XUENÎNÇEFTÎ (dyslexia)

Ji: Kovara Kanîzar, hejmar 4

Řizgar Behadur

 Rizgar

Nasanin

Xuenînçeftî ya natewanî le xuenîn, girift çeweřî-nekiryayg e û řebtîg we kemhûşî û temełî le ders xuenîn neyrî. Kesîg tüş xuenînçeftî bû xas nîetüenî witegan le yektir cyawe bikey û bixuenî, Eřa nimûne mumkin e le naw metnîg  witey “şewekî” nüsiryaü, bełam minałîg ki girift xuenînçeftî dîrî ewe cûr witey “îware” bixuenî. Herleywa biřîg we î nexueşîe üşin “witekûrî”[2].

Xuenînçeftî yey cûr nexueşî meqzî e û dewere neyrî. Bełam minałeylîg tüş xuenînçeftî bîne eger kumekyan bikrî û bernamey taybet eřayan binen tüenin dersyan temam biken.

Nîşaneyl

Herçen ta werce medrese sext e pey we xuenînçeftî biwiryey, bełam hatî xanewadeyl nîşaneylîg bünin ki minałegeyan giriftîg dîrî. Şayed malimeyl yekim kes bûn bizanin minałeyl î girifte dîrin, çün wextîg le minałmedreseyl twan çiştîg eřayan bixuenin giriftege xuey nîşan dey.

 

Werce medrese

Çen nîşane hen eger le minałîg we dî bikiryen mumkin e ew minałe tüş xuenînçeftî bû:

  1. Dîr zwan girdin
  2. Dîr witey taze yad girdin
  3. Xas yad negirdin teraneyl minałane û bazîeyl řîtmîk

 

Dewrey medrese

Wextîg minał pa neye medrese eger çeftxuen[3] bû î nîşaneyle xastir dyar den:

  1. We gürey sinî xas nîetüenî çiştîg bixuenî
  2. Çişteylîg jinfî xas nîefamîdeyan
  3. Eger tun dersî biyen derkî nîekey
  4. Řiz û tertîb çiştegan xas le yadî nîemînî
  5. Ferq û şebahet nîşaneyl û witeyl le layew xas dyar nîe
  6. Nîetüenî witeyl na-aşna bixuenî
  7. Yad girdin zwan bîgane eřay sext e

 

Naxałeyl û gewresałeyl

Nîşaneyl xuenînçeftî le naxałeyl û gewresałeyl her mînî e nîşaneyl ew nexueşîe le naw minałeyl. Herçen eger zütir pey we pî biwen xastir e, bełam hergiz eřa kumek kirdin we î nexueşeyle dîr nîe. Biřîg le nîşaneylîg hatî le naw naxałeyl û gewresałeyl dyar biyey yane n:

  1. Xuenîn û we deň berz eřayan sext e
  2. Manay cuk û qiseyl çincigdar xas halîyan nîew
  3. Wext le desyan derçû
  4. Nîetüenin we çen wite sertay çiştîg barin e yek
  5. Yad girdin zwan bîgane eřayan sext e
  6. Sext e çişt we yad bisparin
  7. Xas nîetüenin mesełeyl řîazî heł biken

 

Xuenînçeftî le zwan û řînüseyl cyacya

Endazey xuenînçeftî we gürey zwan û řînüs ferq key. Zwaneylîg řînüsyan

řîk-û-pîktir e girift xuenînçeftî le nawyan kemtir e. Du cûr řînüs dîrîm, řînüs qül û řînüs tenik. Řînüs qül řîk-û-pîk nîe û nîşaneyl elifba û deňegan yekew nîegrin, bełam řînüs tenik řîk-û-pîk e û eřa her deň tenya yey nîşaney elifba daniryas. Eřa nimûne le řînüs Iňlîsî herçen î cift witeyle (mint/pint, cough/bough, gave/have) cûr yek nüsiryen bełam cûr yek nîexueniryen. Ew witeyle le řînüs Kurdî ki řînüs tenikîg e leywa nüsiryen: mint/paynt, kaf/baw, geyv/hev. Eger tenya binûřîm e şîwey nüsan ew witeyle dyar dey ferqyan tenya ha yekim nîşane û çiman ewane “nîmçe lif”[4] in, bełam wextîg bitwaym bizanîm esłyan çes û çü bayed bixueniryen dünîm yane nîmçe lif nîn û wegerd yek ferq fereyg dîrin. We î xatire çeftxueneylîg ki wegerd řînüs qül serkar dîrin cya kirdin deňegan û xuenîn eřayan fere sexttir e. Bełam çeftxueneylîg ki wegerd řînüs tenik serkar dîrin tenya kund in û kemtir iştiba ken.

 

Bayiseylî

Xuenînçeftî ha des biřîg jin[5] ki řuşti meqz kuntruł ken û çiman le naw xîzan we mîrat řesî.

Dyar e î sifeteyl irsîe des xen e naw ew beşeyle le meqz ki wegerd zwan serkar dîrî û bûn e bayis ewey ayim netüenî nîşaneyl û witeyl nüsiryay xas bixuenî.

 

Faktureyl xeter

Du ihtimał eřa tüş bîn we xuenînçeftî wicûd dîrî:

  1. Wicûd xuenînçeftî le naw xîzan
  2. Girift le beşîg le meqz ki merbût e we xuenîn

 

Girifteyl

Xuenînçeftî  çen gile girift le düay xueyew tyerî:

  1. Girift le yad girdin. Wexatir ewey xuenîn binewayg e eřa yad girdin dersegan, minałîg girift xuenîn biyaştü le dersegan mînî e cî.
  2. Girifteyl ictimaî. Eger xuenînçeftî çareser new mumkin e bû e bayis kemî xudbaweřî, nigeranî û dür keftin le dûs û keskar.
  3. Girifteyl dewrey gewresałî. Eger kesîg netüenî bixuenî û bifamî wextîg gewre bû bîdesłat mînî û nîetüenî le jyanî pîşřeft bikey.

 

 

çareser

Xuenînçeftî zûrim le wext medrese çîn xuey nîşan dey. Bîştir minałeyl çen sał werce medrese ya le kiłas yekew tüenin xuenîn yad bigrin, bełam minałeyl çeftxuen le î sine nîetüenin xuenîn yad bigrin.

Eger minałîg dîrtir le minałeyl tirek des key we xuenîn ya nîşaneyl xuenînçeftî dîrî wegerd duktur řawîj biken. Eger xuenînçeftî le minałîew çareser nekrî ta gewresałî her mînîdey.

Xastirîn çareser eřa î girifte pîşgîrî e. Eger werceqał pey biwiryey minałîg girift xuenînçeftî dîrî bû le dewrey werce medrese des bikiryey we çareser kirdinî. Yekîg le řîeylîg kumek minałeyl key ta xastir yad bigrin bixuenin istifade le çen cûr bazî minałane s. Eřa nimûne wegerd neqaşî nîşan minałeyl den çi çiştîg wegerd deň “L” ya “M” şirû bû, ya çi çişteylîg bineym e lay yek ta witey tazîg duris bû cûr “guł” û “ziřat” ki wegerd yek bûn e “gułziřat”.

Le dewrey medrese îş werce her çiştîg bayed malimeyl wegerd î girifte aşna bikiryen û amûjyarî bikiryen ta çün wegerd minałeyl çeftxuen řeftar biken ki le nigeranî minałeyl kemew biken û karîg biken ta le naw kiłas řehet bûn û cûr hamkiłaseylyan le ders beşdarî biken.

Le bineřetew çareserî xuenînçeftî du beş dîrî: çareser kirdin girift xuenîn û çareser kirdin girfteyl řewanî ki we xatir xuenînçeftî duris bûn. Çareserî řewanî kumek key ta ewaney çeftxuen in girifteylyan kemtirew bû û xastir pîşřeft biken.

Eřa ewey xastir bitüenin bixuenin bayed dewrey amûzişî cyaganeyg eřayan binen. Le ew dewreyle bayed yadyan biyen çün witegan le çen deň duris bîne û her deňîg çü nüsiryey. Herleywa bayed we deň berz witegan bixuenin û manay ew witeyle bifamin. Inca were were bayed witeyl feretirîg bixuenin û yad bigrin.

 

Netîce

Herçen xuenînçeftî yey nexueşî meqzî e û ta îse darûîg nîe ta î girift meqzîe dewere bikey, bełam î nexueşîe çare dîrî û çeftxueneyl tüenin yad bigrin çicûr duris bixuenin. Eger dyar da kesîg girif le duris xuenîn dîrî bayed zü des bikiryey we çare kirdinî. Bayed bizanîm le beyn xuenînçeftî û hûş hîç řabiteyg nîe û î girifte nîşaney kemhûşî nîe, we î xatire bayed î girifte çareser bû ta î keseyle le ders û karyan düa nekefin. Her leywa her eqere ki çareser kirdin girift xuenîn muhim e, asûde kirdin û aramî řewanî î keseyl îşe muhim e. Inca istifade kirdin le tiknîkeyl duris xuenîn û amûjarî řewanî le kinar yek tüenî netîcey xastirîg we bar barî.

___________________

TÊBÎNÎ

[1] dyslexia

[2] word blindness

[3] dyslexic

[4] minimal pair

[5] gene

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s