên borî de di hemû devokên kurmancî de sifir e anku ev cînav bê paşgir e:

  • ew hat_ (bide ber ”ez hat-im”, ”tu-hat-î”, “em/hûn/ew hat-in”)
  • ew çû (bide ber ”ez çû-m”, “tu çû-yî”, ”em/hûn/ew çû-n”)

Di kurmanciya nivîskî de di demên niha û bên de jî li gel lêkerên tematîk ev cînav bê paşgir e:

  • ew dicû_ / didirû_ / digurû_ / dişê_ (bide ber “ez dicû-m / didirû- / digurû-m / dişê-m”)

Di demên niha û bên de vî cînavî jî li gel lêkerên atematîk (konsonant li dawiyê) paşgir heye. Di zimanê nivîskî de ev paşgir “-e” ye:

  • “ew dibêj-e, ew diken-e, ew dixw-e” (bide ber “ez dibêj-im / diken-im / dixw-im” û “tu dibêj-î / diken-î / dixw-î”)

Ev paşgira zimanê nivîskî di heman demê de wek paşgira kopulayê (lêkera “bûn”ê ya statîv di dema niha de) ye. Herwiha ew wek paşgira fermanî ya yekhejmar e:

Paşgir nimûne
paşgira cînavê “ew”: -e ew dikene
kopulaya cînavê “ew”: e ew kurd e
paşgira fermanî ya yekhejmar: -e biken-e

 

Wek din jî paşgirên kesî yên atematîk yên cînavên din jî li gel kopulayê eynî ne:

 paşgira kesî kopula
ez dikenim ez kurd im
tu dikenî tu kurd î
ew dikene ew kurd e
em dikenin em kurd in
hûn dikenin hûn kurd in
ew dikenin ew kurd in

 

Di kurmanciya rojhilatî de hem paşgira cînavê ”em” û hem jî kopulaya wî ”în” e:

em dibêjîn em kurd în

 

Wek ku me got, cînavê ”ew” yê yekhejmar li gor devokan çendîn paşgirên cuda hene.

ATEMATÎK TEMATÎK
paşgira kesî nimûne paşgira kesî nimûne
-e ew dibêje ew dicû
ew dibêjê ew dicû
-i ew dibêji ew dicû
-it ew dibêjit -t ew dicût
-itin ew dibêjitin tin ew dibêjitin
ew dibêjî ew dicû
-ît ew dibêjît -t ew dicût
-îtin ew dibêjîtin -tin ew dicûtin

 

Ji van paşgira ”-e” forma standard ya nivîskî ye û ew di gelek devokên kurmancî yên navendî û rojavayî de peyda dibe. Paşgirên ”ê” û ”-i” jî dîsa di hin devokên rojavayî û navendî de hene.

Paşgira ”-it” ya atematîk û hevbera wê ”-t” ya tematîk herî zêde li Botan û li deverên rojava yên Behdînan (bo nimûne Zaxo) li kar in. Heman devok yan bi kêmî hin ji wan paşgirên ”-itin, -tin” wek alternatîva sekunder bi kar tînin: mirov dikare her peyva bi paşgira ”-it, -t” di van devokan de herwiha bi paşgira ”-itin, -tin” bibêje.

Ev paşgirên ”-it, -t” di klasîkên kurmancî de baş tên dîtin: Xanî û Cizîrî bi piranî di berhemên xwe de ev paşgir li gel cînavê sêyem bi kar anîne. Herwiha ew di hin berhemên li devera Behdînan çapkirî (bi taybetî bi alfabeya kurdî-erebî lê carinan jî bi kurdî-latînî) ev paşgir tên xebitandin.

Paşgira ”-ît” ya atematîk û hevbera wê ya tematîk ”-t” li Dihokê û derdorên wê serdest in. Medyaya kurmanciya bi alfabeya kurdî-erebî bi piranî vê paşgirê li gel cînavê ”ew” yê yekhejmar bi kar tîne. Ev paşgir herwiha wek ”-ît, -t” yan jî bi forma sivikkirî ”-î” li Hekariyan û deverên din yên bakur yên devokên kurmanciya rojhilatî peyda dibin. Şairê kurd Cegerxwîn di helbestên xwe de bi piranî ev paşgirê bi cînavê ”ew” yê yekhejmar re xebitandiye.

Heman devok yan bi kêmî hin ji wan paşgirên ”-(i)tin, -(î)tin” wek alternatîva sekunder bi kar tînin: mirov dikare her peyva bi paşgira ”-ît, -t” di van devokan de herwiha bi paşgira ”-îtin, -tin” bibêje:

  • ew dibêjit, ew dibêjitin
  • ew dibêjît, ew dibêjîtin

Dîsa klasîkan de ev forma ”-(i)tin” jî tê dîtin. Bi taybetî Xanî wê bi kar tîne lê bi marjinalî ew li di berhemên Melayê Cizîrî û heta di klasîkên vê dawiyê de anku jî bo nimûne li ba Cigerxwîn û Seydayê Tîrêj.

Melayê Cizîrî di helbesteke xwe de wiha dibêje:

Saqî ku dêm mehweş bitin

Kagul ji şêva reş bitin

Qerqef bila ateş bitin

Em dê bi wê dil kîn ‘ilac

 

Ehmedê Xanî jî di çend şi’rên xwe de wiha dinivîse:

Saqî, tu ji bo Xudê kerem ke
yek cur‘eê mey di cam-i Cem ke

da cam bi mey cihannuma bit
herçî me irade ye xuya bit

da keşf bibit li ber me ehwal
kanî dibitin muyesser iqbal

idbara me wê giha kemalê
aya bûye qabilê zewalê

ya her wehe dê li ’stiwa bit
hetta weku dewr munteha bit

qet mumkin e ev ji çerxê lewleb
tali‘ bibitin ji bo me kewkeb

bextê me ji bo me ra bibit yar
carek bibitin ji xwabê hişyar

rabit ji me jî cihanpenahek
peyda bibitin me padişahek

şîrê hinera me bête danîn
qedrê qelema me bête zanîn

derdê me bibînitin ‘ilacê
‘ilmê me bibînitin rewacê

da xelq nebêjitin ku ekrad
bême’rîfet in, bê’esl û bunyad

 

Cigerxwîn jî di helbesteke xwe de wiha dirêse:

Ger ne bilbil dilbijokê sorgula rûgeş bitin

Rûmeta wî bilbilê bê sorgula rûgeş çi ye

 

Seydayê Tîrêj jî di helbesta xwe ya navdar ”Bilbilê Dilşadî” de wiha kerem dike:

Ey bilbilê dilşadî hela, wer bike fîxan

Derdê me giran e ey bira, birîna me kûr e

Gorî te bitin cerg û dil û mêlak û hem can

Dengê te ye xweştir, ji ney û nay û bilûr e

 

Paşgirên kesî yên soranî

Di soraniya nivîskî de bi piranî ev paşgir li kar in.  Li vir em nimûneyên atematîk (rehê dema niha ”-xwên-” ji ”xwêndin = xwandin, xwendin” û rehê demên borî ”hat” ji ”hatin = hatin”) û nimûneyên tematîk (rehê dema niha ”-lê-” ji ”wutin = gotin” û rehê dema niha ”çû” ji ”çûn = çûn”) wek mînak bidin.

 

KES ATEMATÎK

pirtik nimûne
TEMATÎK

pirtik nimûne
min (ez) -im dexwên-im, hat-im -m delê-m
to (tu) dexwên-î, hat-î -y delêy
ew (ew) -ê, (demên borî) – dexwên-ê, hat-_ delê-
ême (em) -în dexwên-în,
hat-în
-yn delê-yn
êwe (hûn) -in dexwên-in, hat-in -n delê-n
ewan (ew) -in dexwên-in, hat-in -n delê-n

 

Cînavê ”ew” yê yekhejmar dikare wek hin devokên kurmancî ”-t” û di hin devokan de ”-tin” jî bigire:

  • dexwên-êt, dexwên-êtin

Cînavê ”to” (tu) dikare herwiha ”-t” jî bigire:

  • dexwên-ît, delê-yt

Eger rehê lêkerê bi “e” bi dawî bibe, cînavê “ew” yê yekjimar wê diavêje û paşgira “-a” (bi hin devokan “-at, -atin”) lê zêde dike:

  • “min deke-m”[4] (ez dikim) lê “ew dek-a / dek-at / dek-atin” (ew dike)
  • “min dede-m” (ez didim) lê “ew de-da / ded-at / ded-atin” (ew dide)

Berevajî kurmanciya navendî û nivîskî lê wek kurmanciya rojhilatî, di soranî de jî paşgira kesî ya cînavê “ême” (em) ji ya cînavên “êwe” (hûn) û “ewan” (ew – pirhejmar) cuda ye.

 

Paşgirên kesî bi hin zimanên din

Paşgirên kesî yên atematîk di farisî de wiha ne[5]:

Kes (kurmancî di kevanan de) Paşgir (kurmancî di kevanan de)
men (ez) -em (-im)
to (tu) -î (-î)
o (ew – yekhejmar) -ed (-e, devokî: -it, -ît), – (di demên borî de)
ma (em) -îm (-in)
şoma (hûn) -îd (-in)
anha (ew – pirhejmar) -end (-in)

 

Di kurmanciya navendî de paşgira her sê cînavên pirhejmar wek hev e (-in), di kurmanciya rojhilatî û di soranî de tenê paşgira cînavên ”hûn” û ”ew” ya pirhejmar wek hev e anku ”-in” e lê paşgira cînavê ”em” wek ”-în” e. Di farisî de paşgira ti ji van her sê cînavan ne eynî ye.

Bi heman awayî pehlewî jî paşgirên ji hev cuda didan gel her sê cînavên pirhejmar. Lê li aliyekî din paşgirên cînavê ”ez” û ”em” wek hev bûn û yên cînavê ”ew” yê yekhejmar û cînavê ”hûn” gelek caran eynî bûn:[6]

Paşgirên kesî di pehlewî de Kurmancî
-êm, -em, -om (ez) -im
-ê, -êh (tu) -î
-êd, -ed, – (ew) -e (devokî: -it, -ît),- ( demên borî de)
-em, -êm, -om (em) -in
-êd (hûn) -in
-ênd, -end (ew) -in

 

Avestayî bo her cînavekî paşgireke serekî ya ji yên din cuda hebû:[7]

Paşgirên kesî di avestayî de Kurmancî
-mi (ez) -im
-hi (tu) -î
-ti (ew) -e (devokî: -it, -ît),- ( demên borî de)
-mehi (em) -in
-the (hûn) -in
-nti, -eti (ew) -in

 

Wek ku tê dîtin, di avestayî jî li gel cînavê ”ew” yê yekhejmar ”-ti” heye ku pir dişibe ”-it, -t” ya hin devokên kurmancî û soranî. Ew heman pirtik di farisî û pehlewî de wek ”-ed, -êd” tê dîtin. Ew di zimanên din jî yên kevn yên hindûewropî de diyar e. Bo nimûne, di sanskrîtî de jî ”-ti” bû:[8]

Paşgirên kesî di sanskrîtî de Kurmancî
-mi (ez) -im
-si (tu) -î
-ti (ew) -e (devokî: -it, -ît),- ( demên borî de)
-ma (em) -in
-tha (hûn) -in
-nti (ew) -in

 

Eger em paşgirên kesî yên avestayî û sanskrîtî bidin ber hev, em ê bibînin ku cudahiyên wan pir biçûk û kêm in:

Paşgirên kesî di sanskrîtî de Paşgirên kesî di avestayî de
-mi -mi
-si -hi
-ti (devokî: -it, -ît) -ti (devokî: -it, -ît)
-ma -mehi
-tha -the
-nti -nti, -eti

 

Sebebê ku paşgira cînavê duyem (tu) di hîtîtî de ”-si” û di avestayî de ”-hi” ye, ew e ku S-ya proto-hindûewropî di zimanên îranî de bûye H. Loma *”septm” ya hindûewropî di sanskrîtî de ”septan”, di latînî de ”septem”, di frensî de ”sept”, di almanî de ”sieben”, di inglîzî de ”seven” e, lê di avestayî de ”hepte-” ye û di kurmancî de ”heft” e. Heman guherîna S bi H di yûnanî de jî peyda bûye loma eynî hejmar bi wî zimanî ”hêpta” ye.

Bi hîtîtî paşgira cînavê ”ew” yê yekhejmar ”-zi” bû wek ku ji tabloya jêr tê dîtin:

Paşgirên kesî di hîtîtî de Kurmancî
-mi (ez) -im
-si (tu) -î
-zi (ew) -e (devokî: -it, -ît),- ( demên borî de)
-weni (em) -in
-teni (hûn) -in
-ezni (ew) -in

 

Ji camêriya xwe careke din jî paşgirên hîtîtî bidin ber yên avestayî daku hûn nêzîkiya gelekan ji wan bibînin:

Paşgirên kesî di hîtîtî de Paşgirên kesî di avestayî de
-mi -mi
-si -hi
-zi -ti
-weni -mehi
-teni -the
-ezni -nti, -eti

 

Sebebê ku paşgira cînavê duyem (tu) di hîtîtî de ”-si” û di avestayî de ”-hi” ye, ew e ku S-ya proto-hindûewropî di zimanên îranî de bûye H. Loma *”septm” ya hindûewropî di avestayî de ”hepte-” ye û di kurmancî de ”heft” e.

Di latînî de M-ya paşgira cînavê ”ez” ketiye lê S-ya paşgira cînavê ”tu” û T-ya paşgira cînavê ”ew” yê yekhejmar hatine parastin. Herwiha M-ya paşgira cînavê ”em”, T-ya paşgira cînavê ”hûn” û NT-yên paşgira cînavê ”ew” yê pirhejmar mane:[9]

cînav bi kurdî paşgirên latînî nimûne bi latînî
”st-” (rawestîn)
paşgir bi avestayî paşgir bi kurmanciya nivîskî
ez -o st-o -mi -im
tu -as st-as -hi
ew (yekhejmar) -at st-at -ti -e, (devokî: -it, -ît)
em -amus s-tamus -mehi -in
hûn -tatis st-atis -the -in
ew (pirhejmar) -ant s-tant -nti, -eti -in

 

Tevî ku M di dema niha de ji paşgira cînavê ”ez” di latînî de ketiye jî lê dîsa jî di demên borî de M maye.[10]

Spanî, ku yek ji zimanên ji latînî çêbûyî ye, piraniya paşgirên kesî mîna latînî yan nêzîkî diparêze:[11]

cînav (bi kurdî) paşgirên latînî paşgirên spanî paşgirên kurmancî
ez -o -o -im
tu -as -as
ew (yekhejmar) -at -a -e (devokî: -it, -ît)
em -amus -amos -in
hûn -atis -áis -in
ew (pirhejmar) -ant -an -in

 

Wek ku tê dîtin, T ji paşgira cînavê ”ew” yê yekhejmar dike: latînî ”-at” > spanî ”-a” tam wek ku ew ji kurmancî jî ketiye: kurmanciya devokî ”-it, -ît” > kurmanciya nivîskî ”-e”, bi hin devokan ”-î, -ê, -i”. Di spanî de herwiha T ji paşgira cînavên ”hûn” û ”ew” (pirhejmar) jî ketiye:

  • latînî ”-atis” (hûn … -in) > spanî ”-áis”
  • latînî ”-ant” (ew … -in) > spanî ”-an”

Heman guherîn di kurdî de jî li gel cînavê ”ew” yê pirhejmar peyda bûye

  • “-in”, bide ber avestayî “-nti”

Di nav zimanên germenî de, bi taybetî almanî ji paşgirên kesî yên hindûewropî S-ya paşgira cînavê “tu” û T-ya paşgira cînavê “ew” yê yekhejmar diparêze. Almanî herwiha “-en” ya hindûewropî ya bi eslê xwe paşgira cînavê “ew” (sie) yê yekhejmar bi li gel wî cînavî lê herwiha li gel cînavê “em” (wir) û cînavê “hûn” (Sie) yê ihtiramê dixebitîne:

cînav (bi kurdî) paşgir bi almanî nimûne paşgir bi kurmancî
ez -e sage (dibêjim) -im
tu -st sagst (dibêjî)
ew -t sagt (dibêje) -e (devokî: -it, -ît, -t)
em -en sagen (dibêjin) -in
hûn -t sagt (dibêjin) -in
Hûn (ihtiramî) -en sagen (dibêjin) -in
ew -en sagen (dibêjin) -in

 

Yekbûn yan ketina paşgirên kesî

Berevajî gelek zimanên nêzîk û yên hinekî dûrtir, di kurdî de (bi taybetî di kurmanciya navendî de) hevgirtinek di navbera paşgirên kesî de çêbûye. Di zimanê nivîskî de, li gel şeş cînavên cuda tenê çar paşgirên cuda tên bikaranîn:

  • ez … -im (tematîk: -m)
  • tu … -î (temamtîk: –)
  • ew … e (tematîk: –)
  • em / hûn / ew … -in (tematîk: -n)

Wek ku diyar e, hemû cînavên pirhejmar (em, hûn, ew) eynî paşgirê bi kar tînin. Di zimanên kevn yên hindûewropî de (avestayî, sanskrîtî, latînî…) de rewş ne wisa bû: her cînavekî pirhejmar, wek yên yekhejmar jî, paşgirên xwe yên cuda hebûn. Heta di gelek zimanên niha (bo nimûne di farisî de) jî rewş wisa ye. Lê di kurmancî de paşgira cînavê “ew” yê pirhejmar bergeha bikarhatina xwe berfireh kiriye û wî cih ji paşgira cînavên “em” û “hûn” jî standiye. Em heman guherînê di tabloya paşgirên almanî de jî dibînin.
Mirov bi tabloya li jêr dibîne ku ev paşgira kurdî “-in” yan almanî “-en” bi eslê xwe tenê li gel cînavê “ew” yê pirhejmar li kar bû:

ziman paşgir li gel cînavê(n)…
kurmanciya navendî -in em, hûn, ew (pirhejmar)
kurmanciya rojhilatî -in ew, hûn (bo cînavê “em”: -în)
soranî -in, -n hûn, ew (bo cînavê em: -în)
farisî -end ew yê pirhj. (bo cînavê ”em”: ”-îm” û bo cînavê “hûn” jî “-îd”
avestayî -nti ew yê pirhj. (bo cînavê ”em”: ”-mehi” û bo cînavê “hûn” jî “-the”)
sanskrîtî -nti ew yê pirhj. (bo cînavê ”em”: ”-ma” û bo cînavê “hûn” jî “-tha”)
latînî -ant ew yê pirhj. (bo cînavê ”em”: ”-mus” û bo cînavê “hûn” jî “-tatis”

 

Ji bilî yekbûna paşgirên cînavên pirhejmar, di hin devokan de herwiha paşgira cînavên ”tu” û cînavê ”ew” yê yekhejmar bûne yek. Di hin devokan de bergeha paşgira cînavê ”ew” yê yekhejmar berfireh bûye û bûye paşgira cînavê ”tu” jî:

 

cînav standard hin devok
ew -e (tu dibêje), – -e (ew dibêje, ew hat_)
tu -î (tu dibêjî, tu hatî) -e (tu dibêje, tu hat_)

 

Di hin devokan de jî ji ber ketina T-ya paşgira cînavê ew yê yekhejmar (-ît à -î), ew paşgir jî di demên neborî de (lê ne di demên borî de) bûye wek paşgira cînavê ”tu”

cînav standard hin devok
tu -î (tu dibêjî), -î -e (dibêjî, ew hatî)
ew -e (ew dibêje), – (ew hat_) -î (ew dibêjî, ew dibêjît)

 

Di hin devokan de heta nêzîkbûnek di navbera paşgirên cînavên yekhejmar û pirhejmar de jî peyda bûye. Hin devok “-in” ya cînavên pirhejmar herwiha li paşgirên devokî “-it, -ît-, -t” yên cînavê “ew” yê yekhejmar jî zêde dikin anku wan dikin “-itin, -îtin, -tin”:

cînav nivîskî hin devok hin devok hin devok hin devok
ew -e (dibêje) -it (dibêjit) -itin (dibêjitin) -ît (dibêjît) -îtin (dibêjîtin)

 

Li gor van devokên ku “-itin, -îtin, -tin” bi kar tînin, tenê li dawiya paşgirên cînavên “ez” û “tu” paşgira “-in” nine:

cînav nivîskî hin devok hin devok
ez -im (dibêjim) -im (dibêjim) -im (dibêjim)
tu -î (dibêjî) -î (dibêjî) -î (dibêjî)
ew -e (dibêje) -itin (dibêjitin) -îtin (dibêjîtin)
em -in (dibêjin) -in (dibêjin) -în (dibêjîn)
hûn -in (dibêjin) -in (dibêjin) -in (dibêjin)
ew -in (dibêjin) -in (dibêjin) -in (dibêjin)

 

Di rastiyê de ev ne guherîneke xerîb e. Di inglîzî de ji paşgirên kesî yên hindûewropî tenê şopek di paşgira cînavê “ew” yê yekhejmar de maye: “-s” yan “-es” ji forma inglîziya navîn û kevn “-th, -eth” (wek kurmanciya devokî “-t, -it, -ît”). Wek din paşgirên kesî yên hemû cînavên din ketine. Di zimanên skandinavî danmarkî, norwecî û swêdî de ew tek pirtik jî nemaye. Bo nimûne inglîzî “do” (kirin) û swêdî “göra” (kirin):

inglîzî swêdî kurdî
I do jag gör ez dikim
you do du gör tu dikî
he/she does han/hon gör ew (jin) / ew (mêr) dike
we do vi gör em dikin
you do ni gör hûn dikin
they do de gör ew dikin

 

Gava ku mirov vê vê çemîna sade ya inglîzî û swêdî bide ber ya kurdî, mirov dê bibêje ku çemîna kurdî pir diguhere û formên cuda hene. Lê di rastiyê de çemîna lêkerên gerguhêz (transitîv) yên kurdî di demên borî de hê jî hêsantir e:

inglîzî swêdî kurdî
I did jag gjorde min kir
you did du gjorde te kir
he/she did han/hon gjorde wî /wê kir
we did vi gjorde me kir
you did ni gjorde we kir
they did de gjorde wan kir

 

Helbet di demên borî de lêkerên gerguhêz yên kurmancî li gor berkarê / bireserê (object) diçemin:

  • min sêvek xwar
  • min du sêv xwarin

Lê bi kirdarî û di pratîkê de berkara hevokê yekhejmar e û di demên borî de paşgira kesî ya cînavê “ew” yê yekhejmar sifir anku ew bi temamî bê paşgir e.

____________________________________________________

TÊBÎNÎ

[1] Demên neborî anku demên niha û bên

[2] Di demên borî de li gel kesê sêyem yê yekhejmar (”ew”ê yekhejmar) paşgir sifir e anku nîne.

[3] Di demên niha û bên de ne zerûrî ye, di demên borî de zerûrî ye.

[4] Rehên lêkerên ”birin, dan, kirin” di kurmanciya navendî û kurmanciya nivîskî de atematîk in (-b-, -d-, -k-) lê di soranî û kurmanciya rojhilatî de ew tematîk in (-be-, -de-, -ke-).

[5] Tabloyeke paşgirên kesî di farisî de (latînîzekirin li gor rastnivîsîna inglîzî, li vir me ew li gor nivîsîna kurdî-latînî adapte kirine.): http://theocraticpersian.blogspot.fi/2012/11/ch-3-l3-personal-pronouns-their-related.html

[6] Tabloyeke paşgirên kesî di pehlewî de (latînîzekirin li gor rastnivîsîna inglîzî, li vir me ew li jor nivîsîna kurdî-latînî adapte kirine.): http://www.iranicaonline.org/uploads/files/Persian_Language/persian-language-01-enp-tab5.jpg

[7] Tabloyeke paşgirên kesî di avestayî de (latînîzekirin li gor rastnivîsîna inglîzî, li vir me ew li jor nivîsîna kurdî-latînî adapte kirine.): http://www.languagesgulper.com/eng/Avestan.html

[8] Tabloyeke paşgirên kesî di sanskrîtî de (latînîzekirin li gor rastnivîsîna inglîzî, li vir me ew li jor nivîsîna kurdî-latînî adapte kirine.): http://www.languagesgulper.com/eng/Pali.html

[9] http://www.netplaces.com/learning-latin/time-and-tense/forming-the-future-indicative.htm

[10] http://www.slu.edu/colleges/AS/languages/classical/latin/tchmat/grammar/whprax/w1v-end.html

[11] http://www.outerspanish.com/learn-spanish-how-to-conjugate-verbs-present-tense.htm

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s