Dengê Ş – peydabûn û guherîna wî

Husein Muhammed

SH

Di dengnasiya kurdî de Ş / ş nîşana dengê ”paşpidûyî-xişok-vizok yê bêlerz” e. Mebest ji ”paşpidûyî” ew e ku di dema gotina vî dengî de ziman bi paşiya pidûyan dikeve. Mebest ji ”xişok-vizok” ew e ku pêşî deng bi temamî tê rawestandin û paşî hêdîka tê vekirin û lom xişînek ji hewayê dengî derdikeve. Qezda ”bêlerz” ew e ku di dema derketina vî dengî de perdeyên dengî di gewriyê de nalerizin.

Ji bilî kurdî, herwiha tirkî û romanî jî Ş / ş bo nivîsîna vî dengî bi kar tînin. Piraniya zimanên Rojhilata Ewropayê herfên Š / š bo nivîsîna heman dengî dixebitînin. Hin ziman jî vî dengî bi cotherfên SH (bo nimûne inglîzî), CH (fransî) yan jî koma 3-herfî SCH (almanî) dinivîsin. Zimanên Nîvgiravê Îberyayê (portugalî, spanî, katalanî, baskî…) vî dengî gelek caran bi herfa X dinivîsin.

Ev deng di alfabeya kurdî-erebî de û di zimanên din jî yên erebînivîs de bi herfa ش tê nivîsîn. Di alfabeya kurdî-krîlî de – wek di zimanên din jî yên krîlînivîs de – ev deng bi herfên Ш (gir) ш (hûr)  dihat/tê diyarkirin.

Li gor alfabeya dengnasî ya navneteweyî (IPA) jî ev deng bi herfa [ʃ] tê diyarkirin. Mirov dikare li vê derê guh bide vî dengî:

https://en.wikipedia.org/wiki/File:Voiceless_palato-alveolar_sibilant.ogg

 

Peydabûna Ş di peyvan de

Dengê Ş di kurdî de dikare li destpêk, nav û dawiya peyvan peyda bibe:

  • destpêk: şal, şerm, şêr, şîrîn, şor, şuxl, şûm…
  • nav: aştî, beşer, deşt, eşq, kuştin, mişk…
  • dawî: aş, baş, meş, kaş, reş…

Li gor lêkolînên me[1], rêjeya herfa Ş di nivîsên kurmancî de 1,0 % e. Tenê şeş herfên din (o, p, ç, c, f, q) ji Ş kêmtir peyda dibin, herfên din hemû di nivîsên kurmancî de ji Ş mişetir in.

 

Peydabûna dîrokî ya dengê Ş

Niha dengê Ş di hemû lehceyên serekî yên kurdî de û hemû cîranên kurdî de (aramî, azerî, erebî, ermenî, farisî, tirkî) peyda dibe. Ş herwiha di zimanên îranî yên kevn (avestayî, hemanişî) û navîn (pehlewî, partî) de jî hebû. Heman deng di piraniya lê ne hemû zimanên din jî yên hindûewropî de heye.

Lê dengê Ş di maka zimanên hindûewropî de  tine bû. Dengê Ş yê di peyvên xwemalî (hindûewropî) de bi piranî ji KS-, KW-, KY- yan jî SW-, SY-, Gʰ- hatiye:

kurmancî proto-hindûewropî bide ber…
şev * ksep sanskrîtî: ksep-
şeş *sweks-[2] latînî: sex
şûjin *syuh-, *swi- (dirûn, dirûtin) sanskrîtî: sivyeti (dirûn)
şandin *kyeu-[3] (çûn) yûnanî: sêwo (ajotin)
heşt *oktow- latînî: octo
-doş-[4] *dʰewgʰ- (beranîn, berhem dan) sanskrîtî: dogh (şîr)

 

Gelek ji peyvên bi Ş bi eslê xwe biyanî ne:

  • ji erebî: şer, şaşik, şehîd, eşq…
  • ji tirkî: şaş, doşek, qişle…
  • ji sanskrîtî: şekir, tebeşîr…
  • ji fransî: şampanya, paraşût…

 

Lê çavkaniya Ş-ya hin peyvên xwemalî dikare dengekî din jî be. Dengê Ş dikare ji J peyda bibe: gava ku dengekî bêlerz bikeve dûv J-ya bilerz, hingê ew dengê bêlerz J-ya bilerz jî dike Ş ji ber ku Ş hevbera bêlerz ya J-ya bilerz e:

  • di-kuj-in / nekuj-e à kuşt-in / ne-kuştiye
  • di-birêj-im / bibirêjin à biraşt, biraştibû

Carinan Ş û Ç bi hev diguherin.

  • kurmancî: çûn çûyîn
  • zazakî: şiyayen
  • hewramî: şiyay

Di kurmancî de jî hevreha vê peyvê anku ”şandin, şiyandin” (hinartin, bi rê kirin, rewane kirin) bi Ş ye.

Herwiha:

  • çelqandin / çelqîn vs. şilqandin / şilqîn

Gelek caran Ç di bin tesîra erebî de bûye Ş ji ber ku Ç di erebiya standard de nîne:

  • sanskrîtî çetur-enge à pehlewî çetreng à erebî şe ṭrenc à kurdî û farisî şetrenc

 

 

Dengê Ş herwiha dikare li gel S biguhere:

kurmanciya navendî kurmanciya rojhilatî
pisîk pişîk
teşt test (amana mezin)

 

Herwiha ev guherîna S/Ş di navbera kurmancî û zazakî de jî di hin peyvan de heye:

  • kurmancî rast
  • zazakî raşt

Guherîna Ş bi S û S bi Ş xaseten di zazakiya Dêrsimê de diyardeyeke berbelav e:

  • şima à sima
  • Hisên à Wişên

 

Ş ji T?

Di hin lêkeran de di rehê demên borî û forma rader de T heye lê di rehê demên niha û bên de Ş heye:

rader rehê demên borî (nimûne) rehê demên niha û bên
firotin firot– (firot, ne-firot-in, firot-iye…) firoş– (di-firoş-im, na-firoşî, bi-firoş-in…)
dotin dot– (dot, ne-dot-in, dot-ibû) doş– (di-doş-im, na-doş-e, bi-doş-in…)

 

Mirov dibêje heçku T dibe Ş (eger mirov rehê demên borî wek bingeh bihesibîne) yan jî Ş dibe T (eger mirov rehê demên niha û bên wek serekanî bihejmêre. Lê di rastiyê de tarîxiyen mesele ne guherîna Ş/T ye.

Di rastiyê de T-ya van peyvan nîşana demên borî ye.[5] Herçi Ş ye, ew yan jî dengekî din di dîrokê de li cihê wî hebû:

kurmancî soranî farisî
firotin firoştin forûxten
dotin doşan doxten

 

Di rastiyê de di hin devokên kurmancî de jî peyva ”dotin” hê wek ”duhtin” maye anku H berî T heye. Wek ku tê dîtin, di farisî de X heye. Lê ji xwe li gelek cihên din jî hevberî H ya kurdî di farisî de X heye:

  • kurmancî: hirç, hişk
  • farisî:xers, xoşk

Di gelek peyvên din de jî herfa berî T ketiye:

  • kurmancî avêtin, soranî hawîştin, kurdiya başûrî aştin / oyştin, zazakî eştene
  • kurmancî: gotin, cot, farisî goften, coft…
  • piraniya devokên kurmancî mizgeft, şkeft, hin devok mizget, şket…

 

Welhasil:  niha Ş û T-yên van peyvan wisa dixuyin ku bi hev diguherin. Lê tarîxiyen li vir mesele ne guherîna bi hev e: Ş yan dengê li şûna wê ji berî T ketiye.

 

 

Guherîna Ş bi dengên din

Dengê Ş di kurmancî de gelek caran bi H guheriye. Bi taybetî jî ev guherîn berî dengê N yan M tê. Bo nimûne: têhnî / tihnî (à tî) anku ”hewceyî avê/vexwarinê”, ”çav, çehv” û ”heyv, hîv”.

kurmancî tihnî, têhnî (à tî) çav ß çehv heyv, hîv
zazakî teyşan çim aşmî
farisî tişnê çeşm
pehlewî tîşn çeşme eyişm[6]
parsî tişnig ç’ş’m
avestayî terşne çeşmen
sanskrîtî tirşne çekşuş

 

Dengê Ş di peyvên vê dawiyê ji farisî wergirtî de li berî N dibe J:

kurdî cejn bejn
farisî ceşn beşn
pehlewî ceşn beşn
avestayî yesne-[7] berişnu

 

 

Dengê Ş carinan dibe S jî:

kurmanciya navendî pisîk
kurmanciya rojhilatî pişîk
soranî pişîle
belûçî pişî
farisî şî

 

______________________________

Têbînî

[1] Rêjeya herfan di nivîsên kurmancî: de: https://zimannas.wordpress.com/2015/07/04/rejeya-herfan-di-nivisen-kurmanci-de/

[2] Bala xwe bidinê ku çawa hem SW-ya destpêkê û hem jî KS ya dawiyê bûye Ş.

[3] Heman peyva proto-hindûewropî herwiha serekaniya peyva ”çûn, çûyîn” ya kurmancî ye jî ku hevreh û hevwateya zazakî ”şiyayen” û hewramî ”şiyay” e û herwiha hevreha lê ne hevwateya ”şoden” (bûn tiştek, bi inglîzî ”become”) ya farisî ye. Bi demê re maneya peyva farisî ji ”çûn”ê bûye ”bûn tiştek”.

[4] Rehê dema niha yê lêkera ”dotin, duhtin” (ez di-doş-im, ew na-doş-in, bi-doş-e!)

[5] Binêrin: T û D wek nîşana demên borî: http://www.kulturname.com/?p=10246

[6] Di kurmancî de dengê M dibe V û dengê Ş li nava peyvê dibe H yan winda dibe. Li destpêka peyvên bi vokalan dest pê dikin jî, di kurmancî de meylek heye ku H lê zêde bibe: kurmancî hesp lê soranî esp, farisî esb, pehlewî esp, zazakî espe-, sanskrîtî eşve-…

[7] Dengê Y yê îraniya kevn bi taybetî li destpêka peyvê di îraniya nû de dibe C. Binêrin: Dengê C – peydabûn û guherîna wî: http://www.kulturname.com/?p=10631

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s