Palîndrom, anadrom û anagram di kurdî de

 

Muhammed_08-09-01_001_väri-iso-682x1024

Husein Muhammed

Di zimannasiyê de mebest ji palîndroman (bi inglîzî palindrome ji yûnanî πάλιν /palin/ anku paşve û δρóμος /dromos/ anku rê, alî) ew peyv in ku dikarin hem ji aliyê çepê ber bi rastê ve û hem jî ji hêla rastê ber bi çepê ve bên xwandin bêyî ku awayê gotina wan yan wateya wan biguhere.

Bo nimûne, peyva “şeş” di kurdî de palîndromek e ji ber ku ew dikare ji dawiyê ber bi destpêkê ve were gotin bêyî awayê gotina wê yan jî maneya wê biguhere.

Anagram (bi inglîzî anagram ji yûnanî ἀνά /ana/ anku jor û γράμμα /gramma/ anku “herf, nivîs”) ji wan peyvan re tên gotin ku bi rêzkirina herfên wan ji nû ve dikarin bibin peyveke din ya watedar. Bo nimûne, peyvên “mane” û “nema” anagramên hev in ji ber ku bi verêzkirina herfên wan mirov dikare, “mane” bike “nema” û “nema” bike “mane”.

Anadrom[1] (bi inglîzî anadrome ji yûnanî ἀνά /ana/ anku jor û δρóμος /dromos/ anku rê, alî) ew peyv in ku gava ji dawiyê ber bi destpêkê ve bên gotin, maneya wan diguhere. Bo nimûne, peyvên “nav” û “van” di kurmancî de anadromên hev. Hemû anadrom di heman demê de anagram in lê her anagram ne anadrom e.

Di kurdî û gelek zimanên din de jî palîndrom, anadrom û anagram dikarin ji peyvên xwerû, peyvên çemandî, komikên çend peyvî û heta hevokên temam jî pêk bên.

Kerem bikim em yek bi yek li wan binêrin û nimûneyan ji wan rêz bikin.

PALÎNDROM

Palîndrom ji peyvên xwerû

Piraniya palîndromên kurdî ji peyvên xwerû yên 3-herfî pêk tên. Kerem bikin em li çend nimûneyan binêrin:

  • aga (agah, ageh), ala (sembolên welatan), ana (aniha), asa (norm), ava (ne kavil), awa (şêwe, terz), axa (serokeşîr), aya (gelo), aza (leheng, qehreman), bab (bav), dad (edalet), eke (heke, eger), kak / kek (birayê mezin, birêz), kok (reh, rîş), lal (bêziman), mam (ap), mîm (navê herfa M di alfabeya erebî de), mûm (find, çira, şemalk), nan, pep (“pê” bi zimanê zarokan), şaş (çewt, xelet, hele), şeş (6), tet (“dest” bi zimanê zarokan), xox (fêkiyek)

Çend peyvên xwerû yên 5-herfî jî dibin palîndrom. Bo nimûne:

  • kelek (raft, navgîneke raguhastinê li ser avê, bi inglîzî ferry yan raft)
  • merem (mebest, mexsed, qest, armanc)
  • melem (varyanteke peyva “melhem, milhem, merhem”)

Ji bilî peyvên xwemalî yan wek din di kurdî de kevnar, vê dawiyê hin peyvên ewropî jî ketine kurdî ku palîndromî ne:

  • radar, madam (xanim, xatûn)

 

Palîndrom ji peyvên çemandî

Hin ji peyvên kurdî yên çemandî (tewandî) yan girêdayî (bi ravek/izafe) jî dibin. Bo nimûne:

  • (ez) mam
  • ava (sar/germ)
  • (ez) mirim
  • eve (eva han, eva, eva ha, eva he)

Hevwate “eve” ya kurmanciya devokî (bi taybetî kurmanciya rojhilatî) di soranî de soranî ”eme” ye ku ew jî palîndrom e. Di soranî de herwiha “ewe” (ewa han, ewa ha, ewa, ewa he, ewe) heye ku ew jî dibe palîndrom.

 

Hevokên palîndromî

Peyvên xwerû û yên çemandî bi tesadifî palîndrom in anku bêyî çêkirina wan wek palîndrom, ew bi xwe palîndrom in. Lê hevokên palîndromî di piraniya zimanan de bi qest hatine avakirin. Di gelek zimanên ewropî de hejmareke mezin ya hevokên palîndromî ji aliyê peyvbaz û zimanbazan ve hatine çêkirin.

Heta niha ti hewleke cidî ya wisa di kurdî de ne diyar e. Lê dîsa jî mirov dikare bibêje ku bi tesadifî jî di kurdî de hin hevokên kurt yên palîndromî hene. Bo nimûne, “ew e”, meselen wek kurtkirina “ew kurd e”.

Gelek caran hin hevokên palîndromî hene, ji peyvên heyî hene û li gor rêzimanê rast in lê li gor naveroka xwe seyr û xerîb in. Bo nimûne, mirov dikare hevokeke palîndromî ya wiha bi kurdî çêke:

  • Ezab baz e. (ji herdu aliyan ve wek ”ezab baz e” tê gotin)

 

ANAGRAM Û ANADROM

Berî niha jî di xebateke din de min hewl daye ku hemû palîndromên kurdî rêz bikim. Ew dikarin li vê derê werin dîtin:

https://ku.wiktionary.org/wiki/P%C3%AAvek:Pal%C3%AEndrom%C3%AAn_kurd%C3%AE

Lîste ne temam e loma ji xwandevanên hêja hêvî dikim ku min ji palîndromên din jî haydar bikin.

Mixabin min heta niha nedîtiye ku ti xebatek li ser berhevkirina anagram û anadromên kurdî hatibe kirin. Li vê derê em ê tenê çend anagram û anadroman bidin û rica ji heyranên zimanê kurdî bikin ku me ji yên din jî agadar bikin.

 

Anadrom

Anadrom yan jî anagramên anadrom ew peyv in ku dikarin ji dawiyê ber bi destpêkê ve bên gotin û peyveke din pêk bînin. Bo nimûne:

2-herfî

  • an, na[2]
  • ew, we
  • em, me
  • ar, ra
  • aş, şa
  • av, va
  • ev, ve
  • ah, ha
  • ma, am (forma devokî bi wateya “ap, mam”)

3-herfî

  • ber, reb
  • bes, seb (çîmento)
  • her, reh
  • maç, çam
  • mor, Rom
  • rez, zer
  • zar, raz
  • rêz, zêr
  • deh, hed
  • mal, lam (peyva devokî bi maneya “gep, alek, hinarok” yan jî navê herfa L bi alfabeya erebî)
  • reş, şer
  • hew, weh(!)
  • jor, roj
  • liv, vil
  • sax, xas
  • xîz, zîx
  • lep, pel
  • zik, kiz
  • leş, şel
  • meş, şem
  • beş, şeb
  • kel, lek (naylonê req)
  • kin, nik

4-herfî

  • eman, name
  • elem, mele
  • awaz, zawa (bi soranî bi wateya “zava”)

5-herfî

  • heliz, zileh (zile, şeq, lêdana bi kefa destî)

Anagramên din

Anagramên ne anadrom ew in ku tenê bi xwandina ji dawiyê ber bi destpêkê ve ti maneyê nadin lê bi verêzkirin cihê peyvan dikarin bibin peyvên nû. Bo nimûne:

  • germ, merg
  • şerm, merş
  • hemd, medh
  • bajar, baraj
  • xew, xwe
  • berz, zerb (derb)
  • ferz, zerf
  • mazî, îmza
  • behr, herb
  • meqes, meqes
  • simaq, Qasim

_____________________________

TÊBÎNÎ

[1] Di zimannasiyê de anadrom bi çend navên din jî tên nasîn, bo nimûne: antîgram, semordnîlap, heteropalîndrom

[2] Peyvên ”an, na” hem anagram û hem jî palîndrom in.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s